ผลลัพธ์-กระบวน-การสอนคณิตศาสตร์ในโรงเรียนญี่ปุ่น

วันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2554 เวลา 19:30:00 น.




โดย วรากรณ์ สามโกเศศ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์



ผมได้ไปร่วมงานสัมมนานานาชาติซึ่งจัดโดย APEC-Tsukuba University โดยมี SEAMEO และมหาวิทยาลัยขอนแก่นร่วมเป็นเจ้าภาพด้วยที่ประเทศญี่ปุ่นเมื่ออาทิตย์ที่ผ่านมา และเกิดความคิดหลายประการที่ขอนำเสนอเพื่อขบคิดกัน

หัวข้อของการสัมมนาเกี่ยวกับการเรียนการสอนคณิตศาสตร์สำหรับนักเรียนชั้นประถมและมัธยม โดยมีการดูงานจริงที่สองโรงเรียนสาธิต (Elementary School และ Junior High School ของ Tsukuba University) ซึ่งชนะเลิศการแข่งขันของทั้งประเทศ ได้ไปเห็นการสอนในชั้นของครูเป็นเวลา 2 วัน ก่อนที่จะสัมมนากันอีก 2 วันครึ่ง ดังนั้น คนที่เข้าร่วมประชุมจึงเห็นทั้งทฤษฎีและปฏิบัติ นับว่าเป็นวิธีการจัดที่มีประโยชน์

ผมไปเข้าร่วมประชุมด้วยความเชื่อว่าผู้ที่ร่วมกันตัดสินใจเรื่อง นโยบายในระดับมหภาคนั้นจะต้องเห็นการปฏิบัติระดับจุลภาคด้วยจึงจะเข้าใจประเด็นอย่างถ่องแท้ ผู้กำหนดนโยบายเศรษฐกิจและสังคมระดับมหภาคต้องมีโอกาสได้เห็นได้คุยกับผู้คนในระดับปฏิบัติการย่อยจึงจะมองเห็นปัญหาและสามารถตัดสินใจได้อย่างเหมาะสม ทั้งนี้ เพื่อให้นโยบายที่กำหนดขึ้นนั้นตั้งอยู่บนหลักฐานหรือข้อเท็จจริงมิได้อยู่บนจินตนาการ

มหาวิทยาลัย Tsukuba นั้นเป็นมหาวิทยาลัยชั้นนำด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของประเทศ ที่ผ่านมามีอาจารย์ถึง 3 คนที่ได้รับรางวัลโนเบลด้านวิทยาศาสตร์ 50-60 องค์กรวิจัยของรัฐบาลรายล้อมมหาวิทยาลัยคล้ายกับ Silicon Valley ซึ่งเป็นบริเวณที่มีบริษัทเอกชนวิจัยด้านคอมพิวเตอร์และ IT รายล้อมมหาวิทยาลัย Stanford

สิ่งสำคัญที่ได้เรียนรู้ก็คือการสอนคณิตศาสตร์สำหรับเด็กนักเรียนนั้นเขาไม่เน้นที่ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย (outcome) หากเน้นที่กระบวนการ (process)

พูดง่ายๆ ก็คือเขาไม่สอนให้เด็กบวกเลขเป็น คูณหารเลขเป็น เข้าใจเรื่องเศษส่วน ท่องสูตรคูณแล้วเอามาคูณกัน ทำการบ้านเป็นร้อยๆ ข้อ (ผลลัพธ์ก็คือทำเลขเป็น) หากเน้นที่การสอนโดยให้คำอธิบายอย่างละเอียด เป็นขั้นเป็นตอนว่าการบวกเลข คูณเลข หารเลข เศษส่วนนั้นคืออะไร (กระบวนการ) เมื่อเข้าใจแล้วก็จะสามารถต่อยอดขึ้นไปได้ไกล หรือไม่ก็รักชอบเพราะความมีเหตุมีผล มิใช่ท่องจำ

 

จนมีคนรักคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ซึ่งมีคณิตศาสตร์เป็นฐานมากขึ้น อันจะนำไปสู่ความสามารถด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีซึ่งเป็นหัวใจของความกินดีอยู่ดีของประเทศ

ครูญี่ปุ่นจะอธิบายโจทย์และแสดงกระบวนการคิดให้ดูอย่างลงลึกและทำแบบฝึกหัด แต่ไม่เน้นการทำแบบฝึกหัดแบบหน้ามืดตามัวอย่างเข้าใจบ้างไม่เข้าใจบ้างแต่คิดเลขเป็น เช่น (1/3÷(2) นั้นหากเน้นผลลัพธ์จะตอบได้ทันทีว่าเท่ากับ 1/6 แต่อาจอธิบายความหมายไม่ได้ ในทางตรงกันข้ามนักเรียนญี่ปุ่นที่เรียนแนวกระบวนการจะสามารถอธิบายความหมายได้ชัดเจนและคิดเลขได้ด้วย

จากที่เห็นในห้องเรียนของโรงเรียนที่ไปดู เด็กจะแย่งกันยกมือตอบ และกล้าถาม (โรงเรียนญี่ปุ่นกำลังเปลี่ยนแปลงจากเดิม ในโรงเรียนอื่นๆ อาจไม่กล้าถามมากเท่าสองโรงเรียนที่ไปดู) ห้องเรียนก็ธรรมดาๆ เหมือนห้องเรียนบ้านเรา แต่ที่แตกต่างก็คือกระดานของเขาทั้งหมดเป็นกระดานสีเขียวแบบใช้ชอร์กไม่มีฝุ่นเขียน ไม่ใช้กระดานสีขาวเป็นมันแบบต้องใช้สีเมจิกเขียนเพื่อให้เปลืองเงินเล่นแถมอาจารย์ติดทินเนอร์ (มหาวิทยาลัยดังๆ ทั้งหลายในสหรัฐอเมริกาก็ใช้กระดานเขียวแบบเดียวกัน พร้อมกับมีจอแขวนเพื่อเอาไว้รับภาพจากเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์)

บางคนอาจคิดว่าจะอะไรกันนักหนากับการสอนคณิตศาสตร์ให้เด็กนักเรียน ความจริงแล้วเป็นเรื่องสำคัญชนิดคอขาดบาดตาย เหตุที่เด็กบ้านเราอ่อนคณิตศาสตร์กันมากๆ จนทำให้การเรียนวิทยาศาสตร์อ่อนไปด้วยนั้นก็เพราะวิธีการสอนที่ไม่จูงใจ ไม่สนุก ครูไม่รู้วิธีการสอน ครูอ่อนความรู้คณิตศาสตร์จนต้องแอบแฝงความด้อยของตัวเองด้วยความดุ หนังสือเรียนและแบบฝึกหัดของเรายังจับไม่ถูกจุด ฯลฯ

การเน้นกระบวนการคิดเพื่อให้เข้าใจคณิตศาสตร์นั้นเป็นเรื่องสำคัญมาก และต้องสอนตั้งแต่ชั้นเล็กๆ เมื่อเข้าใจตรรกะของมันแล้วแบบฝึกหัดแบบให้คิดจึงค่อยตามมาแต่มิใช่เน้นการทำเลขเป็นร้อยๆ ข้อ แต่ไม่เข้าใจสาระของโจทย์ที่ทำไปถึงแม้จะได้คำตอบที่ถูกต้องก็ตาม

มีการนำเสนอชิ้นหนึ่งที่น่าสนใจที่เรียกในภาษาญี่ปุ่นว่า Bancho (การเขียนกระดาน) ครูใหญ่ของโรงเรียน (Hiroyuki Ninomiya) ได้เล่าให้ฟังว่าที่โรงเรียนนั้นครูทุกคน ทุกชั้นที่สอนคณิตศาสตร์ต้องเตรียมบทเรียนก่อนไปสอนด้วยการเขียน "สคริปต์" ลงบนกระดาษคล้าย "story board" เพื่อจะเอาไปเขียนบนกระดานเวลาสอนเด็ก โดยต้องเขียนให้ครบทั้งกระดานตามที่ได้เตรียมไป

 

เมื่อครบคาบเรียนครูต้องถ่ายรูปกระดานที่เขียนไปและเก็บบันทึกไว้เป็นผลงานและเพื่อแก้ไขปรับปรุงต่อไป

กระบวนการนี้คือการบังคับทางอ้อมนั่นเองให้ครูต้องทำแผนการสอนแบบปฏิบัติได้จริง ไม่ได้เป็นตัวหนังสืออย่างที่ทำกัน ครูต้องคิดว่าจะมีลำดับการอธิบายอย่างไร เลือกตัวอย่างใด และสรุปอย่างไร อาจารย์ใหญ่เน้นว่าไม่ให้ลบกระดานออกไประหว่างที่สอน ให้เขียนทิ้งไว้ทั้งหมดเพื่อเด็กจะได้เห็นลำดับความคิดตั้งแต่ต้นจนจบคาบเรียน

Bancho นี้ถือได้ว่าเป็นนวัตกรรมของอาจารย์ท่านนี้อย่างแท้จริง และเมื่อวัดผลการเรียนของนักเรียนแล้วก็ปรากฏว่าได้ผลในการสร้างความเข้าใจคณิตศาสตร์และสามารถทำโจทย์ต่างๆ ได้เป็นอย่างดี ข้อสรุปที่เห็นก็คือการสอนคณิตศาสตร์เด็กนั้นต้องอย่าใจร้อน มุ่งผลลัพธ์ให้เด็กคิดเลขเป็นโดยเร็วอย่างละเลยกระบวนการคิดของเด็ก การเน้นกระบวนการคิดอย่างเป็นตรรกะคือหัวใจของการเรียนการสอนคณิตศาสตร์

คำถามเช่น 2+2 เท่ากับเท่าใด คือการเน้นผลลัพธ์ ซึ่งหากตอบได้ก็นับว่าดีมีความสามารถคิดเลขเป็น อย่างไรก็ดี ถ้าเน้นกระบวนการ การถามว่า 4 คืออะไรก็จะกระตุ้นให้คิดได้ลึกซึ้งกว่าเพราะ 4 คือ ผลบวก ผลลบ ผลคูณ หรือผลหารของบางเลขกับบางเลขได้อย่างไม่รู้จบ เช่น 3+1/ 2.5+1.5/ 2.8+1.2/ 5-1/ 6-2/ 2x2/ 8÷2/ ฯลฯ

การเรียนการสอนโดยเน้นกระบวนการจึงมีประโยชน์กว่า เพราะทำให้เกิดความสามารถในการเรียนรู้ (การสอนคือการถ่ายเทความรู้จากครูสู่นักเรียน แต่การเรียนรู้คือสิ่งที่เกิดขึ้นจากตัวนักเรียนเองในการเข้าใจการสอนของครู เช่น ครูสอนให้ว่ายน้ำโดยนักเรียนไม่มีโอกาสได้เรียนรู้ด้วยตนเองจะไม่มีวันว่ายน้ำเป็นอย่างแน่นอน) และผู้เรียนมีคุณภาพสูงกว่าในการคิด

การเรียนอุดมศึกษาโดยเน้นแต่จะได้ปริญญาอย่างเดียว โดยไม่สนใจว่าได้เรียนรู้ทักษะ มีความรู้ มีทัศนคติ มีคุณค่าที่ให้แก่สิ่งต่างๆ และมีพฤติกรรมที่แตกต่างจากเดิมหรือไม่ คือการเน้นที่ผลลัพธ์อย่างละเลยกระบวนการ

ท่านผู้อ่านที่สนใจสิ่งที่ผมเล่ามาสามารถหาข้อมูลได้จาก criced.tsukuba.ac.jp/ ซึ่ง ดร.Masami Isoda แห่งมหาวิทยาลัย Tsukuba ผู้เป็นเจ้าภาพการประชุมทำงานอยู่ และจากผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ไมตรี อินทร์ประสิทธิ์ คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้ริเริ่มนำการสอนคณิตศาสตร์แบบญี่ปุ่นมาใช้ในประเทศไทย









ผลฟุตบอลกัลโช เซเรียอา อิตาลี วันที่ 24 พ.ค.58
“ห้างสรรพสินค้าโรบินสัน ระยอง”พร้อมเปิดเป็นทางการ 27 พ.ค.นี้
ผลฟุตบอลบุนเดสลีกา เยอรมนี วันที่ 23 พ.ค.58
อนันดาฯ จัดขบวน Easy Troop ส่งโปรฯหนัก...จัดเต็ม “ANANDA EASY DAY”
เที่ยงท่องล่องกาญจน์ พักเพลินที่ ยู อินจันทรี
อิ่มบุฟเฟ่ต์ อร่อยบาร์บีคิว พร้อมเล่นน้ำคลายร้อน ที่นี่ที่เดียว โรงแรม อีสติน มักกะสัน กรุงเทพฯ
ธนชาตลงตลาดนครสวรรค์ จับมือตลาดหลักทรัพย์ฯ จัดตลาดนัดการลงทุนฯ
ดี สมาร์ท โซลูชั่น แนะนำเครื่องบันทึกเวลาการทำงาน และควบคุมการผ่านประตูเข้า-ออก Smart BT99 PLUS
อาร์ทิสทรี ยูธ เอ็กซ์เทนด์ อัลตร้า ลิฟท์ติ้ง อาย ซีรัม คอนเซ็นเทรต
โรงพยาบาลธนบุรี ฉลองครบรอบ 38 ปี แห่งการบริการด้านสุขภาพครบวงจร
ใจกว้างพอไหม? เปิดใจ "กะเทยเลส" ตัวเป็นชาย ใจเป็นหญิงรักหญิง คนแรกของประเทศ!
"หม่อมโจ้-รุ่งคุณ" เขียนบทความป้อง "ฮิตเลอร์" ชี้ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เป็นเรื่องหลอกลวง
พระไพศาล ชี้ ปล่อยโรฮิงยาตายกลางทะเล ไม่ใช่วิถีที่มนุษย์ทำต่อกัน แนะร่วมมือกันแก้
วัดใจ! "ชูวิทย์"ลั่น ถ้า"คีรีมายา"ไม่ผิด อย่าไปปฏิรูปมันเลย!
หลวงพ่อคูณ โดย วีรพงษ์ รามางกูร