อคติ4ในบริบทปัจจุบัน โดย นคร หรดี

วันที่ 09 สิงหาคม พ.ศ. 2555 เวลา 17:40:34 น.




 กระแสทัศน์ มติชน 9 สิงหาคม 2555


"เอ็งกินเหล้าเมายาไม่ว่าหรอก" แต่อย่าบอกต่อไปให้สับสน

ว่ากลอนนี้องค์รพีฯทรงนิพนธ์ ที่แท้คนแต่งชื่อ "วิษณุ เครืองาม"

เมื่อเข้าเรียนคณะนิติศาสตร์นักเรียนกฎหมายไทยทุกคนย่อมเคยได้ยินกลอนบทที่ว่า "เอ็งกินเหล้าเมายาไม่ว่าหรอก แต่อย่าออกนอกทางไปให้เสียผล จงอย่ากินสินบาทคาดสินบน เรามันชนชั้นปัญญาตุลาการ" และเข้าใจโดยปริยายว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ พระบิดาแห่งกฎหมายไทยทรงนิพนธ์ขึ้น เมื่อผู้เขียนทราบความจริงว่าคนแต่งคือ ท่านวิษณุ เครืองาม ก็ตกใจระคนขบขันที่แม้แต่กาลามสูตรข้อแรกที่ว่าอย่าเพิ่งเชื่อตามที่ฟังๆ กันมา นักเรียนกฎหมายจำนวนไม่น้อยรวมถึงผู้เขียนก็สอบตกเสียแล้ว

หลักกาลามสูตรนั้นสำคัญเพราะเกี่ยวข้องโดยตรงกับการรับฟังข้อเท็จจริง หากเชื่อสิ่งใดโดยไม่ใช้หลักกาลามสูตรแล้วอาจทำให้เข้าใจเรื่องราวผิดพลาดเกิดอคติตามไปอีก ในโอกาสวันรพีปีนี้ ผู้เขียนขอชวนคิดเรื่องอคติ 4 ซึ่งผู้ประกอบวิชาชีพกฎหมายควรยึดถือ ในที่นี้จะขอยกตัวอย่างเฉพาะ อาชีพผู้พิพากษาซึ่งต้องยึดถือหลักนี้อย่างเคร่งครัดที่สุด

อันว่าอคติ 4 นั้นคือ ความลำเอียง ไม่ยุติธรรม 4 ประการ ได้แก่ ฉันทาคติ ลำเอียงเพราะรักใคร่ชอบพอ โทสาคติ ลำเอียงเพราะเกลียดชังโกรธแค้น โมหาคติ ลำเอียงเพราะหลงรู้เท่าไม่ถึงการณ์ และ ภยาคติ ลำเอียงเพราะเกรงกลัวภยันตราย

กฎหมายไทยจึงพยายามสร้างผู้พิพากษาขึ้นมาให้ปราศจากอคติทั้งสี่ประการดังกล่าว เช่น บทบัญญัติเรื่องการตั้งรังเกียจผู้พิพากษาไม่ให้ผู้พิพากษามาพิจารณาคดีที่มีญาติ เจ้าหนี้ ลูกหนี้เป็นคู่ความ ซึ่งจะช่วยกันไม่ให้เกิดความลำเอียงเพราะรักเพราะชัง การออกแบบกระบวนพิจารณาคดีการสืบพยานให้โปร่งใสชัดเจน ซึ่งกันไม่ให้เกิดความลำเอียงเพราะหลงผิด และการให้อิสระในการ พิจารณาพิพากษาคดี เลื่อนลดปลดย้าย ซึ่งกันไม่ให้เกิดความลำเอียงเพราะกลัว

กล่าวได้ว่ากฎหมายไทยเชื่อว่าเมื่อสร้างเหตุปัจจัยภายนอกให้ครบถ้วนแล้ว ผู้พิพากษาก็จะสามารถพิจารณาคดีได้อย่างยุติธรรมที่สุด



แต่กฎหมายไทยหรือกฎหมายใดๆ ในโลกก็มีข้อจำกัดเพราะกำหนดได้เพียงปัจจัยภายนอก แต่ไม่สามารถกำหนดปัจจัยภายในได้ ตุลาการไทยยุคโบราณก็เหมือนข้าราชการอื่นๆ คือมีพฤติกรรมกินสินบาทคาดสินบน เมื่อเกิดการปฏิรูประบบผู้พิพากษาจึงต้องป้องกันเรื่องการรับสินบนของผู้พิพากษาให้มากที่สุด

แต่แท้จริงแล้วศัตรูตัวฉกาจของผู้พิพากษาหาใช่อามิสสินจ้างจากภายนอก แต่คือความคิดจิตใจที่อยู่ภายในซึ่งอันตรายมากกว่านัก

สินบนนั้นผู้พิพากษาผู้รับสินบนก็ย่อมรู้อยู่ว่าไม่ถูกต้อง ถ้าจับได้อาจถูกสอบสวนลงโทษ แต่โมหาคติที่เกิดขึ้นในใจนั้นเล่า แม้ผู้พิพากษาก็อาจไม่รู้ตัวและไม่มีใครตรวจสอบได้

ขอยกตัวอย่างให้เห็นกันแบบง่ายๆ กรณีคดีลักทรัพย์ หากจำเลยที่ถูกฟ้องในศาลมีฐานะยากจน การนำสืบพยานถูกต้อง ตามกระบวนการทุกประการ พยานหลักฐานที่ได้ก็ก้ำกึ่งมองได้สองแง่ หากในคดีนั้น ผู้พิพากษาที่ตัดสินคดีมีภูมิหลังมาจากครอบครัวที่ยากจนก็อาจพิจารณาว่าหลักฐานยังไม่ชัดเจนแจ่มแจ้งพอว่าจำเลยลักทรัพย์ให้ยกฟ้อง

แต่หากผู้พิพากษาที่ตัดสินคดีมีภูมิหลังมาจากครอบครัวฐานะดีก็อาจเห็นว่าพยานหลักฐานนั้นชัดเจนเพียงพอแล้วให้ลงโทษจำเลย ผู้พิพากษาทั้งสองท่านไม่ได้ทำผิดอะไรเลยเพราะไม่ได้รับสินบนจากฝ่ายไหนและก็ตัดสินคดีโดยพิจารณาพยานหลักฐานอย่างบริสุทธิ์ใจทั้งคู่

ตัวอย่างนี้เป็นการพิสูจน์ว่าการล้างอคติในใจของผู้พิพากษาให้สิ้นสูญไปนั้นเป็นไปไม่ได้เพราะผู้พิพากษาก็เหมือนมนุษย์ในอาชีพอื่นๆ ย่อมถูกกล่อมเกลาและ "สมาทาน" ค่านิยม ระบบคุณค่าและโลกทรรศน์ต่างๆ ไว้โดยไม่รู้ตัว และเมื่อใดที่ประเด็นในคดีนั้นเกี่ยวข้องกับระบบคุณค่าที่สมาทานไว้หรือเกี่ยวข้องกับระบบคุณค่าที่เป็นขั้วตรงข้าม ผู้พิพากษาก็อาจใช้ดุลพินิจผิดเพี้ยนไปได้

การพูดว่าผู้พิพากษานั้นเป็นผู้ไร้อคติโดยสิ้นเชิงนั้นเป็นข้ออันตราย เพราะเพียงแค่เชื่อว่าไร้อคติก็แสดงว่ามีอคติอยู่ในตัวแล้ว

เรื่องนี้เป็นปัญหารากฐานของมนุษย์มานานแล้วซึ่งแต่ละประเทศก็หาวิธีลดความเสี่ยงแตกต่างกันไป เช่น การใช้ระบบลูกขุนก็มีขึ้นเพื่อให้คนธรรมดาทั่วไปหลายๆ คนมาร่วมวินิจฉัยปัญหาข้อเท็จจริงและให้ ผู้พิพากษาเป็นผู้ปรับบทกฎหมายเท่านั้น

ในประเทศไทยเองปัญหานี้ก็มีมานานแล้วแต่ไม่ค่อยพูดถึงกัน จนเมื่อปัญหาเริ่มเด่นชัดขึ้นเมื่อมีการจัดตั้งศาลปกครองและศาลรัฐธรรมนูญซึ่งคู่ความในคดีฝ่ายหนึ่งย่อมเป็นหน่วยงานของรัฐหรือสถาบันการเมือง เช่นนี้โมหาคติย่อมเกิดขึ้นได้ง่ายเพราะตุลาการทุกคนก็ย่อมสมาทานความคิดเห็นทางการเมือง แม้ไม่ได้เป็นญาติหรือเป็นเจ้าหนี้ ลูกหนี้ แต่ก็อาจรู้จักกับนัก การเมืองหรือกลุ่มการเมืองที่เป็นคู่ความในคดี หากตุลาการทั้งหลายเชื่อว่าตนเป็นผู้ไร้อคติทั้งสิ้นแล้วก็อาจพิจารณาคดีผิดพลาดไปได้เพราะไม่ระวังโมหาคติที่ซ่อนอยู่ในจิตใจตน

ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบจาก คำพิพากษาหรือคำวินิจฉัยก็ไม่สามารถทำอะไรได้เพราะตุลาการเหล่านี้ไม่ได้กินสินบนและดำเนินกระบวนพิจารณาคดีโดยชอบทุกประการ

ที่ผู้เขียนกล่าวมาทั้งหมดนี้ไม่ได้ต้องการจะบอกว่าผู้พิพากษาต้อง "ลบ" อคติ แต่ผู้พิพากษาต้องพึง "รู้" ว่าถึงอย่างไรตนก็มีอคติ พึง "ลด" อคติที่ตนมี และพึง "ควบคุม" อคติไม่ให้ลุกลามครอบงำจิตใจตนจนเสียความยุติธรรม ความยุติธรรมของมนุษย์ไม่ได้แปลว่าต้องไร้อคติโดยสิ้นเชิงแต่หมายถึงการรู้จักควบคุมอคติของตนไม่ให้มารบกวนการทำหน้าที่ยุติธรรม แปลว่า ธรรมอันเป็นเครื่องยุติซึ่งย่อมแสดงออกผ่านคำพิพากษามิใช่ผ่านตัวผู้พิพากษา

ผู้พิพากษาถึงไม่สามารถลบอคติออกไปทั้งหมดได้ แต่หากได้ระวังตัวอคติและตัดสินไปในทางที่ถูกต้องชอบด้วยเหตุด้วยผลแล้ว แม้มีคนไม่ถูกใจ คำพิพากษานั้นก็ย่อมถือได้ว่ายุติธรรม

แต่ถ้าผู้พิพากษาไม่รู้ตัวเองว่ามีอคติและตัดสินไปโดยมีอคติครอบงำก็เป็นไปได้มากที่คำพิพากษานั้นจะถูกใจแต่ไม่ถูกต้อง ซึ่งเป็นเรื่องที่อันตรายมากเพราะคำพิพากษาที่ไม่ถูกต้องย่อมถูกโต้แย้งได้ง่ายและกระทบมาถึงตัวผู้พิพากษาเองด้วย


ผู้เขียนมีข้อเสนอแนะสองประการในเรื่องนี้

1.นอกเสียจากความเชี่ยวชาญในการพิจารณาคดีแล้ว ผู้พิพากษาต้องมีความเชี่ยวชาญในลักษณะคดีนั้นๆ อย่างถ่องแท้ด้วย ถ้าทำคดีปกครองก็ต้องเข้าใจหลักกฎหมายปกครอง ทำคดีรัฐธรรมนูญก็ต้องเข้าใจหลักรัฐธรรมนูญ แนวคำพิพากษาศาลสูงควรนำมาปรับใช้อย่างมีเหตุผล ถ้าจะวินิจฉัยตามแนวก็ต้องทำด้วยเหตุผล ถ้าจะวินิจฉัยต่างจากแนวก็ต้องทำโดยมีเหตุผลเช่นกัน

2.ในยุคแห่งความโปร่งใสตรวจสอบ ผู้พิพากษาตุลาการไม่สามารถนั่งบัลลังก์อ่านคำพิพากษาแล้วกลับไปใช้ชีวิตเรียบง่ายแบบเดิมได้อีกแล้ว คำพิพากษาไม่ว่าคดีใดๆ ย่อมถูกตรวจสอบได้จากสาธารณชน การวิพากษ์วิจารณ์จึงเป็นเรื่องปกติ ผู้พิพากษาและสำนักงานศาลพึงใช้คำวิพากษ์วิจารณ์ในการสำรวจตนเองว่าได้ทำสิ่งใดผิดพลาดหรือโดนอคติครอบงำไปในเรื่องใดหรือไม่ เพื่อที่จะได้ปรับปรุงตนเองในคดีต่อๆ ไป

กว่าร้อยปีแล้วที่ประเทศไทยได้ปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม ศัตรูตัวฉกาจของผู้พิพากษาไทยตั้งแต่อดีตอาจเป็นอามิสสินจ้างหรือลูกปืน ผู้พิพากษาไทยถูกฝึกและอบรมสั่งสอนให้ไม่หวั่นไหวต่อผลประโยชน์และลูกปืนมาตลอดอยู่แล้ว แต่ศัตรูตัวใหม่ ที่เริ่มปรากฏตัวเด่นชัดขึ้นเล่า มีใครหาวิธีรับมือไว้หรือยัง ศัตรูตัวนี้เกิดขึ้นง่ายกว่าเงินหรือลูกปืนแต่ส่งผลร้ายแรงมากกว่ายิ่งนัก

ข้อสำคัญคือศัตรูตัวนี้เกิดขึ้นในใจแต่กลับต้องให้คนนอกมาบอก และบางครั้งกว่าจะบอกได้คดีก็ตัดสินไปเรียบร้อยแล้ว









ดินถล่มขวางแม่น้ำเนปาลอพยพวุ่น
มะกันรวมตัวประท้วงศาลตัดสินตำรวจผิวขาวพ้นผิดอีก
"ฝ้าย เเอมไฟน์" รับทำจมูกปรับโหงวเฮ้ง เเนะพวกโลกสวยชอบวิจารณ์ควรดูเเลตัวเอง!!
เช็กลิสต์ 5 แคนดิเดต ผู้ว่า ธปท. "ไพบูลย์-วิรไท" เต็งเข้ารอบชิงดำ
ตร.เจอภาพวงจรปิดแล้ว ชายต้องสงสัย ฉีดสเปรย์สัญญลักษณ์ป้ายศาลอาญา เตรียมขอหมายจับ
หายงง! ที่มาแบนเนอร์คำพูด "เจ้าสัวซีพี" ว่อนเน็ต หลังเอ่ยถึงกรณีซีพีถูกวิจารณ์จากสังคม
นักเคลื่อนไหวสตรีรณรงค์สันติข้ามแดนโสม
ไม่ต้องตีความ โดย สุวพงศ์ จั่นฝังเพ็ชร
ลิเบียจับผู้อพยพผิดกฎหมาย 600 คน
"ชูวิทย์" ขยันจริง คราวนี้ แฉ "ท่าเรือเฟอร์รี่" บนเกาะช้าง
ใจกว้างพอไหม? เปิดใจ "กะเทยเลส" ตัวเป็นชาย ใจเป็นหญิงรักหญิง คนแรกของประเทศ!
"หม่อมโจ้-รุ่งคุณ" เขียนบทความป้อง "ฮิตเลอร์" ชี้ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เป็นเรื่องหลอกลวง
พระไพศาล ชี้ ปล่อยโรฮิงยาตายกลางทะเล ไม่ใช่วิถีที่มนุษย์ทำต่อกัน แนะร่วมมือกันแก้
วัดใจ! "ชูวิทย์"ลั่น ถ้า"คีรีมายา"ไม่ผิด อย่าไปปฏิรูปมันเลย!
หลวงพ่อคูณ โดย วีรพงษ์ รามางกูร
เรียนดีเพราะเลิกเจ็บเท้า
เรียนดีเพราะเลิกเจ็บเท้า