Cloud Lovers : มารู้จัก Arcus กันเถอะ! : โดย บัญชา ธนบุญสมบัติ

ช่วงหน้าฝนมักมีเมฆแปลกตาให้ชมหลายรูปแบบ เมฆรูปแบบหนึ่งที่สร้างความฮือฮาได้เสมอคือ อาร์คัส (arcus) ลองดูภาพที่ 1 ซึ่งเคยเป็นข่าวโด่งดังทั้งทางทีวีและโซเชียลมีเดียสิครับ ที่สำคัญคือ ภาพนี้และภาพอื่นๆ ในชุดเดียวกันทำให้คนไทยได้รู้จักคำว่า “อาร์คัส” กันมากขึ้นครับ

ภาพที่ 1 : อาร์คัส
ศุกร์ที่ 6 มิถุนายน 2557 15.30 น.
สนามบินนานาชาติอุดรธานี
ภาพ : พุทธิพร อินทรสงเคราะห์

คุณพุทธิพร เจ้าของภาพ ได้เล่าเกร็ดเล็กๆ ขณะเก็บภาพไว้ด้วยว่า

“หลังจากส่งผู้โดยสารขึ้นเครื่องเสร็จ พอสะพานเทียบเครื่องบินเลื่อนตัวออกมา ภาพตรงหน้าก็ปรากฏเป็นเมฆทะมึนลอยต่ำ ขนาดโค้งกว้าง กำลังเคลื่อนมุ่งมาทางสนามบิน…

‘เจอเข้าให้แล้วมั้ยล่ะ!’

ผมตะโกนพร้อมกับวิ่งเผ่นลงบันไดเพื่อไปนั่งบนรถแทร็กเตอร์ที่ใช้ขับดันเครื่องบินออกจากหลุมจอด ขณะที่รถกำลังดันเครื่องบินไปนั้น ผมก็เอี้ยวตัวใช้กล้องจากโทรศัพท์มือถือถ่ายภาพเจ้าเมฆกันชนนี้ตลอดทาง ถ่ายไปก็ส่งเสียงฮือฮาโหวกเหวกไปด้วย สนุกมาก ถ่ายไว้ได้หลายภาพเหมือนกันครับ…จากนั้นก็นำมาโพสต์แบ่งปันให้พี่ๆ ดูที่ชมรมคนรักมวลเมฆใน facebook เป็นที่แรกครับ”

แท้จริงแล้ว อาร์คัสเป็นส่วนหนึ่งของเมฆฝนฟ้าคะนอง โดยหากเปรียบเมฆฝนฟ้าคะนองเป็นรถบรรทุกขนาดใหญ่ เจ้าอาร์คัสก็เปรียบเสมือน “กันชนหน้า” ของรถบรรทุกคันนั้น เนื่องจากมีรูปร่างโค้งป่องออก และอยู่บริเวณฐานเมฆด้านหน้า

ขอบันทึกไว้ตรงนี้ว่า ผมเองเป็นคนตั้งชื่อเล่นให้อาร์คัสว่า “เมฆกันชน” ตามลักษณะเปรียบเทียบกับรถบรรทุกอย่างที่ว่ามาแล้ว แต่พอชื่อนี้ไปออกสื่อ ผู้ประกาศข่าวชื่อดังท่านหนึ่งสับสนเนื่องจากไปฟังคำอธิบายที่ไม่ถูกต้องจากแหล่งข่าวอื่น ผลก็คือ “เมฆกันชน” ที่ผมเสนอชื่อไว้กลายเป็น “เมฆชนกัน” ไปโน่น

ลองค้นคำว่า “เมฆกันชน” และ “เมฆชนกัน” ในเว็บสิครับ จะเจอทั้งสองชื่อ (ฮา)

อีกชื่อหนึ่งที่ฝรั่งนิยมเรียกกันโดยทั่วไป คือ shelf cloud (เมฆชั้น) อย่างไรก็ดี ชื่ออย่างเป็นทางการที่องค์การอุตุนิยมวิทยาโลก (WMO) ระบุไว้ใน International Cloud Atlas คือ arcus (อาร์คัส) เป็นภาษาละตินแปลว่า ส่วนโค้ง (arc) นั่นเอง

ในทางวิชาการจัดให้ arcus เป็นลักษณะเสริม (supplementary feature) รูปแบบหนึ่งซึ่งมักเกิดในเมฆคิวมูโลนิมบัส แต่บางครั้งก็เกิดกับเมฆคิวมูลัสได้ด้วย (อ่านเรื่อง ลักษณะเสริมของเมฆ (1) ได้ที่ https://www.matichon.co.th/columnists/news_877474)

เพื่อให้เข้าใจอาร์คัสชัดเจนขึ้น ลองดูภาพที่ 2 ซึ่งแสดงบางส่วนของเมฆฝนฟ้าคะนอง หรือคิวมูโลนิมบัส (Cumulonimbus)

ภาพที่ 2 : แผนภาพแสดงอาร์คัสและเมฆม้วน

อาร์คัสอยู่บริเวณฐานเมฆและมีลักษณะโค้งออกเหมือนกันชนหน้า จุดน่าสนใจก็คือ อาร์คัสสามารถบอกทิศทางการเคลื่อนที่ของเมฆฝนฟ้าคะนองโดยรวมได้ กล่าวคือ หาก “กันชน” โค้งป่องไปทางไหน ก็แสดงว่าเมฆทั้งก้อนมีแนวโน้มเคลื่อนตัวไปในทิศทางนั้นนั่นเอง

เนื่องจากอาร์คัสเป็นส่วนหนึ่งของเมฆฝนฟ้าคะนอง จึงมีความเสี่ยงจากฟ้าผ่าแฝงอยู่ โดยเฉพาะฟ้าผ่าแบบบวก (positive lighting) ซึ่งสามารถผ่าออกมาได้ไกลจากตัวเมฆได้หลายกิโลเมตร

หากพายุฝนฟ้าคะนองรุนแรง ก็อาจมีลมกระโชก (gust wind) ที่พุ่งออกมาจากใต้ฐานเมฆเร็วถึง 90-160 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ลมที่พัดแรงขนาดนี้อาจเป็นอันตรายหากพัดเอาวัตถุต่างๆ ปลิวไปกระแทกคน สัตว์ ตลอดจนรถ อาคารบ้านเรือน และสิ่งต่างๆ ที่อยู่ในทิศทางลม

น่ารู้ด้วยว่าฝรั่งหลายคนเรียก arcus อย่างไม่ถูกต้อง แยกเป็น 2 กรณีอย่างนี้ครับ

กรณีแรก เรียก arcus ว่า roll cloud : กรณีนี้ไม่ถูกต้อง เพราะว่า roll cloud (เมฆม้วน) เป็นเมฆมีรูปร่างเป็นทรงกระบอกยาว แต่ไม่อยู่ติดกับเมฆฝนฟ้าคะนอง ดูตัวอย่าง roll cloud ในภาพที่ 3

กรณีที่สอง เรียก arcus ว่า wall cloud : กรณีนี้ไม่ถูกต้อง เพราะว่า wall cloud (เมฆผนัง) เป็นส่วนหนึ่งของเมฆซุปเปอร์เซลล์ (supercell) ซึ่งเป็นเมฆที่มีศักยภาพทำให้เกิดทอร์นาโดได้ ดูตัวอย่าง wall cloud ในภาพที่ 4 ครับ

ภาพที่ 3 : เมฆม้วน
30 มีนาคม 2560 07.24 น.
สนามบินนานาชาติอุดรธานี
ภาพ : พุทธิพร อินทรสงเคราะห์

ภาพที่ 4 : เมฆผนัง

จริงๆ แล้ว อาร์คัสยังมีแง่มุมอื่นที่น่าสนใจอีกไม่น้อย เอาไว้จะทยอยนำเสนอเพิ่มเติมให้อ่านกันครับ!

ขุมทรัพย์ทางปัญญา
ขอแนะนำข้อมูลเกี่ยวกับ arcus ที่ https://cloudatlas.wmo.int/clouds-supplementary-features-arcus.html

บัญชา ธนบุญสมบัติ
www.facebook.com/buncha2509
buncha2509@gmail.com

บทความก่อนหน้านี้พลาสติกประสิทธิภาพสูงจาก แลนเซสส์ (LANXESS) ช่วยให้โดรนบินได้นานขึ้น
บทความถัดไปนิวส์โน้ต : (คลาย)ล็อกซ้ำ