Wake Me Up When September Ends : จากผู้สูงวัยที่เสียชีวิตเพียงลำพัง สู่เยาวชนที่เลือกจบชีวิตในเดือนกันยายน
Epilogue | กรกฤษณ์ พรอินทร์
ญี่ปุ่นกำลังเผชิญกับภาวะสังคมสูงวัยอย่างรุนแรง จำนวนประชากรสูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะที่อัตราการเกิดลดลงจนอยู่ในระดับต่ำเป็นประวัติการณ์
ข้อมูลประชากรของรัฐบาลญี่ปุ่นสะท้อนให้เห็นถึงช่องว่างระหว่างจำนวนผู้สูงอายุกับเด็กเกิดใหม่ที่ขยายกว้างขึ้น
โดยในปีที่ผ่านมา ญี่ปุ่นมีประชากรอายุ 95 ปีขึ้นไปมากกว่า 800,000 คน
ขณะที่จำนวนเด็กเกิดใหม่อยู่ที่ประมาณ 700,000 คน
ขณะเดียวกัน ปรากฏการณ์ที่สะท้อนรอยแตกร้าวของสายสัมพันธ์ในสังคมสูงวัยได้อย่างเจ็บปวดที่สุดคือ “โคโดคุชิ” (Kodokushi) หรือการเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยวของผู้สูงอายุที่เสียชีวิตเพียงลำพังภายในบ้านพัก และไม่มีผู้ใดรับรู้การเสียชีวิตเป็นเวลานาน
ข้อมูลจากปีก่อนระบุว่า มีผู้เสียชีวิตในลักษณะดังกล่าวสูงถึง 76,941 ราย
แต่ความไร้ตัวตนและการตัดขาดจากสังคมมิได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผู้สูงอายุเท่านั้น ในอีกฟากฝั่งหนึ่งของประชากร วิกฤตความโดดเดี่ยวกำลังกัดกินชีวิตของเด็กและเยาวชนญี่ปุ่นอย่างเงียบเชียบ
เงามืดใต้ตึกก๊อดซิลล่า
ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ สังคมเริ่มคุ้นเคยกับคำว่า “โทโยโกะคิดส์” (Toyoko Kids) ซึ่งเป็นคำเรียกกลุ่มเยาวชนไร้บ้านหรือเด็กมีปัญหาที่มารวมตัวกันบริเวณตรอกด้านหลังอาคาร Shinjuku Toho Building (ตึกก๊อดซิลล่า) ย่านคาบูกิโจ กรุงโตเกียว
ส่วนใหญ่จะเป็นเด็กที่หนีออกจากบ้านหรือโรงเรียนเพราะปัญหาครอบครัว หรือถูกกลั่นแกล้งในโรงเรียน มักมารวมกลุ่มกันเพื่อหาที่พึ่งและเพื่อนที่เข้าใจ
แต่ขณะเดียวกันก็เป็นกลุ่มเสี่ยงที่จะเผชิญปัญหาด้านมืด เช่น ยาเสพติด การค้าประเวณี หรืออาชญากรรม
แต่กับเด็กที่อยู่ในระบบการศึกษา สิ่งที่น่ากังวลก็คือ เมื่อเด็กเหล่านี้มีปัญหาความกดดันในชีวิต หากไม่เลือกที่จะไปเป็น “โทโยโกะคิดส์”
ทางออกที่น่าเศร้ากว่านั้นคือการเลือกที่จะจบชีวิตตนเองโดยไม่ร้องขอความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่
ซึ่งมักมีอัตราการฆ่าตัวตายที่สูงขึ้นในช่วงเดือนกันยายนของทุกปี ผกผันกับอัตราการฆ่าตัวตายในกลุ่มวัยทำงานที่ยังคงลดลงอย่างต่อเนื่อง
เมื่อวันเปิดเทอมคือวันพิพากษา
การฆ่าตัวตายในกลุ่มเยาวชนญี่ปุ่นในช่วงเดือนกันยายน ถูกเรียกว่า “ปัญหาวันที่ 1 กันยายน” (September 1st Problem)
ซึ่งในความเป็นจริงแล้วไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่วันที่ 1 กันยายนเพียงวันเดียว แต่ครอบคลุมช่วงเวลาหลายสัปดาห์ในรอบการเปิดภาคเรียนใหม่
ทำให้รัฐบาลท้องถิ่นรวมถึงกรุงโตเกียวกำหนดให้เดือนกันยายนเป็นเดือนรณรงค์ป้องกันการฆ่าตัวตายในเด็กและเยาวชน
“เราจำเป็นต้องเฝ้าระวังการเพิ่มขึ้นของการฆ่าตัวตายหลังช่วงปิดภาคเรียนฤดูร้อน” นพ.ทาคาชิ นางาซาวะ หัวหน้าแผนกจิตเวชเด็กและวัยรุ่นของศูนย์การแพทย์เด็กมหานครโตเกียว (Tokyo Metropolitan Children’s Medical Center) อธิบาย
“เมื่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงจากบ้านสู่การกลับไปโรงเรียน ปัญหาระหว่างบุคคล เช่น การกลั่นแกล้งรังแกกันอาจหวนกลับมาอีกครั้ง ขณะที่ภาระด้านการเรียนและความวิตกกังวลเกี่ยวกับเส้นทางในอนาคตก็มักจะถาโถมรุนแรงขึ้นในช่วงเวลานี้”
นพ.นางาซาวะชี้ให้เห็นว่า ช่วงเวลาที่เกิดปัญหานี้แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ของประเทศ หากมองในระดับประเทศ จำนวนการฆ่าตัวตายของนักเรียนเริ่มเพิ่มขึ้นตั้งแต่ช่วงกลางเดือนสิงหาคมเป็นต้นไป โดยจะเริ่มต้นที่พื้นที่ทางตอนเหนือ เช่น ฮอกไกโด และโทโฮคุ ที่การเปิดภาคเรียนของพื้นที่เหล่านี้เริ่มต้นเร็วกว่าภูมิภาคอื่นของประเทศ
ในปี 2025 ที่ผ่านมา การฆ่าตัวตายของเด็กนักเรียนพุ่งขึ้นสูงถึง 538 ราย
ข้อมูลจากสำนักงานตำรวจแห่งชาติญี่ปุ่นระบุว่า มากกว่าครึ่งหนึ่งของสาเหตุการฆ่าตัวตายมีความเชื่อมโยงกับปัญหาในโรงเรียน มากกว่าปัญหาด้านสุขภาพหรือแรงกดดันในครอบครัว
และมีจำนวนถึง 88 รายที่เจ้าหน้าที่ตำรวจระบุสาเหตุว่า “ไม่ทราบสาเหตุโดยสิ้นเชิง”
สะท้อนให้เห็นว่ามีเด็กจำนวนมากที่เก็บซ่อนความทุกข์ทรมานไว้จนวาระสุดท้าย โดยไม่มีผู้ใหญ่รอบตัวรับรู้
อายุยืนยาว แต่จิตใจเปราะบาง
แม้จำนวนประชากรเด็กในญี่ปุ่นจะลดลงเรื่อยๆ ตามอัตราการเกิดที่ต่ำ แต่ตัวชี้วัดที่สามารถสังเกตเห็นได้ถึงความทุกข์ทางจิตใจ เช่น การขาดเรียนเรื้อรัง การรายงานกรณีกลั่นแกล้ง และความรุนแรงในห้องเรียน กลับเพิ่มขึ้นสูงสุดเป็นประวัติการณ์
วิกฤตดังกล่าวชี้ให้เห็นความย้อนแย้งอย่างชัดเจนในสังคมญี่ปุ่น ที่แม้ญี่ปุ่นอาจเป็นประเทศที่ประสบความสำเร็จสูงสุดแห่งหนึ่งในการดูแลสุขภาพกายจนประชากรมีอายุยืนยาว
แต่ในมิติด้านสุขภาพจิตของเยาวชน จากการจัดอันดับขององค์การยูนิเซฟ (UNICEF) ญี่ปุ่นกลับร่วงลงไปอยู่อันดับที่ 32 จากทั้งหมดของ 36 ประเทศพัฒนาแล้ว
นพ.ทาคาชิ นางาซาวะ หัวหน้าแผนกจิตเวชเด็กและวัยรุ่นของศูนย์การแพทย์เด็กมหานครโตเกียว กล่าวว่า “เราพบเด็กจำนวนมากเข้ามารับการรักษาด้วยปัญหาทางอารมณ์และพฤติกรรมหลากหลายรูปแบบที่โรงพยาบาลของเรา และสิ่งที่ทำให้ผมรู้สึกสะเทือนใจมากที่สุดจากการทำงาน คือการเพิ่มขึ้นของอัตราการฆ่าตัวตายในเด็ก ซึ่งถือเป็นปัญหาสำคัญที่สุดที่เรากำลังเผชิญ”
นพ.นางาซาวะเตือนว่า สังคมไม่ควรมองการฆ่าตัวตายของเยาวชนให้เหลือเพียงสาเหตุเดี่ยวๆ แต่ต้องเข้าใจว่าเป็นผลรวมของแรงกดดันที่ซับซ้อน ทั้งจากความตึงเครียดเรื่องการศึกษา ครอบครัว ความโดดเดี่ยว สภาวะทางเศรษฐกิจ โดยมีสื่อสังคมออนไลน์และความไม่แน่นอนของโลกยุคใหม่เป็นตัวเร่งปฏิกิริยา
และสิ่งที่ทำให้สถานการณ์เลวร้ายยิ่งขึ้นก็คือ “วัฒนธรรมการปรับตัวให้กลมกลืนกับคนส่วนใหญ่” (Seken) ซึ่งฝังรากลึกในสังคมญี่ปุ่น แรงกดดันนี้บีบบังคับให้เด็กและเยาวชนต้องเก็บซ่อนความเจ็บปวดและความอ่อนแอไว้ในใจ
พวกเขาถูกหล่อหลอมให้เชื่อว่าการร้องขอความช่วยเหลือคือความล้มเหลวส่วนบุคคล จนไม่ขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้าง เมื่อแก้ไขปัญหาไม่ได้ก็เลือกที่จะเงียบ และเลือกที่จากไปในท้ายที่สุด
จิตแพทย์ไม่เพียงพอ
เด็กไม่ร้องขอให้ช่วยเหลือ
ปัจจุบัน ญี่ปุ่นกำลังประสบปัญหาขาดแคลนจิตแพทย์เด็กอย่างหนัก หลายภูมิภาคในประเทศมีบุคลากรทางการแพทย์ไม่เพียงพอ และรายชื่อผู้ป่วยที่รอเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลตกค้างยาวนานหลายเดือน
อย่างไรก็ตาม นพ.ทาคาชิ นางาซาวะ เน้นย้ำว่า การเพิ่มจำนวนแพทย์หรือสายด่วนสุขภาพจิตเป็นเพียงการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ เพราะอุปสรรคที่แท้จริงคือการทำให้เด็กยอมเปิดใจก้าวเข้ามาหาความช่วยเหลือ
“สำหรับเด็กที่กำลังทุกข์ทรมาน การพูดว่า ‘ฉันกำลังเจ็บปวด’ หรือ ‘ฉันต้องการความช่วยเหลือ’ ถือเป็นเรื่องยากสำหรับพวกเขา เด็กจำนวนมากไม่ไว้ใจผู้ใหญ่และไม่ต้องการขอความช่วยเหลือ การเพิ่มสายด่วนให้มากขึ้นไม่สามารถแก้ปัญหานี้ได้จริง เพราะไม่มีใครโทร.เข้ามาขอคำปรึกษา สิ่งที่เราต้องสร้างให้แก่เด็กจริงๆ คือการสร้างพื้นที่ปลอดภัย (Safe Space) ไม่ว่าจะเป็นที่บ้าน โรงเรียน หรือในชุมชน พร้อมกับพวกผู้ใหญ่ที่เด็กๆ รู้สึกไว้ใจว่าสามารถพูดคุยทุกเรื่องด้วยได้จริง”
นพ.นางาซาวะเสนอให้ผู้ใหญ่เปลี่ยนบทบาทจากที่เคยตั้งรับ มาเป็นการสังเกตและเข้าแทรกแซงตั้งแต่เนิ่นๆ โดยจับสัญญาณการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ เช่น การนอนหลับ ความอยากอาหาร การเข้าเรียน ผลการเรียน หรือความสัมพันธ์กับเพื่อน และเมื่อเด็กมีแนวโน้มหรือแสดงออกว่ากำลังมีความคิดที่จะฆ่าตัวตาย การพาเด็กเข้าสู่การรักษาทางจิตเวชโดยตรงไม่ควรเป็นทางเลือกแรก หรือเป็นคำตอบเพียงอย่างเดียวที่ผู้ใหญ่จะมอบให้เด็กได้
“แทนที่จะรีบส่งเด็กต่อไปยังจิตแพทย์ทันที สิ่งแรกที่ผู้ใหญ่รอบข้างควรทำคือ การนั่งลงข้างๆ รับฟังด้วยความเข้าอกเข้าใจ ให้พวกเขาสบายใจและรู้สึกปลอดภัย แล้วค่อยประสานการดูแลที่เหมาะสมต่อไป” นพ.นางาซาวะสรุป
หญิงสาวผู้รอดชีวิตจากการฆ่าตัวตาย เพราะระบบการศึกษา
“
ตอนร่างกระแทกพื้น ฉันยังมีสติอยู่
และความรู้สึกแรกที่ท่วมท้นที่สุดคือ ‘ความโล่งใจ’
ฉันคิดมาเสมอว่าฉันอยากตาย
แต่เมื่อทุกอย่างจบลง
ฉันถึงได้รู้ว่าจริงๆ แล้วฉันดีใจที่ตัวเองยังมีชีวิตอยู่
“
เอริ มาเม็ตสึกะ พยายามฆ่าตัวตายเมื่ออายุ 16 ปี เธอเรียกตัวเองว่าเป็น “เด็กกุญแจบ้าน” (Latchkey kid) ที่หมายถึงเด็กที่ต้องพกกุญแจบ้านติดตัวไว้เสมอ เพื่อกลับมาอยู่บ้านตามลำพังหลังเลิกเรียน เนื่องจากพ่อแม่ต้องออกไปทำงานนอกบ้านและกลับค่ำ
มาเม็ตสึกะมีวัยเด็กที่เต็มไปด้วยความยากจน ความโดดเดี่ยว และการถูกทำร้ายทางอารมณ์จากแม่ชาวเกาหลีและพ่อเลี้ยงชาวญี่ปุ่น
ในวัยเด็ก เธอใช้การอ่านหนังสือเป็นที่หลบภัย แต่เมื่อเข้าสู่ช่วงมัธยมต้น วิธีรับมือกับปัญหาอย่างเงียบๆ ของเธอก็ค่อยๆ เปลี่ยนไปเป็นการทำร้ายตัวเอง
“ฉันถูกเลี้ยงมาให้ต้องเข้มแข็ง ฉันจึงเกลียดการแสดงความอ่อนแอออกมา” มาเม็ตสึกะย้อนความทรงจำ “แม้ในที่สุดฉันจะรวบรวมความกล้าเพื่อพูดออกมา แต่ฉันกลับถูกปฏิเสธ ในที่สุดฉันจึงเรียนรู้ว่าการเงียบเอาไว้นั้นปลอดภัยกว่า”
เมื่อภาวะซึมเศร้ารุนแรงขึ้น ในเช้าวันหนึ่ง หลังการทะเลาะกับแม่เรื่องที่เธอไม่ยอมไปโรงเรียนผลักดันให้เอริ มาเม็ตสึกะ ในวัย 16 ปี กระโดดลงมาจากระเบียงชั้น 3 ของบ้าน
แรงกระแทกทำให้เธอคอหักและเป็นอัมพาตตั้งแต่หน้าอกลงไป
“ฉันรู้สึกเหมือนไม่เหลือทางหนีอีกแล้ว” เธอย้อนเล่า
“ตอนร่างกระแทกพื้น ฉันยังมีสติอยู่ และความรู้สึกแรกที่ท่วมท้นที่สุดคือ ‘ความโล่งใจ’ ฉันคิดมาเสมอว่าฉันอยากตาย แต่เมื่อทุกอย่างจบลง ฉันถึงได้รู้ว่าจริงๆ แล้วฉันดีใจที่ตัวเองยังมีชีวิตอยู่”
ในช่วงเวลาที่มาเม็ตสึกะใช้เวลาฟื้นตัว 9 เดือนในโรงพยาบาล ตามด้วยการทำกายภาพบำบัดอีก 18 เดือน เธอเริ่มมองเห็นชีวิตที่อยู่นอกเหนือจากปัญหาที่โรงเรียนและครอบครัว ซึ่งครั้งหนึ่งเคยครอบงำชีวิตของเธอทั้งหมด การได้พบผู้ป่วยและผู้ดูแลจากหลากหลายภูมิหลังทำให้เธอเริ่มตระหนักว่า เส้นทางการแข่งขันด้านการศึกษาที่ไม่รู้จบ ซึ่งเคยผลักดันเธอไปสู่ความสิ้นหวังนั้น แท้จริงแล้วเป็นเพียงเศษเสี้ยวเล็กๆ และเป็นโลกจำลองที่ถูกสร้างขึ้นมาเท่านั้น
ปัจจุบันมาเม็ตสึกะวัย 33 ปี ใช้ชีวิตอย่างอิสระบนรถเข็นในฐานะกวีและนักรณรงค์ป้องกันการฆ่าตัวตาย ณ เมืองเบ็ปปุ จังหวัดโออิตะ เพื่อส่งเสียงถึงเยาวชนในประเทศที่ต้องสูญเสียเด็กๆ ไปจากการฆ่าตัวตายมากกว่า 500 รายต่อปี
“ในสังคมญี่ปุ่น เราไม่เคยถูกสอนให้รู้จักการสร้างขอบเขตของตัวเอง (Personal Boundaries) การยืนยันความต้องการของตนเองจึงเป็นเรื่องยากยิ่ง ฉันอาจไม่มีคำตอบสำเร็จรูปสำหรับวิกฤตการฆ่าตัวตาย แต่ฉันรู้ว่าเราต้องเร่งสอนให้เด็กๆ รู้จักพูดคำว่า ‘ไม่’ คุณไม่จำเป็นต้องทำตามความคาดหวังของทุกคน คุณไม่จำเป็นต้องทำให้ทุกคนพอใจ คุณเพียงแค่ต้องทำให้ตัวเองมีชีวิตอยู่ต่อไปให้ได้”
มาเม็ตสึกะทิ้งทาย
เยาวชนที่เลือกจบชีวิตตนเองกับปัญหาผู้สูงอายุที่ต้องเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว อาจดูเหมือนเป็นวิกฤตที่เกิดขึ้นในคนละช่วงวัย
แต่แท้จริงแล้วทั้งสองปรากฏการณ์กำลังชี้ไปยังคำถามเดียวกันว่า ในสังคมที่มีความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีอย่างญี่ปุ่นนั้น กลไกความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับระบบดูแลทางสังคมยังสามารถโอบอุ้มสมาชิกของสังคมได้มากน้อยเพียงใด
ระบบการศึกษาและโครงสร้างสังคมที่เน้นย้ำความสำเร็จและการไม่สร้างภาระให้ผู้อื่นจนหลงลืมการสร้าง “พื้นที่ปลอดภัย” ทางจิตใจ จะสามารถโอบอุ้มสมาชิกทุกช่วงวัยในสังคมไว้ได้จริงหรือไม่
ก่อนที่สายลมแห่งเดือนกันยายนจะพัดพาความสูญเสียในปีหน้ามาอีกครั้ง…
ข้อมูลและภาพประกอบการเขียน :
Japan’s September surge in student suicides: What are the key drivers? | Mai Yoshikawa https://shorturl.at/e7R7c
