"มุมมองใหม่ ขุนช้างขุนแผน" วรรณกรรมระดับโลก เมื่อ"ชาวบ้าน"ปะทะ"ชาววัง"

วันที่ 09 มิถุนายน พ.ศ. 2554 เวลา 11:00:34 น.




โดย กฤตยา เชื่อมวราศาสตร์




ภาพหน้าปก ผลงานของจักรพันธุ์ โปษยกฤต

นิทรรศการ "มุมมองใหม่ขุนช้างขุนแผน" ที่กำลังจัดแสดงอยู่ ณ หอศิลป์ บ้านจิม ทอมป์สัน จนถึง 30 กันยายนปีนี้ เกิดขึ้นหลังจาก กฤติยา กาวีวงศ์ ผู้อำนวยการฝ่ายศิลปะ หอศิลป์ บ้านจิม ทอมป์สัน ปิ๊งไอเดียหลังจากอ่าน "The Tale of Khun Nhange Khun Phaen Siam′s Folk Epic Love, War and Tragedy" หรืออาจกล่าวได้ว่าเป็น "ขุนช้างขุนแผนเวอร์ชั่นปัจจุบัน"

งานชิ้นนี้ แปลและเรียบเรียงเป็นภาษาอังกฤษโดย คริส เบเกอร์ นักประวัติศาสตร์จากมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ และ ผาสุก พงษ์ไพจิตร อดีตอาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ทั้งคู่ใช้เวลาวิจัยเรื่องขุนช้างขุนแผน 7 ปี ก่อนจะเขียนออกมาเป็นหนังสือที่มีความหนาถึง 2,000 หน้า

โดยที่กฤติยาเลือกงานนี้มาจัดแสดงด้วยเหตุผลว่า คาดหวังให้ผู้ชมนิทรรศการ มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับวรรณคดีพื้นบ้านเรื่องนี้เพิ่มขึ้น เพราะถือเป็น "วรรณคดีเรื่องเล่า" ที่มีผู้เขียนหลายคน ผ่านการวิเคราะห์อย่างซับซ้อน จนสร้างแรงบันดาลใจแก่ศิลปินหลากแขนง การแสดงหลายรูปแบบ สะท้อนให้เห็นคุณค่าและความจริงของการทำงานชิ้นนี้อย่างดี

สำหรับนิทรรศการนี้ คริสและผาสุกทำหน้าที่เป็นภัณฑารักษ์กิตติมศักดิ์ ทั้งแปลจากบทเสภาภาษาไทย และเรียบเรียงขึ้นใหม่เป็นร้อยกรองภาษาอังกฤษ

โดยการทำงานชิ้นนี้ทำให้ทั้งสองรู้ว่า นิทานเรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นนิทานที่ไม่เหมือนกับวรรณคดีพื้นบ้านเรื่องอื่นๆ ที่มักกล่าวถึงคุณูปการของเทพเจ้าและกษัตริย์ซึ่งอิงเรื่องราวจากต่างประเทศ แต่พัฒนามาจากเรื่องเล่าพื้นบ้านไทย และน่าจะมาจากเรื่องจริง ที่ดำเนินเรื่องโดยใช้ลักษณะพื้นภูมิสังคมไทยเป็นแกน เนื้อเรื่องยังคล้ายกับมหากาพย์และนิยายเกี่ยวกับการผจญภัย ที่พัฒนามาจากประเพณีการเล่าเรื่องแบบปากต่อปาก หรือการมีปฏิสัมพันธ์ซ้ำๆระหว่างผู้เล่ากับผู้ชมที่มีมาแต่ครั้งอดีต

เบเกอร์ให้เหตุผลที่เลือกแปลและจัดนิทรรศการเกี่ยวกับ "ขุนช้างขุนแผน" ว่า เป็นวรรณกรรมเพียงชิ้นเดียวในสมัยนั้น ที่พูดถึงวิถีชีวิตธรรมดาๆ แบบชาวบ้านในสมัยอยุธยาตอนปลาย และกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ถือเป็นขุมทรัพย์และตัวอย่างของโลกทัศน์แบบไทย จึงอยากให้เพื่อนชาวต่างชาติได้รู้เรื่องราวเหล่านี้ด้วย

(ซ้าย) ดร.คริส เบเกอร์ และ ผศ.ดร.ผาสุก พงษ์ไพจิตร (ขวา) บรรยากาศภายในนิทรรศการ



"เนื้อหาส่วนใหญ่มาจากหนังสือขุนช้างขุนแผน ฉบับของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ′กวีชาววัง′ ที่ได้ตีพิมพ์ในปี 2453 เสริมด้วยเรื่องราวประสาชาวบ้าน จากหนังสือขุนช้างขุนแผน ฉบับวัดเกาะ ′กวีชาวบ้าน′′ที่วางแผงในปี 2433"

คริสกล่าวเพิ่มเติมว่า ก่อนที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ รวบรวม อ่าน และเลือกเสภาที่มีอยู่ขณะนั้นมาเขียน เราพบฉบับอื่น 2 ฉบับ ที่มีความแตกต่างใน 2 เรื่อง คือ ฉบับครูแจ้งวัดระฆัง เรื่องของบัวคลี่ ที่ขุนแผนผ่าท้องเพื่อนำทารกในครรภ์มาทำเป็นกุมาร ทำให้ภาพของขุนแผนเป็นคนโหดร้าย ดังที่สุจิตต์ วงษ์เทศ เคยเขียนไว้ใน ′ขุนช้างขุนแผนแสนสนุก′ ว่า ′ครูแจ้งวัดระฆัง′ สร้างสำนวนขุนช้างขุนแผน แสนสยอง ตีดาบ (ฟ้าฟื้น) ซื้อม้า (สีหมอก) ผ่าท้อง (นางบัวคลี่) หากุมาร (ทอง) ซึ่งไม่ปรากฏในฉบับของกรมพระยาดำรงฯ ผมอยากนำทัศนคติแบบชาวบ้านๆ ที่ท่านตัดออก กลับเข้ามาในวรรณคดีเรื่องนี้อีกครั้ง"

"พวกเฟมินิสต์อาจวิเคราะห์ผู้หญิงไทยในอดีต ผ่านนางวันทอง แต่อย่าลืมว่า ′นางวันทองที่เราเห็น′ เป็นผลจาก ′กรอบ′ ในสังคมขณะนั้นที่ครอบนางวันทองไว้ ไม่อาจทำให้ผู้อ่านมีมุมมองไม่ดีต่อคนไทย เช่นงานของวิลเลียม เช็คสเปียร์ มีมุมมองไม่ดีต่อกษัตริย์ในบางชิ้นงาน แต่ก็ไม่ได้ทำให้คนอ่านมองฝรั่งไม่ดี" ดร.เบเกอร์อธิบาย

ดร.เบเกอร์อธิบายอีกว่า จุดเด่นของนิทานพื้นบ้านเรื่องนี้คือ การตายของนางวันทอง ซึ่งเป็นสาวสวย แต่กลับถูกประหารชีวิตตั้งแต่อายุยังน้อย อันเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องเล่า จนเรื่องราวถูกเล่าปากต่อปาก จนเป็นเรื่องที่ไปไกลความตาย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องราวที่อาจไม่ใช่ความจริงนะจุดจุดนั้นเลย คิดว่าเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นในรัชสมัยของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช

"หากมีคนบอกว่านางวันทอง 2 ใจ ขุนแผนก็คงมี 5 ใจ เพราะมีเมีย 5 คน นิทานพื้นบ้านเรื่องนี้เป็นเรื่องราวความรักที่เกี่ยวข้องกับความรุนแรงและโศกนาฏกรรม เมื่ออ่านถึงฉากสุดท้าย คือตอนที่นางวันทองถูกประหารชีวิต ต้องโทษอาญาจากสมเด็จพระพันวษา จะน้ำตาไหลและร้องไห้ด้วยความโศกเศร้าทุกครั้ง เพราะเป็นบทที่โศกมาก มีคุณค่าทางวรรณกรรมในแง่ของการใช้ภาษาไทยที่ดีมาก และเกิดความสงสัยว่าสังคมไทยขณะนั้นเป็นเช่นนี้เลยหรอ เพราะเป็นเรื่องที่ไม่เคยอ่าน ไม่เคยรู้มาก่อน" คริสกล่าว

ภาพประกอบชุดขุนช้างขุนแผน ราว พ.ศ.2473 ของสะสมของ เหม เวชกร



"ขุนช้างขุนแผน" เป็นวรรณกรรมที่ผ่านการบอกกล่าว เล่าโดยนักเขียนหลายคน ไม่ว่าจะเป็น กวีนิรนามสมัยอยุธยา, นักขับเสภาชาวบ้าน กวีราชสำนัก, ครูแจ้ง วัดระฆัง, สุนทรภู่, สมเด็จพระพุทธเลิศหน้านภาลัย (รัชกาลที่ 2), สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ โดยลำดับ

อาจเรียกได้ว่าเล่าผ่านทั้ง "กวีชาววัง" และ "กวีชาวบ้าน"

ผาสุกเล่าว่า ระหว่างค้นคว้าข้อมูลพบว่านักเขียนแต่ละคน แต่ละยุค ต่างมีผลกระทบซึ่งกันและกัน เมื่อเวลาผ่านไปอาจเกิดการทำซ้ำงานกัน เกิดชิ้นงานที่มีลักษณะคล้ายกันหรืออาจจะดีกว่า จนแนวเนื้อเรื่องมีความใกล้ชิดกัน ผ่านการใช้สำนวนอันหลากหลาย ทำให้รายละเอียดของเรื่องต่างกันเล็กน้อย โดยยังคงแกนหลักของเรื่องไว้

ทัศนคติที่แตกต่างของกวีชาวบ้านและกวีชาววัง เช่น บทอัศจรรย์ ฉบับสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ตัดบทที่ท่านคิดเห็นว่า "หยาบ" ออก และเมื่อเปรียบเทียบกับฉบับวัดเกาะ พบความแตกต่างของโลกทัศน์เกี่ยวกับผู้หญิงที่ดี หญิงชาววังจะมีความ "อายม้วนต้วน" ไม่แสดงออกถึงความรู้สึกรัก

"ความคิดนี้เป็นอิทธิพลจากการที่สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ได้รับการศึกษาจากตะวันตกและอิทธิพลจากงานของจีน ซึ่งบทบังทัศนคติแบบชาวบ้านที่มีอยู่ในงานดั้งเดิมออกไป ส่วนหญิงชาวบ้านจะมีความเท่าเทียมในการแสดงออกของความรู้สึก แสดงความรักได้โดยไม่ต้องถูกเป่ามนต์"

นอกจากนี้ หากวิเคราะห์ให้ลึกไปอีก จะพบความแตกต่าง ในด้านค่านิยมสังคม

เช่น "ขุนแผน" มีฐานะยากจนกว่าขุนช้าง จึงไม่ได้รับความเป็นธรรมในสังคม ส่วนขุนช้างซึ่งมีฐานะรวยกว่า อาจติดสินบนเพื่อไม่ให้ตัวเองติดคุกก็ได้ และพบความตึงเครียดระหว่างกษัตริย์กับชาวบ้านที่มีมากพอสมควร สมเด็จพระพันวษาเองก็เกิดความคิดทุกครั้งที่ขุนช้างเข้าเฝ้าว่ามันจะมาทำไม จะจัดการอย่างไรไม่ให้ขุนช้างเสียน้ำใจ เพราะแม้ว่าขุนช้างจะไม่ใช้ขุนนางระดับสูง แต่ตำแหน่งนายอากรผู้เก็บส่วยจากละว้า ก็มีความสำคัญกับราชวงศ์อยุธยา จึงต้องรักษาน้ำใจขุนช้างและให้เกิดความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายด้วย ส่วนทัศนคติของสมเด็จพระพันวษาที่มีต่อขุนนางคนอื่นก็แตกต่างอย่างเห็นได้ชัด

สิ่งเหล่านี้เองที่สะท้อนถึงค่านิยมของสังคมสมัยนั้น ซึ่งยังคงเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ในปัจจุบัน นอกจากเรื่องรักสามเส้าที่เราทราบกันดีว่าเป็นแก่นของเรื่องนี้ หรือวัฒนธรรมการติดสินบนเจ้าหน้าที่รัฐ ที่มีตั้งแต่กรุงศรีอยุธยาจนถึงทุกวันนี้ก็ยังพบอยู่เช่นเดิม แม้เวลาจะผ่านมาเนิ่นนานแล้ว นี่จึงถือเป็น "ขุมทรัพย์ทางวรรณกรรมของผู้คนในอดีต ที่ถ่ายทอดโลกทัศน์จนถึงปัจจุบัน" ผาสุกกล่าว

สำหรับความยากในการแปลงานชิ้นนี้...

ผู้เขียนทั้งสองคนพูดตรงกันคือ เนื่องจากเป็นวรรณกรรมในรูปของโคลงซึ่งมีความยาว การใช้ภาษาโบราณเช่นคำและสิ่งของที่ปัจจุบันเลิกใช้ไปแล้ว รวมถึงเรื่องของเสื้อผ้า เครื่องประดับและเครื่องแต่งกาย ทั้งยังเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับประวัติศาสตร์และไสยศาสตร์ จึงต้องมีการค้นคว้าอย่างมาก ทั้งเอกสาร หนังสือ และขอความรู้จากนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญในแขนงต่างๆ

แต่ก็ทำให้ตลอด 7 ปีของการทำงาน (2546-2553) ทั้งสองได้มิตรที่อยู่นอกวงวิชาการที่ไม่เคยรู้จักกันมาก่อนจำนวนมาก

ผู้สนหนังสือเล่มนี้ สามารถหาซื้อได้ที่ www.amazon.com, ศูนย์หนังสือจุฬา, ร้านคิโนะคุนิยะ และร้านเอเชียบุ๊ค

แต่สำหรับคนที่ยังลังเล หรืออยากชมนิทรรศการ เชิญได้ที่ หอศิลป์ บ้านจิม ทอมป์สัน ซึ่งในนิทรรศการมีการจัดแสดงภาพถ่ายสถานที่ปัจจุบันซึ่งอยู่ในวรรณกรรมขุนช้างขุนแผน ทั้งที่ จ.กาญจนบุรี, สุพรรณบรี, พระนครศรีอยุธยา, ภาพวาดเล่าเรื่องขุนช้างขุนแผนของ เหม เวชกร และ จักรพันธุ์ โปษยกฤต, สื่อจัดแสดงต่างๆ เกี่ยวกับวรรณกรรมเรื่องนี้ ไม่ว่าจะเป็น ใบลาน หนังสือเล่ม ภาพยนตร์ ฯลฯ

เปิดใจรู้จัก "ขุนช้างขุนแผน" ในอีกหลากหลายแง่มุมที่เราไม่เคยรู้

หน้า 20,มติชนรายวัน ฉบับวันพฤหัสบดีที่ 9 มิถุนายน 2554








"ชมพู่ อารยา" ยืนยันยังไม่ท้อง!! ท้าขาเม้าธ์นับเดือนพิสูจน์ เผยชีวิตวุ่นวายเพราะข่าวลือ(ชมคลิป)
แปรงฟันกันทุกวัน รู้ยัง วิธี"แปรงแห้ง" คืออะไร? ทันตจุฬาฯ มีคำตอบ
ฉาวได้อีก!! เลเดอเรอร์เตรียมปล่อยTeaser ซิงเกิ้ลใหม่ "ติดเรท" ฉาวพร้อมกัน 1 พย นี้
3 ค่ายมือถือขาย "ไอโฟน6" - "ไอโฟน 6 พลัส"วันแรกสุดคึกคัก ยอดจอง5.5หมื่นเครื่อง หมดเกลี้ยงในพริบตา !
มาสด้า BT-50 PRO ECLIPSE เก๋งหรือกระบะ ?
คุณชายอุ๋ย รวยหุ้น หม่อมปนัดดา แลนด์ลอร์ดตัวจริง ตามไปดูการสะสมที่ดินของหม่อมเหลน !!!!
กรี๊ด"ต่อย-ณัยณพ" น้องชายสุดหล่อ "ตั๊น-จิตภัสร์" ดีกรีนายร้อยป้ายแดง...คือหล่ออ่ะ!
ภาพล่าสุดของ "หวัง จู่เสียน" อดีตนางเอกละครดัง "โปเยโปโลเย"
อุต๊ะ!! ภาพหลุด "พีค" ควงหนุ่มตี๋ปริศนาทานข้าว ชาวเน็ตสงสัยใช่ต้นเหตุรักล่มหรือไม่
สุดหน้าแตก! กรรมการสาวชื่อดัง "Britain Got talent" เจอชุดทรยศ "เปิดหวอเห็นกางเกงชั้นใน" (ชมภาพ)
แชร์สนั่น! คลิป "แจ๊ส ชวนชื่น" แสดงสด ให้สองสาวถอดเสื้อในนัวเนียบนร่างกาย จวกไม่เหมาะสม !!
ต้นสังกัดคอนเฟิร์ม!! "มุนกึนยอง" ตั้งท้องกับ "คิมบอม" 2 เดือนเเล้ว
ชาวเน็ตให้กำลังใจ "แพท ณปภา" หลุดอุทานของลับออกทีวี ชี้เป็นเหตุสุดวิสัย (ชมคลิป)
67 ยังสวยเป๊ะ!! ลือสนั่น "อาภัสรา หงสกุล" ทุ่มเงิน 2.5 ล้านบาทเข้าคอร์สเสริมความงาม
โดนด่าสนั่น "ปิ๋ม ซีโฟร์" อวดลีลาหอยแครงกระแทกพื้นอันลือลั่น (ชมคลิป)