เกจิดัง “ครูบาบุญชุ่ม” รวมศรัทธาคนไตสร้างข้อต่อรองทหารว้า หยุดการทำลายผันวิกฤตเป็นโอกาสสร้างวัด บูรณะพื้นที่ เปิดพื้นที่พุทธศาสนาปกป้องร่องรอยค่ายทหารไทย วัดหลวง จุดสวรรคตให้ถาวรท่ามกลางปัญหาการเมืองการทหารที่ยังวุ่นวายไม่หยุดในรัฐฉาน
แม้มีบทวิเคราะห์หรือคาดการณ์ถึงประวัติการยกทัพไทยของพระนเรศวรมหาราชไปโจมตีเมืองอังวะ โดยใช้เส้นทางเดินทัพทางภาคเหนือของไทยเพื่อไม่ต้องผ่านเมืองมอญ โดยใช้พื้นที่เดินทางในประเทศแทน หยุดสะสมกำลังและเสบียงที่เมืองเชียงใหม่เป็นเวลาถึง 1 เดือน พระเอกาทศรถยกทัพหน้าไปเมืองฝาง แล้วเกณฑ์กำลังเพิ่มจากหัวเมืองไทยใหญ่เพื่อสร้างทัพหน้าให้มีกำลังพลถึง 100,000 คน การยกทัพไปครั้งนี้กลายเป็นวาระสุดท้ายที่พระนเรศวรทรงสวรรคตด้วยอาการประชวนเป็นฝีที่หน้าพระพักตร์ แต่เส้นทางนั้นเดินทางไปทางใดและป่วยที่ได เป็นเรื่องที่ยังมีการวิเคราะห์ที่แตกต่างกันในทางวิชาการ ส่วนในประวัติศาสตร์ที่จารึกอยู่คือ “เมื่อพระนเรศวรยกทัพออกจากเชียงใหม่ เดินทางไปทางเมืองหาง ในประเทศเมียนม่าในป้จจุบัน แล้วเกิดประชวน เป็นฝีระลอกขึ้นที่พระพักตร์ อาการทรุดหนักอย่างรวดเร็วจนสวรรคตที่เมืองหางในวันที่ 25 เมษายน ปีพ.ศ. 2148
แม้มีนักประวัติศาสตร์รุ่นใหม่ออกมาวิเคราะห์และหาหลักฐานความน่าจะเป็นว่าพระนเรศวรมิได้สวรรคตที่เมืองหาง แต่เหตุการณ์และสถานที่จริงที่เมืองหาง ในดินแดนไทยใหญ่หรือ รัฐฉาน ยังคงมีร่องรอยทางประวัติศาสตร์ที่หลงเหลืออยู่ อาทิ บริเวณค่ายทหารไทยเก่า และวัดหลวงที่สร้างในค่ายทหาร ซึ่งมีร่องรอยเป็นแนวคันดินอยู่จนถึงปัจจุบัน และบริเวณที่สวรรคตมีการสร้างอนุสรณ์สถาน เป็นสถูป ที่ยังมีอิฐเรียงเป็นเจดีย์หรือสถูป แต่มีสภาพปลักหักพัก มีผู้ศรัทธาเลื่อมใส ได้ตั้งศาลและก่อเจดีย์ขนาดเล็กขึ้นที่บริเวณกองอิฐดินเผา สิ่งเหล่านี้ที่ชาวเมืองหางยังยืนยันว่า พระนเรศ สิ้นพระชนที่เมืองหาง
พระธรรมนันต๊ะ หรือ พระหมอกฟ้า ภิกษุชาวไต วัดเมืองหาง กล่าวว่า การสิ้นพระชนของพระนเรศนั้นชาวเมืองหางทราบอยู่ทุกคน สิ่งที่เป็นหลักฐานอยู่ในปัจจุบัน คือ ร่องรอยค่ายทหารยังคงเหลือเนินดินและคูเมืองของค่ายอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของเมืองหาง มีวัดหลวงที่อยู่ในค่าย ปัจจุบันเป็นวัดร้าง สิ่งสำคัญของวัดหลวงอันเป็นวัดที่พระนเรศสร้างขึ้นมีพระพุทธรูปไทยสมัยเชียงแสนคือ สิงห์ 1 และ สิงห์ 2 ที่ชาวเมืองหางเชื่อว่าเป็นพระพุทธรูปที่มาพร้อมกับทัพหลวงของพระนเรศ ปัจจุบันถูกเก็บรักษาไว้ที่วัดเมืองหาง พระพุทธรูปทั้งสององค์ไม่สมบูรณ์ชำรุด ยังเหลืออยู่เพียงบางส่วนแต่ก็เป็นสิ่งที่ชาวเมืองหางพากันเลื่อมใส หลักฐานอีกประกาศคือ บริเวณพื้นที่สวรรคตที่ชาวไตหรือเจ้าเมืองใดใดในระแวกนี้ถือว่า บริเวณนี้เป็นดินแดนศักดิ์สิทธิ์ด้วยบารมีของพระนเรศ การสู้รบที่ใดก็ตามในอดีตผู้นำทัพผ่าน ต้องเข้ามากราบไหว้บวงสรวงบริเวณดังกล่าวแล้วการสู้รับจะนำไปสู่ชัยชนะ
พระธรรมนันต๊ะ หรือ พระหมอกฟ้า ภิกษุชาวไต วัดเมืองหาง กล่าวด้วยว่า ปัจจุบันในพื้นที่ดังกล่าวเป็นเขตของรัฐฉาน แต่ทางการพม่าส่งทหารว้าเข้ามาดูแลแทนกำลังทหารพม่า โดยอนุญาตให้ใช้พื้นที่ทำกินสร้างรายได้ให้ทหารว้าเปลี่ยนพื้นที่ป่าเป็นสวนยางจำหน่ายให้กับประเทศจีน เป็นการอนุญาตโดยทางรัฐบาลทหารของพม่า ล่าสุดทหารว้า ได้เข้าทำลายจุดสำคัญคือพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวเมืองหางมั่นใจว่าเป็นสถานที่สวรรคตของพระนเรศ การทำลายได้ทราบข่าวถึงครูบาบุญชุ่ม เกจิชื่อดังเป็นที่รู้จักทั้งฝั่งไทยและพม่า ได้เข้าไประงับเหตุพร้อมทำความเข้าใจกับทหารว้า จนในที่สุดทหารว้าได้ทำการขอขมาต่อพระครูบาบุญชุ่ม ซึ่งหลังการเจรจาเกิดความเข้าใจกัน ทำให้มีศรัทธาของชาวไต ร่วมกับครูบาบุญชุ่ม บูรณะบริเวณดังกล่าวให้เป็นแหล่งสำคัญทางประวัติศาสตร์พระนเรศและศาสนา โดยสร้างเป็นวัดพระบรมธาตุเจดีย์ศรีตองเจ (ตองเจในภาษาพม่าคือพระนเรศ) อยู่ระหว่างการปรับพื้นที่จำนวน 9 เอเคอร์ ที่ ต.เวียงโป่งป่าแขม เมืองหาง รัฐฉาน ประเทศพม่า
นายขวัญเมือง ชาวไทยใหญ่ กล่าวว่า การที่ครูบาบุญชุ่ม ซึ่งท่านมีบารมีสูงมาก เป็นที่นับถือของชาวไทยใหญ่ กลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ ที่นับถือศาสนาพุทธ และ ว้าที่ถือพุทธ ในแถบนี้เลื่อมใสศรัทธาท่านมาก ทำให้การแก้ปัญหาในบริเวณดินแดนศักดิ์สิทธิ์พระนเรศจึงได้รับการแก้ไขและฟื้นฟูอย่างรวดเร็ว มีกำลังศรัทธาบริจาคทั้งหิน ซิเมนต์ และไม้ พร้อมทั้งวัสดุก่อสร้างและเครื่องจักรกล ถูกนำมาร่วมกันบูรณะอย่างรวดเร็ว มีโรงทานจากแรงงานของกลุ่มผู้หญิงชาวไทยใหญ่ผลัดกันมาช่วยงานบุญครั้งนี้และจุดรับบริจาคพร้อมทั้งมีพระสงฆ์ร่วมอนุโมทนาบุญอยู่ตลอดเวลา สถานที่ถูกออกแบบโดยครูบาบุญชุ่ม ไม่มีแผนตายตัวแต่จะสร้างไปอย่างต่อเนื่องตามกำลังศรัทธาที่ประชาชนเดินทางมาร่วมบริจาคอย่างไม่ขาดสาย การบูรณะพื้นที่ดังกล่าวถ้าคนไทยในฝั่งประเทศไทยรับทราบก็คงสนใจที่จะไปร่วมทำบุญด้วยเช่นกันเพราะได้ร่วมกันสร้างอนุสรณ์สถานพระนเรศร่วมกันและสร้างวัดไปพร้อมๆ กัน แต่เป็นที่น่าเสียดายว่า เมืองหาง ยังไม่สามารถเปิดให้นักท่องเที่ยวเดินทางผ่าน ทางการพม่ายังไม่อนุญาตเนื่องจากยังคุมสถานการณ์ไม่ได้นั่นเอง ปัจจุบันกำลังปรับพื้นที่สร้างอาคารชั่วคราว และวางฐานเจดีย์ไปแล้ว นายขวัญเมืองกล่าว
แม้ว่าแนวคิดการปรับปรุงประวัติศาสตร์ไทย มีนักวิเคราะห์จำนวนมากที่มองเห็นต่างในจุดเดินทัพและจุดสวรรคต แต่มิอาจสามารถล้มล้างความมั่นใจของคนในเมืองนี้ได้ว่า เมืองหางเป็นสถานที่ตั้งทัพพระนเรศเพื่อไปตีเมืองอังวะพร้อมทั้งพระนเรศได้ประชวนกระทันหันจนถึงกับสวรรคตที่เมืองนี้ ประกอบกับร่องรอยที่เหลืออยู่เป็นสิ่งที่สำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างมาก
อย่างไรก็ตาม พื้นที่เมืองหาง อันประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลายเป็นคนดั้งเดิม คือ ไต ปะหล่อง มูเซอ ม้ง ซึ่งในส่วนของชนเผ่าต่างๆ มีกำลังทหารของตนเอง ในทางการเมือง รัฐบาลพม่าไม่สามารถเข้าควบคุมสถานการณ์ได้แบบเบ็ดเสร็จ ทั้งการทหารและการพัฒนารวมทั้งการจัดเก็บรายได้ยังไม่สามารถควบคุมได้ สิ่งที่ทางการพม่าทำคือการเจรจากับกองทหารว้า เพื่อแบ่งปันผลประโยชนืแล้วให้สิทธิ์ในการปกครองหารายได้ในพื้นที่ดังกล่าวแทนการใช้กำลังทหารของตนเอง ซึ่งอีกส่วนหนึ่งทำให้ทหารว้า ต้องกลายเป็นศัตรูกับทหารไตไปในที่สุด ชาวเมืองส่วนใหญ่ไม่พอใจการควบคุมของทหารว้าแต่ไม่สามารถเรียกร้องอะไรได้ การที่ครูบาบุญชุ่มสามารถประสานงานแก้ปัญหาการทำลายพื้นที่จุดสวรรคตพระเรศถือว่าเป็นการเจรจาที่ประสบความสำเร็จทางการเมืองให้กับชาวไตได้ในระดับที่น่าพอใจ
