“คูจาม” แหล่งใหญ่ของชาวมุสลิม ยุคอยุธยา เป็นหลักฐานที่พบใหม่ แสดงการมีจริงของ “เมืองปท่าคูจาม” ที่ตำนานเรียก “เวียงเหล็ก” ของพระเจ้าอู่ทอง
ต้องขอบคุณอย่างยิ่งต่อพเยาว์ เข็มนาค ผู้ตรวจพบหลักฐานใหม่ครั้งนี้ และขอบคุณอย่างสูงต่อศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ที่ออกทุนสนับสนุนผู้มีประสบการณ์ตรงได้ทำงานสำคัญ
มีรายงานข่าวเรื่องนี้ในมติชนรายวัน (ฉบับวันเสาร์ที่ 6 มกราคม 2561 หน้า 11) จะเรียบเรียงใหม่ให้เข้าใจตรงกัน แล้วบอกเพิ่มเติมตอนท้าย ดังนี้
พบหลักฐานใหม่คูจาม อยุธยา แหล่งใหญ่ของชาวมุสลิม
พบหลักฐานใหม่คูจามย่านมุสลิมเป็นชื่อเดิมของคลองตะเคียน ต้องปรับเปลี่ยนภูมิสถานและประวัติศาสตร์สังคมกรุงศรีอยุธยา
นายพเยาว์ เข็มนาค อดีตข้าราชการกรมศิลปากร บอกว่าตรวจพบหลักฐานจากแผนที่กรุงศรีอยุธยา ทำโดยช่างแผนที่ชาวฝรั่งเศส ระบุชัดเจนตรงตำแหน่งคลองตะเคียนเรียกคูจามใหญ่ ส่วนตำแหน่งคลองคูจามปัจจุบันเรียกคูจามน้อย โดยกำกับไว้ด้วยภาษาฝรั่งเศสกับอังกฤษ มีตรงกันทั้งฉบับภาษาฝรั่งเศสและฉบับภาษาอังกฤษ
“สอดคล้องกับแผนที่กรุงศรีอยุธยาสมัยพระนารายณ์ ทำโดยช่างแผนที่ฝรั่งเศส ว่าบริเวณคูจามใหญ่หรือปัจจุบันเรียกคลองตะเคียน เป็นหลักแหล่งของชาวมลายูจากปัตตานี กับชาวจามจากเวียดนาม” นายพเยาว์ บอกเพิ่มเติม
หลักฐานที่พบใหม่นี้ ได้จากการศึกษาเครือข่ายลำน้ำรอบเกาะเมืองอยุธยา ซึ่งเป็น “สายใยเศรษฐกิจของราชอาณาจักรสยาม” ที่นายพเยาว์ เข็มนาค รับทุนสนับสนุนจากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ในโครงการสร้างองค์ความรู้ “ระเบียงเศรษฐกิจยุคโบราณในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้” เพื่อพื้นฐานความเข้าใจระเบียงเศรษฐกิจประเทศไทย 4.0
นายเอนก สีหามาตย์ รองผู้อำนวยการศูนย์มานุษยวิทยาฯ บอกเพิ่มเติมว่า จามเป็นกลุ่มชนพูดภาษามลายู มีหลักแหล่งอยู่ภาคกลางของเวียดนาม เคยมีรัฐจาม ยุคดั้งเดิมนับถือฮินดู-พุทธ ต่อมาเปลี่ยนเป็นนับถืออิสลาม แล้วเคยรับราชการในกรุงศรีอยุธยา เรียกอาสาจาม
ความเข้าใจแต่ดั้งเดิมนานมาแล้วของนักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีไทย ว่าคลองคูจามมีแห่งเดียวเป็นคลองขุดอยู่ทางตะวันออกของวัดพุทไธศวรรย์ เชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยา นอกเกาะเมืองอยุธยาด้านทิศใต้ กับคลองตะเคียนซึ่งไหลพาดขวางอยู่ห่างลงไปทางใต้
ส่วนคลองตะเคียนมีอีกชื่อว่าคลองขุนละครไชย เชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยา นอกเกาะเมืองด้านทิศใต้ กับแม่น้ำเจ้าพระยาที่ไหลวกลงทำแนวเหนือ-ใต้ใกล้เกาะเรียน จะลงกรุงเทพฯ ออกอ่าวไทย
เมืองปท่าคูจาม
หลักฐานพบใหม่ แสดงชัดเจนว่าคลองตะเคียนที่รู้จักทั่วไปทุกวันนี้ แท้จริงคือ “คูจาม” ในแผนที่ฝรั่งเศสระบุเป็นคูจามใหญ่ น่าจะแสดงว่าขุดก่อนคูจามน้อย
เท่ากับยืนยันชื่อเดิมว่าคูจาม (ไม่มีใหญ่-น้อย)
ดังนั้น “คูจาม” หรือคลองตะเคียน เป็นขอบเขตของ “เมืองปท่าคูจาม” มีบอกในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหลวงประเสริฐ ที่เคยมีคำถามทักท้วงถกเถียงกันมานาน มากว่าเมืองนี้มีจริงหรือ? ถ้ามีจริงอยู่ไหน? ในไทย หรือเขมร? ฯลฯ
เวียงเหล็ก
เมืองปท่าคูจาม พบชื่อในพงศาวดารฯ ควรเป็นเมืองเดียวกันกับตำนานพระเจ้าอู่ทองเรียก “เวียงเหล็ก” มีพระตำหนักเวียงเหล็กตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งใต้ ปัจจุบันเป็นวัดพุทไธศวรรย์ เป็นพยานว่าตรงนี้ไม่ใช่ที่ประทับชั่วคราว
ผมเคยเขียนเรื่องเหล่านี้ไว้บ้างนานแล้ว ในมติชนออนไลน์และที่อื่นๆ ตั้งแต่ พ.ศ. 2559-2560 ตอนนั้นยังไม่รู้ว่ามีหลักฐานใหม่ที่เพิ่งพบนี้
ดังนั้น จะพยายามรวบรวมเรื่องราวมาเรียบเรียงอีกทีเร็วๆ นี้
