"ฝายน้ำปุก" วิถีการจัดการน้ำที่ทัวร์นกขมิ้นบินไปไม่ถึง

วันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2555 เวลา 15:25:43 น.




โดย ชุติมา นุ่นมัน aae_ok@yahoo.com

บ้านน้ำปุก ห่างจาก อ.ปง จ.พะเยา ไปทางทิศตะวันออกประมาณ 29 กิโลเมตร ตั้งอยู่เหนือสุดของ ต.ขุนควร เป็นต้นน้ำสำคัญของลำน้ำปุก หล่อเลี้ยงผู้คนมากกว่า 200 หลังคาเรือน


พื้นที่แห่งนี้เป็นที่ตั้งของ ฝายน้ำปุก ฝายโบราณที่มีอายุมากกว่า 120 ปี


วันนั้น โครงการสื่อสารสุขภาพชุมชนชายขอบ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการเสริมสร้างสุขภาพ (สสส.) นำคณะผู้สื่อข่าวเข้าไปสำรวจ และศึกษาวิธีการจัดการน้ำของชาวบ้านบ้านน้ำปุก จากการใช้น้ำในฝายน้ำปุกอย่างน่าทึ่ง เป็นเยี่ยงอย่างสำหรับพื้นที่อื่นๆ


ฝายน้ำปุก เป็นฝายน้ำล้น ที่ชาวบ้านช่วยกันสร้าง โดยเอาไม้ตอกเรียง สานกัน เพื่อยกระดับความสูงของน้ำ และส่งน้ำไปยังที่นา เป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน โดย ห้วยน้ำปุกไหลมาลงยังลำน้ำควร เมื่อลำน้ำควรไหลมาบรรจบกับลำน้ำงิม ที่ อ.ปง จ.พะเยา จึงกำเนิดเป็นแม่น้ำยม ที่รัฐบาลของเราปรารถนาจะสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้น หรือไม่ก็แยกออกเป็น 2 เขื่อน คือ เขื่อนแม่น้ำยมตอนบน และเขื่อนแม่น้ำยมตอนล่าง


ชาวบ้านบ้านน้ำปุกมีอาชีพหลักคือทำนา ซึ่งมีประมาณ 1,000 ไร่ นาทุกผืนอาศัยน้ำจากลำห้วย และอ่างเก็บน้ำน้ำปุก มีตัวฝายน้ำปุก ทำหน้าที่ส่งน้ำ มีคณะกรรมการหมู่บ้านและ "แก่เหมือง" ซึ่งมาจากการคัดเลือกของผู้อาวุโสในหมู่บ้าน ทำหน้าที่แบ่งสรรปันน้ำให้กับทุกคน


ใครมีนามากก็ได้น้ำมาก (ซึ่งส่วนใหญ่จะไม่เกินคนละ 5 ไร่) ใครมีน้อยก็ได้ตามสัดส่วนไป และทุกปีหลังจากน้ำหลากก้อนใหญ่สุดผ่านไป ชาวบ้านทุกคนก็จะจัดให้มีการซ่อมใหญ่ฝาย เพื่อเตรียมไว้สำหรับสถานการณ์น้ำในปีถัดไป


สถานการณ์น้ำในที่นี้หมายถึงทั้งน้ำแล้ง และน้ำหลาก


เพราะที่ครอบคลุมสายน้ำปุกแห่งนี้เอาไว้คือผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์ ทั้งน้ำและป่า คอยดูแลพึ่งพากันและกัน เมื่อน้ำหลากไม่ถึงกับหลากเกินจนเอ่อ ท่วมนานนับเดือนเหมือนหลายๆ พื้นที่ในประเทศไทย และเมื่อถึงคราวแห้งแล้ว ตัวฝายที่ทดกักเก็บน้ำเอาไว้ ก็ยังพอมีน้ำให้คนทำนาที่นี่ยังพอมีน้ำทำนาปีละ 2 ครั้ง เป็นประจำทุกปี


หาก ตอนที่นายกฯหญิง ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ได้แว่บออกนอกเส้นทางมาสักนิดระหว่างทัวร์ลูกน้ำ หรือทัวร์นกขมิ้น มาแวะดูวิธีการจัดการน้ำของแหล่งน้ำขนาดเล็กๆ ในพื้นที่บ้านน้ำปุกแห่งนี้ อาจจะได้ไอเดียหลายอย่างสำหรับการจัดการน้ำ โดยใช้งบประมาณแผ่นดินเพียงน้อยนิดแต่ได้ผลมหาศาล และไม่ต้องเสียผืนป่าอย่างป่าสักทองมากกว่า 60,000 ไร่ ในลุ่มน้ำยม เพื่อสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้น หรือเขื่อนยมบน ยมล่าง โดยที่ยังไม่สามารถการันตีได้ว่า เขื่อนเหล่านั้นจะแก้ปัญหาทั้งน้ำท่วมและน้ำแล้งได้จริงหรือไม่


ลำน้ำปุก เป็น 1 ใน 77 ของลำน้ำสาขา ของแม่น้ำยม ที่น้ำปุกแห่งนี้ มีอ่างเก็บน้ำอยู่ 4 อ่าง นอกเหนือจากลำฝาย ชาวบ้านเอาไว้ใช้เผื่อขาด เผื่อเหลือ จากกรณีน้ำแห้งและน้ำหลาก


น่าเสียดายว่า มีอีกหลายลุ่มน้ำที่เป็นลุ่มน้ำสาขาของแม่น้ำยมนั้น ไม่มีอ่างเก็บน้ำ หากว่าเราสามารถผลักดันให้แต่ละลุ่มน้ำสามารถสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดกลาง หรือขนาดที่เก็บน้ำได้ประมาณ 50 ล้านลูกบาศก์เมตร เราจะสามารถเก็บน้ำตลอดทั้งลุ่มน้ำยม ได้มากถึง 3,850 ล้านลูกบาศก์เมตร ซึ่งมากกว่าปริมาณน้ำในเขื่อนแก่งเสือเต้นครึ่งต่อครึ่ง (ถ้าจะสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้นจริง เขื่อนดังกล่าวจะจุน้ำได้เพียง 1,175 ล้านลูกบาศก์เมตรเท่านั้น


คำนวณต่ออีกหน่อย ว่าอ่างเก็บน้ำขนาดกลางดังกล่าว ไม่น่าจะใช้งบประมาณเกินอ่างละ 200 ล้านบาท เต็มที่เอา 77 คูณ (ความจริงไม่ถึง 77 เพราะบางลุ่มน้ำมีอ่างเก็บน้ำอยู่แล้ว) รวมเป็นเงิน 15,400 ล้านบาท แต่เขื่อนแก่งเสือเต้นใช้งบประมาณราว 20,000 ล้านบาท ไม่รวมที่ต้องเสียผืนป่าไปอีก 36,000 ไร่


หรือไม่ ถ้าจะให้ประหยัดงบประมาณลงมาอีกหน่อย ก็ไปสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กลงมา หรือทำเป็นแก้มลิง ตามลุ่มน้ำสาขา หรือลุ่มน้ำย่อยๆ ในหมู่บ้าน งบประมาณในการสร้างก็ไม่น่าจะเกิน 1 ล้านบาทต่ออ่าง


ชาวบ้านจะมีความสุข จากงานที่เกิดขึ้นในแต่ละแห่ง ไม่ต้องพึ่งพาวิศวกรฝรั่ง หรือต้องซื้อเทคโนโลยีจากต่างชาติเข้ามาบริหารจัดการเขื่อน


ตั้งแต่เกิดประเทศไทยขึ้นมา เราสร้างเขื่อนมาเยอะมาก น่าจะไม่ต่ำกว่า 5,000 แห่งทั่วประเทศ ทั้งเขื่อนเล็ก เขื่อนน้อย เขื่อนใหญ่ รวมทั้งใหญ่มาก แต่น้ำก็ยังท่วมอยู่ดี เรื่องของน้ำจะท่วมหรือไม่ท่วมนั้นเป็นเรื่องของการบริหารจัดการอย่างมีระบบ ระเบียบ แบบแผน และเครื่องมือ ซึ่งทุกวันนี้ เรา (ประเทศไทย) มีเครื่องมือ มีบุคลากรผู้ทรงคุณวุฒิ ทรงภูมิ ทรงความรู้เรื่องน้ำ เรื่องการจัดการน้ำจำนวนมาก เราอาจจะขาดเรื่องระเบียบ แบบแผนบางอย่างที่สำคัญเท่านั้น ซึ่งแก้ไขและปรับเปลี่ยนกันได้


สำคัญคือ อย่าพยายามสร้างปัญหาเพิ่มขึ้นให้ต้องแก้และปวดหัวเล่น


ทั้งเขื่อนแก่งเสือเต้น กับเขื่อนยมบน ยมล่างก็น่าจะเป็นปัญหาที่เพิ่มขึ้นมา ไม่ใช่แก้ปัญหาน้ำท่วมเลย


กลับมาที่ลำน้ำปุกต่อ


ชาวบ้านที่ช่วยกันดูแลลำน้ำปุก และฝายโบราณแห่งนี้ บอกว่า รู้สึกเสียดาย ที่เมื่อคราว ทัวร์นกขมิ้น ของนายกรัฐมนตรี เธอน่าจะมาดูวิธีจัดการน้ำที่นี่ด้วย แต่แม้ว่าเธอจะไม่มา พื้นที่แห่งนี้ก็ยินดีต้อนรับคนอื่นๆ ที่จะมาดูงานวิธีการบริหารจัดการน้ำที่ยั่งยืน ผู้รู้ในหมู่บ้านทุกคนพร้อมที่จะถ่ายทอดให้กับผู้ไปเยือนทุกคน

 








บึ้มพลีชีพสามพระลอกเขย่ากรุงคาบูล เมืองหลวงอัฟกานิสถาน ตาย 7 บาดเจ็บอีกจำนวนมาก
มช.ร่วมผลักดัน′เชียงใหม่สู่มรดกโลก′
เผยผู้สูงอายุไทยกว่า9ล้านคนมีโรคประจำตัว แข็งแรงแค่5แสนคน
ตรวจผลสลากกินแบ่งรัฐบาล งวดวันที่ 1 ตุลาคม ′57 รางวัลที่สอง สาม สี่ออกแล้ว
ทูลเกล้าแล้ว 250 สปช นายกลั่นไม่ตรงตามโผทั้งหมด เลขาสมช.มีชื่อแล้ว
′ซิโก้′ ประกาศไม่คุมทีมลุยซูซูกิคัพ เหตุเป็นแข้งคนละชุดกับอินชอนเกมส์ เผยไม่อยากนับหนึ่งใหม่
ชาวบ้านโวย! "นิคมอุตสาหกรรม" จ.อยุธยา ปล่อยน้ำเสียลงลำคลองบางเพลิง
ชาวคาตาลันหลายพันฮือประท้วงคำสั่งศาลรัฐธรรมนูญ ออกคำสั่งขวางแคว้น"แยกตัว"จากสเปน
อรรถวิชช์ สุวรรณภักดี-ปชป. โพสต์เฟซไม่เห็นด้วยขึ้นราคา LPG ขนส่งเท่าครัวเรือน
ฮือฮา เทศกาลหนังเมืองปูซานของ"เกาหลีใต้" ประกาศ"ฟัน"ผู้ร่วมงาน"แต่งตัวโป๊-โชว์เต้า"
"น้องอาร์ท"บัณฑิตที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจาก"สมเด็จพระบรมฯ" - เสียชีวิตแล้ว
แยกย้าย! จุฬาฯเเจงชัดรอยปริศนา เกิดจากเครื่องฉีดน้ำ เพิ่งจ้างแม่บ้านมาทำความสะอาดตึก
"อ.เจษฎา" มีคำตอบ รอยคล้ายพญานาค ที่จุฬาฯ ที่แท้คือ...
"สรยุทธ" แจงผ่านเรื่องเล่าเช้านี้ ยัน ชายคลิปฉาว ไม่ใช่ตน
สลด!หญิงชราเครียด โดดลงบ่อจระเข้นับร้อยตัว จนท.ช่วยไม่ทัน ถูกไอ้เขี้ยมรุมกินต่อหน้านักท่องเที่ยว
บ้านพรีคาสท์ ดียังไง? โดยเช็คราคา.คอม
เจริญนครวันนี้ “เจริญ”สมชื่อ ธุรกิจค้าปลีก-โรงแรม-คอนโดฯพรึบ รับกำลังซื้อ-บูมท่องเที่ยวริมน้ำ
ไม่รู้ไม่ได้ เกี่ยวกับหมวกกันน็อค โดยเช็คราคา.คอม
รถใหม่ติดแก๊สต้องตรวจสภาพเมื่อไร? โดยเช็คราคา.คอม
พาชม Duplex Penthouse โครงการ URBANO ABSOLUTE