วิรัตน์ แสงทองคำ : ว่าด้วยธุรกิจภูมิภาค ธุรกิจไทย เชื่อมโยงความเป็นไปในอาเซียน

ปีนี้ตั้งใจจะนำเสนอ เรื่องราว มุมมอง และความคิดเกี่ยวกับธุรกิจไทย เชื่อมโยงกับความเป็นไปในภูมิภาคอาเชียนให้มากขึ้น

ผมนำเสนอเรื่องราวธุรกิจ ณ ที่นี่มาตั้งแต่กลางปี 2553 มีข้อเขียนรวมกันมากกว่า 300 ชิ้น สาระส่วนใหญ่เกี่ยวกับบุคคลและธุรกิจสำคัญๆ ในสังคมไทย

บางคนอาจมองว่า มักนำเสนอเกี่ยวข้องกับธุรกิจใหญ่ๆ ซึ่งคงไปฏิเสธไม่ได้ ทั้งนี้ มาจากความเชื่อและมุมมอง ลักษณะ “ตัวแทน” หรือ “ชิ้นส่วนสำคัญ” ของความเป็นไปในภาพใหญ่

อย่างไรก็ตาม ให้ความสำคัญกับความเคลื่อนไหวเกิดขึ้นในหัวเมืองและชนบทเป็นพิเศษด้วย

ในภาพกว้างๆ ให้ความสำคัญครอบคลุมธุรกิจหลักๆ โดยรวม โดยเฉพาะภาคการเงิน พลังงาน ค้าปลีก รวมทั้งภาคเกษตรกรรม

คงต้องยอมรับว่าความจริงที่ว่า เรื่องราวนำเสนอต่อจากนี้ไป คงอยู่ภายใต้ขอบข่ายที่เคยนำเสนอมาแล้วข้างต้นซึ่งอยู่ภายใต้ข้อจำกัดว่าด้วยความรู้และความเข้าใจของผมเอง

ทั้งนี้ เชื่อว่าภาระหน้าที่สำคัญ ในความพยายามเพิ่มเติมข้อมูลให้ทันสมัย ทันเหตุการณ์ เป็นภาระและความรับผิดชอบสำคัญ เป็นงานหลักอย่างหนึ่ง จำเป็นต้องทำ เมื่อถึงเวลาและสถานการณ์ที่เหมาะสม หลายๆ เรื่องที่เคยเสนอมาแล้ว บางกรณีถึงเวลาแล้วที่ควรปรับปรุงและทบทวน เนื่องด้วยสถานการณ์ได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากมาย

ว่าด้วยแนวความคิดหลักประการหนึ่ง เกี่ยวกับพยายามนำเสนอให้เชื่อมโยงกับบริบททางสังคมเสมอนั้น โดยตั้งแต่ปีนี้เป็นต้นไป มีความตั้งใจเป็นพิเศษ ให้ความสำคัญเชื่อมโยงความเป็นไปในระดับภูมิภาคมากขึ้น ภูมิภาคอาเชียนไม่เพียงมีการหลอมรวมทางเศรษฐกิจกันมากขึ้น หากความเป็นไปที่เกิดขึ้นอย่างคึกคัก ให้ภาพที่เป็นจริงเป็นจังแล้วว่า สังคมธุรกิจในภูมิภาค มีความเชื่อมโยงกันมากขึ้นมากกว่ายุคใดๆ

ในข้อเขียน 300 ชิ้นได้เคยนำเสนอเรื่องราวความเชื่อมโยงดังกล่าวมาพอสมควร ขออ้างอิงบางชิ้นเพื่อให้เห็นภาพ และแนวทางที่ควรเป็นไป

คงไม่จำเป็นต้องขยายความอย่างละเอียดไปไกลถึงยุคอาณานิคม เมื่อกว่า 100 ปีที่แล้ว ซึ่งผู้บุกเบิกธุรกิจยุคนั้น มองสยามเป็นพื้นที่แห่งโอกาส เพียงส่วนหนึ่งของภาพใหญ่ในภูมิภาค ดังกรณีการก่อตั้งบริษัทปูนซิเมนต์ไทย (หรือเอสซีจี) โรงงานซีเมนต์แห่งแรกในประเทศไทย ปัจจุบันคือธุรกิจไทยสำคัญที่มีเครือข่ายในภูมิภาค

“โอกาสเกิดขึ้นในยุคอุตสาหกรรมยางธรรมชาติเริ่มขยายตัวในโลกตะวันตก ช่วงเปลี่ยนศตวรรษ ทำให้ธุรกิจปลูกยางพาราในคาบสมุทรมลายาเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็ว…กิจการอุตสาหกรรมปาล์มครบวงจรในมาเลเซีย มีความเชื่อมโยงกับการก่อตั้งโรงงานปูนซีเมนต์แห่งแรกในประเทศไทย ด้วยผู้มีบทบาทสำคัญในการก่อตั้งและบริหารช่วงต้นทั้งสองบริษัท เป็นชาวเดนมาร์กคนคนเดียวกัน” (จากเรื่อง “ซีพี-เอสซีจี ว่าด้วยยุทธศาสตร์ธุรกิจภูมิภาค” มติชนสุดสัปดาห์ ช่วงต้นปี 2553)

ในบางช่วงบางตอน สังคมไทยหมกมุ่นกับตัวเอง ช่วงก่อนยุคสงครามเวียดนาม มีบางกรณีเกิดขึ้นอย่างเงียบๆ เป็นความสัมพันธ์กับสหรัฐ ก่อนจะเข้ามามีบทบาทอย่างจริงจัง

“บริษัทไทยวาก่อตั้งขึ้นในเมืองไทย ตั้งแต่ปี 2490 จากการค้าแร่วุลแฟรม (ในแผ่นดินเชื่อมโยงกับระหว่างไทยกับพม่า) ส่งไปผลิตอาวุธในสหรัฐโดยชาวจีนก๊กมินตั๋ง ในช่วงสงครามเกาหลี เมื่อความต้องการลดลง ไทยวาต้องปรับตัวเพื่อความอยู่รอด มาเป็นผู้บุกเบิกผลิตแป้งมันสำปะหลัง ส่งออกไปยังสหรัฐ ไทยวาไม่เพียงผู้บุกเบิกการผลิตแป้งมันสำปะหลังรายแรกของไทยเท่านั้น ยังมีบทบาทสำคัญในฐานะผู้บุกเบิกการส่งออกผลิตภัณฑ์มันสำปะหลังไปตลาดยุโรป ถือเป็นจุดเริ่มต้นการกระตุ้นการปลูกพืชเศรษฐกิจชนิดนี้ขยายไปทั่วประเทศ ผลิตภัณฑ์มันสำปะหลัง กลายเป็นสินค้าส่งออกสำคัญของไทยตั้งแต่เมื่อกว่า 3 ทศวรรษที่แล้ว” (จากเรื่อง “เกษตรกรรมไทย (2) ความผันแปร” มติชนสุดสัปดาห์ ต้นปี 2554)

ปัจจุบัน ไทยวา ยังคงอยู่อย่างเงียบๆ ในฐานะบริษัทจดทะเบียนในตลาดหุ้นไทย ธุรกิจหลักยังเหมือนเดิม–การผลิต ผลิตภัณฑ์มันสำปะหลัง ผลิตภัณฑ์วุ้นเส้นและก๋วยเตี๋ยว เพื่อจัดจำหน่าย ทั้งในและต่างประเทศ ซึ่งยอดขายมากกว่า 5,000 ล้านบาท

อีกกรณีหนึ่งซึ่งผมเคยเสนอเป็นชีรี่ส์ชุดใหญ่ (มากกว่า 10 ตอน) เกี่ยวกับ ปตท. (มติชนสุดสัปดาห์ ช่วงต่อเนื่อง ปี 2555-2556) มีเนื้อหาบางตอนที่สำคัญซ่อนอยู่ สะท้อนบริบทการก่อกำเนิดกิจการพลังงานแห่งชาติระดับภูมิภาค ในช่วงกลางจนถึงสิ้นสุดยุคสงครามเวียดนาม เป็นช่วงเวลาอิทธิพลสหรัฐมีมากทีเดียวในสังคมไทย แต่ไม่มากนักในประเทศเพื่อนบ้านที่เคยมีบทเรียนจากยุคอาณานิคม

“กิจการพลังงาน แม้เป็นกิจการมีความสำคัญเกี่ยวกับความมั่นคงของสังคมเป็นพิเศษ แต่ได้ใช้เวลานานมากทีเดียว กว่าจะเปลี่ยนมือจากต่างชาติมาอยู่ภายใต้การกำกับของรัฐไทย ว่าไปแล้วเป็นกระแสลมพัดแรงระดับภูมิภาค เกิดก่อนหน้ากรณี ปตท. ไม่นานนัก PERTAMINA แห่งอินโดนีเชียก่อตั้งขึ้นในปี 2511 และ PETRONAS แห่งมาเลเซีย ในปี 2517 ผู้รู้เรื่องราวประวัติศาสตร์ในตอนต้นๆ ของ ปตท. เข้าใจกันดีว่า PERTAMINA มีส่วนช่วย ปตท. ในยุคก่อตั้งด้วย” (จากเรื่อง “ปตท. (2) วิกฤตกับโอกาส” มติชนสุดสัปดาห์ ช่วงปลายปี 2555)

เรื่องราวที่น่าสนใจอาจนำเสนอในโอกาสต่อไป คือ บทบาทและพัฒนาการเทียบเคียงระหว่าง PERTAMINA และ PETRONAS กับ ปตท. ซึ่งปรากฏข้อมูลว่า ทั้งสองกิจการนั้น เติบโตและพัฒนาอย่างเชื่องช้า เมื่อเปรียบเทียบกับ ปตท.

เมื่อไม่นานมานี้ผมได้นำเสนอและอ้างอิงข้อมูลชุดหนึ่งที่น่าสนใจ Global Family Business Index (การจัดอันดับบริษัทในระดับโลกซึ่งถือเป็นธุรกิจครอบครัว 500 อันดับ มีขึ้นครั้งแรกเมื่อปี 2558) จัดทำขึ้นโดย Center for Family Business at the University of St.Gallen, Switzerlandและ EY”s Global Family Business Center of Excellence กิจในการในเครือข่าย Ernst & Young แห่งอังกฤษ Global Family Business Index นิยามธุรกิจครอบครัวไว้อย่างเจาะจง โดยสรุป หากเป็นบริษัททั่วไป (Private company) ต้องมีผู้ถือหุ้นโดยคนในครอบครัวซึ่ง มีอำนาจโหวตในสัดส่วนมากกว่า 50% ส่วนบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ ผู้ถือหุ้นโดยครอบครัวเดียวกัน ต้องรวมกันอย่างน้อย 32%

ภาพรวมกิจการในอาเชียนหรือเออีซี (Asean Economic Community) ยังไม่ได้นำสนอไว้อย่างจริงจัง พิจารณาอย่างคร่าวๆ พบว่า Global Family Business ใน 500 บริษัททั่วโลกนั้น ปรากฏว่ามีกิจการในอาเชียน 15 บริษัท (โปรดพิจารณาข้อมูลประกอบ)

ควรเทียบเคียงกับข้อมูลอีกชุดหนึ่ง ASEAN 100 จัดทำโดย Nikkei Asian Review นิตยสารในเครือยักษ์สื่อยักษ์ใหญ่แห่งญี่ปุ่น จัดขึ้นครั้งแรกในปลายปี 2557 (ยังไม่มีการจัดครั้งใหม่) โดยมีวิธีการแตกต่างกันออกไป ทั้งนี้ ASEAN 100 อ้างอิงรายได้รวม (Revenue) ของบริษัท (ข้อมูล ณ สิ้นเดือนคุลาคมปี 2557) ขณะที่ Global Family Business Index อ้างอิงกับมูลค่าหุ้น (market capitalization) ในตลาดหลักทรัพย์ (ข้อมูลปี 2556)

ASEAN 100 (โปรดพิจาณาข้อมูลประกอบ ยกมาเฉพาะ 15 อันดับแรก) ให้ภาพที่น่าสนใจ สะท้อนภาพรวมสังคมธุรกิจไทยในบริบทระดับภูมิภาคได้อย่างดี

ควรเป็นภาพสังคมธุรกิจไทยเชิงขยายที่เร้าใจและน่าติดตาม