"ฝายน้ำปุก" วิถีการจัดการน้ำที่ทัวร์นกขมิ้นบินไปไม่ถึง

วันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2555 เวลา 15:25:43 น.




โดย ชุติมา นุ่นมัน aae_ok@yahoo.com

บ้านน้ำปุก ห่างจาก อ.ปง จ.พะเยา ไปทางทิศตะวันออกประมาณ 29 กิโลเมตร ตั้งอยู่เหนือสุดของ ต.ขุนควร เป็นต้นน้ำสำคัญของลำน้ำปุก หล่อเลี้ยงผู้คนมากกว่า 200 หลังคาเรือน


พื้นที่แห่งนี้เป็นที่ตั้งของ ฝายน้ำปุก ฝายโบราณที่มีอายุมากกว่า 120 ปี


วันนั้น โครงการสื่อสารสุขภาพชุมชนชายขอบ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการเสริมสร้างสุขภาพ (สสส.) นำคณะผู้สื่อข่าวเข้าไปสำรวจ และศึกษาวิธีการจัดการน้ำของชาวบ้านบ้านน้ำปุก จากการใช้น้ำในฝายน้ำปุกอย่างน่าทึ่ง เป็นเยี่ยงอย่างสำหรับพื้นที่อื่นๆ


ฝายน้ำปุก เป็นฝายน้ำล้น ที่ชาวบ้านช่วยกันสร้าง โดยเอาไม้ตอกเรียง สานกัน เพื่อยกระดับความสูงของน้ำ และส่งน้ำไปยังที่นา เป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน โดย ห้วยน้ำปุกไหลมาลงยังลำน้ำควร เมื่อลำน้ำควรไหลมาบรรจบกับลำน้ำงิม ที่ อ.ปง จ.พะเยา จึงกำเนิดเป็นแม่น้ำยม ที่รัฐบาลของเราปรารถนาจะสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้น หรือไม่ก็แยกออกเป็น 2 เขื่อน คือ เขื่อนแม่น้ำยมตอนบน และเขื่อนแม่น้ำยมตอนล่าง


ชาวบ้านบ้านน้ำปุกมีอาชีพหลักคือทำนา ซึ่งมีประมาณ 1,000 ไร่ นาทุกผืนอาศัยน้ำจากลำห้วย และอ่างเก็บน้ำน้ำปุก มีตัวฝายน้ำปุก ทำหน้าที่ส่งน้ำ มีคณะกรรมการหมู่บ้านและ "แก่เหมือง" ซึ่งมาจากการคัดเลือกของผู้อาวุโสในหมู่บ้าน ทำหน้าที่แบ่งสรรปันน้ำให้กับทุกคน


ใครมีนามากก็ได้น้ำมาก (ซึ่งส่วนใหญ่จะไม่เกินคนละ 5 ไร่) ใครมีน้อยก็ได้ตามสัดส่วนไป และทุกปีหลังจากน้ำหลากก้อนใหญ่สุดผ่านไป ชาวบ้านทุกคนก็จะจัดให้มีการซ่อมใหญ่ฝาย เพื่อเตรียมไว้สำหรับสถานการณ์น้ำในปีถัดไป


สถานการณ์น้ำในที่นี้หมายถึงทั้งน้ำแล้ง และน้ำหลาก


เพราะที่ครอบคลุมสายน้ำปุกแห่งนี้เอาไว้คือผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์ ทั้งน้ำและป่า คอยดูแลพึ่งพากันและกัน เมื่อน้ำหลากไม่ถึงกับหลากเกินจนเอ่อ ท่วมนานนับเดือนเหมือนหลายๆ พื้นที่ในประเทศไทย และเมื่อถึงคราวแห้งแล้ว ตัวฝายที่ทดกักเก็บน้ำเอาไว้ ก็ยังพอมีน้ำให้คนทำนาที่นี่ยังพอมีน้ำทำนาปีละ 2 ครั้ง เป็นประจำทุกปี


หาก ตอนที่นายกฯหญิง ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ได้แว่บออกนอกเส้นทางมาสักนิดระหว่างทัวร์ลูกน้ำ หรือทัวร์นกขมิ้น มาแวะดูวิธีการจัดการน้ำของแหล่งน้ำขนาดเล็กๆ ในพื้นที่บ้านน้ำปุกแห่งนี้ อาจจะได้ไอเดียหลายอย่างสำหรับการจัดการน้ำ โดยใช้งบประมาณแผ่นดินเพียงน้อยนิดแต่ได้ผลมหาศาล และไม่ต้องเสียผืนป่าอย่างป่าสักทองมากกว่า 60,000 ไร่ ในลุ่มน้ำยม เพื่อสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้น หรือเขื่อนยมบน ยมล่าง โดยที่ยังไม่สามารถการันตีได้ว่า เขื่อนเหล่านั้นจะแก้ปัญหาทั้งน้ำท่วมและน้ำแล้งได้จริงหรือไม่


ลำน้ำปุก เป็น 1 ใน 77 ของลำน้ำสาขา ของแม่น้ำยม ที่น้ำปุกแห่งนี้ มีอ่างเก็บน้ำอยู่ 4 อ่าง นอกเหนือจากลำฝาย ชาวบ้านเอาไว้ใช้เผื่อขาด เผื่อเหลือ จากกรณีน้ำแห้งและน้ำหลาก


น่าเสียดายว่า มีอีกหลายลุ่มน้ำที่เป็นลุ่มน้ำสาขาของแม่น้ำยมนั้น ไม่มีอ่างเก็บน้ำ หากว่าเราสามารถผลักดันให้แต่ละลุ่มน้ำสามารถสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดกลาง หรือขนาดที่เก็บน้ำได้ประมาณ 50 ล้านลูกบาศก์เมตร เราจะสามารถเก็บน้ำตลอดทั้งลุ่มน้ำยม ได้มากถึง 3,850 ล้านลูกบาศก์เมตร ซึ่งมากกว่าปริมาณน้ำในเขื่อนแก่งเสือเต้นครึ่งต่อครึ่ง (ถ้าจะสร้างเขื่อนแก่งเสือเต้นจริง เขื่อนดังกล่าวจะจุน้ำได้เพียง 1,175 ล้านลูกบาศก์เมตรเท่านั้น


คำนวณต่ออีกหน่อย ว่าอ่างเก็บน้ำขนาดกลางดังกล่าว ไม่น่าจะใช้งบประมาณเกินอ่างละ 200 ล้านบาท เต็มที่เอา 77 คูณ (ความจริงไม่ถึง 77 เพราะบางลุ่มน้ำมีอ่างเก็บน้ำอยู่แล้ว) รวมเป็นเงิน 15,400 ล้านบาท แต่เขื่อนแก่งเสือเต้นใช้งบประมาณราว 20,000 ล้านบาท ไม่รวมที่ต้องเสียผืนป่าไปอีก 36,000 ไร่


หรือไม่ ถ้าจะให้ประหยัดงบประมาณลงมาอีกหน่อย ก็ไปสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กลงมา หรือทำเป็นแก้มลิง ตามลุ่มน้ำสาขา หรือลุ่มน้ำย่อยๆ ในหมู่บ้าน งบประมาณในการสร้างก็ไม่น่าจะเกิน 1 ล้านบาทต่ออ่าง


ชาวบ้านจะมีความสุข จากงานที่เกิดขึ้นในแต่ละแห่ง ไม่ต้องพึ่งพาวิศวกรฝรั่ง หรือต้องซื้อเทคโนโลยีจากต่างชาติเข้ามาบริหารจัดการเขื่อน


ตั้งแต่เกิดประเทศไทยขึ้นมา เราสร้างเขื่อนมาเยอะมาก น่าจะไม่ต่ำกว่า 5,000 แห่งทั่วประเทศ ทั้งเขื่อนเล็ก เขื่อนน้อย เขื่อนใหญ่ รวมทั้งใหญ่มาก แต่น้ำก็ยังท่วมอยู่ดี เรื่องของน้ำจะท่วมหรือไม่ท่วมนั้นเป็นเรื่องของการบริหารจัดการอย่างมีระบบ ระเบียบ แบบแผน และเครื่องมือ ซึ่งทุกวันนี้ เรา (ประเทศไทย) มีเครื่องมือ มีบุคลากรผู้ทรงคุณวุฒิ ทรงภูมิ ทรงความรู้เรื่องน้ำ เรื่องการจัดการน้ำจำนวนมาก เราอาจจะขาดเรื่องระเบียบ แบบแผนบางอย่างที่สำคัญเท่านั้น ซึ่งแก้ไขและปรับเปลี่ยนกันได้


สำคัญคือ อย่าพยายามสร้างปัญหาเพิ่มขึ้นให้ต้องแก้และปวดหัวเล่น


ทั้งเขื่อนแก่งเสือเต้น กับเขื่อนยมบน ยมล่างก็น่าจะเป็นปัญหาที่เพิ่มขึ้นมา ไม่ใช่แก้ปัญหาน้ำท่วมเลย


กลับมาที่ลำน้ำปุกต่อ


ชาวบ้านที่ช่วยกันดูแลลำน้ำปุก และฝายโบราณแห่งนี้ บอกว่า รู้สึกเสียดาย ที่เมื่อคราว ทัวร์นกขมิ้น ของนายกรัฐมนตรี เธอน่าจะมาดูวิธีจัดการน้ำที่นี่ด้วย แต่แม้ว่าเธอจะไม่มา พื้นที่แห่งนี้ก็ยินดีต้อนรับคนอื่นๆ ที่จะมาดูงานวิธีการบริหารจัดการน้ำที่ยั่งยืน ผู้รู้ในหมู่บ้านทุกคนพร้อมที่จะถ่ายทอดให้กับผู้ไปเยือนทุกคน

 





′วอซนิอัคกี้′รอแชมป์สแลมต่อ หลังพลิกร่วงรอบ 4 ศึกวิมเบิลดัน
"โม-อมีนา" ย้ำ "แตงโม" รักเด็ดเดี่ยวจริงจัง จวก "โตโน่" พูดเรื่องโสด เหมือนกระทืบซ้ำ
ระเบียบกับเผด็จการทหาร(1) โดย นิธิ เอียวศรีวงศ์
จัดลำดับความนิยมเพจเฟซบุ๊กนักการเมือง ใครนำ ใครตาม ไปดูกัน
′โน้ส-อุดม′แจงปมวิจารณ์สโลไลฟ์ บอกจริงๆ เราพวกเดียวกัน
′ไทเกอร์′เริ่มดีตามลำดับ หลังจบ 32 ร่วมกอล์ฟพีจีเอ′กรีนเบรียร์′ และไม่เสียโบกี้ต่อรอบหนแรกเกือบ 2 ปี
′ธงชัย′จบ 10 ร่วมกอล์ฟยูโรเปี้ยน′โอเพ่น เดอ ฟร้องซ์′ แต่รับกว่า 2 ล้านบาท
′นนทยา-ธิติยา′แห้วแชมป์กอล์ฟเลดี้ส์ยูโรเปี้ยนที่อังกฤษ หลังผิดฟอร์มวันสุดท้าย
สมหมายโต้ว่อนเน็ตไทยจ่อเข้าโปรแกรม IMF ชี้เศรษฐกิจไทยยังแกร่ง
ตัวเลข "14" กับ ความจริงที่ขัดใจ
#ทีมไทยพาณิชย์! พนง.แห่โพสต์ภาพโชว์ชื่อมหา′ลัย ช่วยเคลียร์ดราม่าสถาบัน
"มือปราบอินดี้" โพสต์ภาพตัดผมสั้น-มาดใหม่ เผยเจ้านายเรียกเข้าแจงเรื่องเครื่องแบบ-ชมทำหน้าที่ดี
ตัน ภาสกรนที แจง เพจปลอมระบาดแจกบ้าน แจกรถ ติงนักท่องโซเชียล ตั้งสติหน่อย !!
บีบอยยังอาย! เจอตร.เซเล็บโชว์สเต็ปเทพ! งานแข่งกีฬากองทัพไทยคึกคัก (ชมคลิป)
เช็คให้ดี! "ฮวงจุ้ยห้องพระ" วางตรงไหนเหมาะ วางไม่ดีอาจทำเงินทองรั่วไหล
ภาษาอังกฤษคือกุญแจสู่ความสำเร็จ - วิกรม กรมดิษฐ์
เพิ่มองศาความร้อนแรงด้วยแฟชั่นกางเกงยีนส์สีขาว
นักธุรกิจจากทุกภูมิภาคจับมือวิชัย ทองแตง เชื่อมเครือข่ายธุรกิจทั้งประเทศให้เป็นหนึ่งเดียว
คุณแม่เฮ! เทสโก้ โลตัส คืนความสุขด้วยการลดราคาสินค้าสำหรับเด็กลงมากถึง 50%
ตำแหน่ง พนักงานขายสื่อโฆษณาออนไลน์ รับด่วนมาก!!