เมื่อวันที่ 2 ธันวาคม ที่มติชนอคาเดมี ถนนเทศบาลนิมิตใต้ ซอย 12 ประชานิเวศน์ 1 แขวงลาดยาว เขตจตุจักร สำนักพิมพ์มติชน จัดงาน “สมานมิตรฯ Return เปิดโกดังหนังสือดี” วันนี้เป็นวันที่ 8 โดยจะมีไปจนถึง 4 ธันวาคม ตั้งแต่ เวลา 10.00 – 19.00 น.
เมื่อเวลาประมาณ 16.00 น. มีการจัดกิจกรรม Special Talk : คน เมือง และโบราณสถาน โดย ศ.ดร.ชาตรี ประกิตนนทการ อาจารย์คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม.ศิลปากร ดำเนินรายการโดย นายอนรรฆ พิทักษ์ธานิน
ศ.ดร.ชาตรี เริ่มต้นกล่าวในประเด็นโครงสร้างการออกแบบเมืองที่สัมพันธ์กับผู้คน คติความเชื่อตั้งแต่เกิดจนตาย โดยยกตัวอย่างกรุงรัตนโกสินทร์ซึ่งล้อมด้วยกำแพง หากมีคนตายในพื้นที่ ทำห้ามทำศพในบริเวณนั้น ต้องขนออกทันที และออกได้ประตูเดียวคือ ‘ประตูผี’ โดยมีการจัดวางตำแหน่งสัมพันธ์กับวัดสระเกศ ซึ่งคือจุดศูนย์กลางการเผาศพที่ใหญ่ที่สุด เพราะใกล้ที่สุด สำหรับทุ่งพระเมรุ หรือสนามหลวง สำหรับเจ้านายชั้นเจ้าฟ้าขึ้นไปเท่านั้น
จากนั้น ศ.ดร.ชาตรี กล่าวถึงพัฒนาการสมัยรัชกาลที่ 4-รัชกาลที่ 5 ซึ่งสยามหันหน้ามองเลยจากอินเดียไปทางตะวันตกแทน
“ในแง่ผังเมือง นักผังเมืองบอกว่า หันหน้าหนีน้ำลงถนน เมืองพัฒนาตามโครงสร้างถนน เดิมยังพัฒนาคู่ขนาน คือยังขุดคูคลองคู่ถนน เช่น สมัยรัชกาลที่ 5 มีการขุดคลองเปรมประชากร ต่อมา คลองถูกทิ้งโดยสมบูรณ์” ศ.ดร.ชาตรีกล่าว
ศ.ดร.ชาตรี กล่าวว่า การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ คือการยกเลิก ‘วังหน้า’ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางโดยสมบูรณ์ มีการรื้อส่วนของวังหน้าทิ้ง และเปิดพื้นที่ซึ่งเดิมเป็นพื้นที่ของวังหน้า ขยายสนามหลวงจากรูปคางหมูเป็นวงรี มีการตัดถนนราชดำเนินใน ราชดำเนินกลาง ราชดำเนินนอก ถนนคือโครงสร้างสมัยใหม่ที่สุด และจะแซงหน้าคลองในเวลาต่อมา สถาปัตยกรรมบนถนนราชดำเนินเปลี่ยนจากแบบประเพณีสู่แบบตะวันตก ศิลปะนีโอคลาสสิกกลายเป็นสัญลักษณ์เมืองในต้นศตวรรษที่ 20 จากเมืองจารีตสู่สมัยใหม่ นอกจากนี้ ‘ตึกแถว’ ยังเป็นภาพสะท้อนที่สำคัญ
สำหรับ ‘วังสวนดุสิต’ เป็นเมกะโปรเจ็กต์ที่แสดงให้เห็นถึงการพัฒนาเมืองในกรุงเทพฯ เมื่อต้นศตวรรษที่ 20 มีบ่อน้ำ สระน้ำ แต่เป็นแบบที่จบในตัว ไม่ใช่เส้นทางคมนาคม
ศ.ดร.ชาตรี กล่าวต่อไปถึงพื้นที่ความเจริญทางเศรษฐกิจซึ่งย้ายมาอยู่ริมถนน ดังเช่น ‘ถนนบำรุงเมือง’ ซึ่งมีห้างร้านสมัยใหม่เป็นจำนวนมาก เช่น ห้างอับดุลราฮิมซึ่งก่อตั้งมาตั้งแต่ยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เดิมตั้งอยู่ฝั่งธนบุรี เมื่อมีการตัดถนนบำรุงเมืองและก่อสร้างตึกแถวจึงย้ายมา เพราะเล็งเห็นว่าจะเป็นพื้นที่ศิวิไลซ์ต่อไป
“ในยุคนั้น ห้างอับดุลราฮิม ตั้งอยู่ในตึกแถว 3 คูหาตรงหัวมุม เป็นห้างสำคัญมากๆ นำเข้าเครื่องแก้ว และเฟอร์นิเจอร์จากยุโรป เข้ามา ในวังสวนดุสิตก็ซื้อไป” ศ.ดร.ชาตรี กล่าว
จากนั้น ศ.ดร.ชาตรี เปิดภาพถ่ายเก่า ‘เสาชิงช้า’ ซึ่งอยู่หน้าโบสถ์พราหมณ์ ไม่ได้อยู่กลางถนนบำรุงเมือง ต่อมา มีการย้ายเสาชิงช้ามาอยู่กลางถนนดังกล่าวเพื่อเป็นแลนด์มาร์กในสมัยรัชกาลที่ 5 ลานคนเมืองในอดีตคือพื้นที่พิธีกรรมในศาสนาพราหมณ์ และมีตลาด ต่อมาเปลี่ยนเป็นโรงแก๊ซ ซึ่งให้แสงสว่างมาก
“พอย้ายเสาชิงช้ามาอยู่กลางถนนบำรุงเมือง จึงมีฟังก์ชั่น 2 อย่างคือ 1. โล้ชิงช้า 2. เป็นแลนด์มาร์ก แบบเดียวกับถนนในยุโรป ลานหน้าเสาชิงช้าที่เคยเป็นตลาด เปลี่ยนเป็นโรงแก๊ซ ในยุคก่อนมีไฟฟ้า ลานคนเมืองก็คือโรงแก๊ซ ในแผนที่กรุงเทพฯ ปี 2430 เขียนเลยว่าโรงแก๊ซ ย่านเสาชิงช้าในสมัยรัชกาลที่ 5 มีโรงแก๊ซ มีตึกแถวสมัยใหม่ พอเปลี่ยนแปลงการปกครอง มีอาคารเทศบาลนครกรุงเทพฯ ต่อมาคือศาลาว่าการกรุงเทพมหานครซึ่งสร้างไม่ครบตามที่สถาปนิกออกแบบไว้” ศ.ดร.ชาตรีกล่าว
ต่อมา ศ.ดร.ชาตรี กล่าวถึงโครงการต่างๆในยุคหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง อาทิ การปรับเปลี่ยนทุ่งพระเมรุพระราชพิธีเจ้านายมาเป็นพื้นที่สาธารณะซึ่งเป็นแนวคิดสมัยใหม่ สร้างกลุ่มอาคารศาลฎีกา และผลักดันกิจกรรมเพื่อความบันเทิงของประชาชน เป็นต้น
“เมกะโปรเจ็กต์ใหญ่ที่สุดของคณะราษฎรคือการสร้างตึกแถวบนถนนราชดำเนินกลาง สร้างอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ศาลาเฉลิมไทย สนามมวยเวทีราชดำเนิน เขาดิน ห้างไทยนิยม มหาวิทยาลัยศิลปากร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และอื่นๆ ซึ่งมีจุดร่วมสำคัญคืออาคารและโปรเจ็กต์เหล่านี้เป็นการทำให้แก่ประชาชน อย่างสนามมวย พิเศษมาก แน่นอนว่ามวยมีมายาวนาน คนไทยชอบ แต่ไม่ได้รับการพัฒนาและโปรโมต การชกแบบทางการที่สุดก่อน 2475 จัดที่สนามกีฬาโรงเรียนสวนุกหลาบซึ่งเป็นเวทีชั่วคราว คณะราษฎรลงทุนในอีเว้นต์เพื่อประชาชน สนามมวยมีอัฒจรรย์อย่างดี น่าจะทันสมัยที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พอยุคสงครามโลก ก็สร้างคอนกรีตครอบ ทำให้กาลละเล่นชาวบ้านยกระดับด้วยการลงทุนมหาศาล สวนสราญรมย์ถูกเปลี่ยนมาใช้จัดอีเวนต์เพื่อประชาชน เช่น ประกวดนางสาวไทย
ยุคทองของคณะราษฎรคือปี 2480-2483 ก่อนเหตุการณ์ยกพลขึ้นบก มีการจัดอีเวนต์ใหญ่ บางครั้งนานเป็นสัปดาห์ ตั้งแต่ลานพระบรมรูปทรงม้า สวนอัมพร ถนนราชดำเนิน จนถึงสวนสราญรมย์” ศ.ดร.ชาตรี กล่าว
