การเมืองวัฒนธรรม | เกษียร เตชะพีระ
ทวิรัฐและทวินิติรัฐ
: 2) ทฤษฎีทวิรัฐ
ต้นฉบับงานเรื่อง “The Dual State” (ทวิรัฐ) ของเอินสต์ เฟรงเกิล ที่เขาแอบฝากฝังให้พรรคพวกลักลอบส่งออกจากนาซีเยอรมนีโดยซุกซ่อนไว้ในถุงเอกสารการทูตของทางการฝรั่งเศส แล้วส่งต่อถึงมือเขาเมื่อเขาอพยพลี้ภัยไปถึงอเมริกาในปี 1939 ช่วงใกล้สงครามโลกครั้งที่สองจะปะทุระเบิดขึ้นนั้น สำคัญทั้งต่อตัวเฟรงเกิลเองทางอัตวิสัย และโดยเนื้อหาของมันทางภาววิสัย
ในแง่อัตวิสัย การเป็นทนายจำเลยฝ่ายซ้ายเชื้อสายยิวที่รับว่าความคดีการเมืองในศาลภายใต้ระบอบนาซี สร้างแรงกดดันมหาศาลต่อเฟรงเกิล เขาถูกระแวงสงสัย รังควานกลั่นแกล้ง ดูหมิ่นเหยียดหยามและโดดเดี่ยวยิ่งขึ้นทุกทีทั้งโดยรัฐนาซีและสังคมเยอรมันภายใต้กระแสต่อต้านยิว
เขาผ่านเบ้าหลอมช่วงนั้นมาได้อย่างทรหดอดทน นอกจากเพราะทัศนะมองโลกในแง่ดีและการได้สัมผัสสัมพันธ์กับพลังต่อต้านนาซีในหมู่คนงานผู้เป็นลูกความแล้ว ส่วนหนึ่งที่สำคัญก็เพราะพลังภูมิปัญญาของเขาในการทำความเข้าใจสถานการณ์กฎหมาย-การเมืองในเยอรมนีโดยรวม
เฟรงเกิลอาศัยกรอบทฤษฎีลัทธิมาร์กซ์เป็นฐาน แล้วประยุกต์ใช้มันวิเคราะห์อย่างแหลมคมสร้างสรรค์ยิ่ง โดยไม่ยึดติดตำราตายตัว หากพร้อมปรับเปลี่ยนไปตามสภาพเงื่อนไขความเป็นจริงใหม่ของระบอบนาซี
ความสามารถในการประมวลคิดวิเคราะห์เข้าใจภาวะแวดล้อมโดยรวมนี่เองได้กลายเป็นเหมือนเบาะกันกระแทกแรงกดดันของนาซีต่อตัวเขา ช่วยบรรเทาบาดแผลบอบช้ำทางจิตใจ และเป็นแหล่งที่มาแห่งความมั่นคงทางอารมณ์ของเฟรงเกิล ให้สามารถทนทายาดปฏิบัติงานทนายความและต่อต้านนาซีใต้ดินอยู่ได้หลายปี
กล่าวในแง่เนื้อหา งาน “The Dual State” ซึ่งเขายกร่างต้นฉบับภาษาเยอรมันขึ้นภายใต้ระบอบเผด็จการนาซีระหว่างปี 1937-1938 แล้วขัดเกลาปรับปรุงใหม่พร้อมทั้งแปลเป็นภาษาอังกฤษระหว่างสงครามโลกครั้งที่สองจนตีพิมพ์ออกมาในปี 1941 นั้น ได้รับยกย่องจากดักลาส มอร์ริส นักประวัติศาสตร์กฎหมายชาวอเมริกันผู้เขียนชีวประวัติการต่อสู้กับนาซีของเอินสต์ เฟรงเกิล ว่าเป็นผลงานชิ้นเอกของเจ้าตัว มันเป็นบทวิเคราะห์ยาวเต็มเหยียดเกี่ยวกับระบบกฎหมาย-การเมืองของนาซีชิ้นแรกที่ปรากฏในบรรณพิภพ และมิหนำซ้ำที่เขียนขึ้นภายในประเทศนาซีเยอรมนีเองด้วย และแม้จนทุกวันนี้ก็ยังถือเป็นบทวิเคราะห์ระบบดังกล่าวที่ดีที่สุดชิ้นหนึ่งเท่าที่เคยทำกันมา (ดู Douglas G. Morris, Legal Sabotage : Ernst Frankel in Hitler’s Germany, 2020)
กระนั้นแล้วเอินสต์ เฟรงเกิล วิเคราะห์ระบบกฎหมาย-การเมืองนาซีไว้ว่าอย่างไรในงาน The Dual State : A Contribution to the Theory of Dictatorship (ทวิรัฐ : บทสมทบส่วนแก่ทฤษฎีว่าด้วยระบอบเผด็จการ) เล่า?
ประเด็นหลักของทวิรัฐคือนิติลักษณ์หรือสถานะทางกฎหมาย (legality or legal status) ของรัฐเผด็จการนาซีนั้นเป็นแบบทวิลักษณ์ (dualism)
ทวิรัฐนาซีเยอรมันจึงมีบุคลิกลักษณะเป็นทวินิติรัฐ (legal dualism) ในแง่กฎหมายนั่นเอง
อธิบายขยายความได้ว่าระบบการเมืองการปกครองของรัฐนาซีเยอรมนีนั้นมีรัฐ 2 ชนิดดำรงอยู่คู่กัน ได้แก่ :
1. รัฐปทัสถาน (normative state หรือ Normenstaat ในภาษาเยอรมัน) ซึ่งประกันการดำรงอยู่สืบไปของสังคมทุนนิยมสำหรับบรรดาชาวเยอรมันที่ไม่ถูกคุกคามโดยระบอบนาซี รัฐปทัสถานประกอบไปด้วยระบบศาลและระบบบริหารราชการที่ยังคงทำงานอยู่ ทว่า มันไม่ใช่และไม่เท่ากับการมีหลักนิติธรรม (the rule of law) หากเป็นแค่ระบบกฎหมายดั้งเดิมตามประเพณีที่ตกทอดมาจากสาธารณรัฐไวมาร์ก่อนหน้านี้ ซึ่งยังคงทำงานสืบเนื่องต่อไป แต่ไม่ได้ดำเนินรอยตามหลักการเดิมเสียแล้ว
2. รัฐอภิสิทธิ์ (prerogative state หรือ Ma?nahmenstaat ในภาษาเยอรมัน) ซึ่งใช้อาญาโทษทางกฎหมายรวมทั้งความรุนแรงอย่างป่าเถื่อนต่อผู้คนที่ถูกถือเป็นศัตรูของระบอบนาซีและประเทศนาซีเยอรมนี รัฐอภิสิทธิ์เป็นรัฐแห่งอำนาจพลการที่ซึ่งเจ้าหน้าที่กระทำการได้ตามอำเภอใจหรือตามแต่เป้าประสงค์ทางการเมืองขณะนั้น โดยมีพรรคนาซีกับกองกำลัง SS ของพรรคเป็นร่างทรงของมัน (SS ย่อจาก Schutzstaffel หมายถึงหน่วยงานรักษาความปลอดภัยของพรรคนาซี)
ในทางปฏิบัติรูปธรรม ฝ่ายนำและเจ้าหน้าที่รัฐนาซีเยอรมันจึงทั้งใช้และฉวยใช้ (misuse) กฎหมายในเวลาเดียวกัน โดยให้ความสำคัญกับกฎหมายเมื่ออยู่ในพื้นที่หรือกรณีรัฐปทัสถาน ทว่า เมื่ออยู่ในพื้นที่หรือกรณีรัฐอภิสิทธิ์ ก็กลับเลี่ยงกฎหมายเสียเมื่อสมประโยชน์ตน
ด้วยการลากเส้นแบ่งระหว่างคดีสามัญในรัฐปทัสถานออกจากคดีการเมืองในรัฐอภิสิทธิ์ ทว่า เส้นแบ่งนี้ขีดขึ้นโดยพลการ ทำให้มันคลุมเครือคาดเดายาก
ดังที่เฟรงเกิลชี้ว่า :
“ระบบกฎหมายของเยอรมนีทุกวันนี้มีข้อความจริงอันเป็นบุคลิกอยู่ว่าไม่มีเรื่องราวใดปลอดพ้นจากการแทรกแซงของผู้มีอำนาจหน้าที่ทางการเมืองซึ่งใช้ดุลพินิจเพื่อเป้าหมายทางการเมืองได้อย่างเสรีโดยปราศจากหลักประกันทางกฎหมายใดๆ
“ไม่มีประเด็นปัญหาอันหนึ่งอันใดเลยที่รัฐอภิสิทธิ์ไม่อาจอ้างเขตอำนาจเหนือมันได้
“ทวิรัฐจึงเป็นบทแย้งของหลักนิติธรรม (the rule of law) เนื่องจากมันขาดกระบวนการโดยชอบอันทำให้ นั่นกลายมาเป็นบุคลิกของรัฐอภิสิทธิ์” (Fraenkel, The Dual State, p. 43, 57, 10)
ดักลาส มอร์ริส ยังได้อธิบายขยายความทวิรัฐเพิ่มเติมโดยเน้นไปที่ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐปทัสถานกับรัฐอภิสิทธิ์และพลวัตของมันว่า :
– ทวินิติรัฐไม่ใช่ระบบกฎหมายที่หยุดนิ่ง หากมีพลวัตขยับเคลื่อนเปลี่ยนแปลง โดยทิศทางเปลี่ยนแปลงของ มันคือกำลังถูกทำให้เป็นแบบนาซี (nazification) มุ่งหน้าไปรับใช้และบรรลุเป้าหมายและนโยบายของนาซี ยิ่งขึ้นเรื่อยๆ โดยมีอุดมการณ์นาซีเป็นหมุดหมายหลักยึด
– ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐปทัสถานกับรัฐอภิสิทธิ์มีพลวัตดังนี้คือ : รัฐอภิสิทธิ์นำทาง ส่วนรัฐปทัสถานดำเนินตาม รัฐอภิสิทธิ์ส่งอิทธิพลต่อและผนวกครอบรัฐปทัสถาน ในความหมายนี้ รัฐปทัสถานจึงเป็นส่วนหนึ่งของระบบกฎหมาย-การเมืองนาซีซึ่งบรรลุเป้าหมายของมันด้วยวิธีการต่างๆ ตั้งแต่ใช้ความรุนแรงไปจนถึงใช้ระบบศาลเป็นเครื่องมือ ทั้งนี้ ระบบนาซีก็ดัดแปลงระบบศาลให้เป็นไปตามอุดมการณ์ของตนอย่างกระเหี้ยนกระหือรือด้วย โดยอาศัยรัฐอภิสิทธิ์นั่นเอง
– อำนาจหน้าที่การตัดสินใจท้ายที่สุดอยู่กับรัฐอภิสิทธิ์ หากรัฐอภิสิทธิ์ตัดสินใจแล้ว รัฐปทัสถานก็จะคล้อยตามและนำการตัดสินใจดังกล่าวไปดำเนินการ รัฐปทัสถานไม่มีวันสามารถสั่งการซ้อนทับเหนือรัฐอภิสิทธิ์ได้ กล่าวในภาษาของเฟรงเกิลคือรัฐอภิสิทธิ์มีเขตอำนาจเหนือตัวเขตอำนาจเอง (the prerogative state had jurisdiction over jurisdiction itself)
– ดักลาส มอร์ริส ยังได้วิเคราะห์ตีความทฤษฎีทวิรัฐ-ทวินิติรัฐของเอินสต์ เฟรงเกิล เพิ่มเติมว่า การที่รัฐนาซีได้ทยอยตั้งศาลพิเศษต่างๆ ขึ้นมาหลังกุมอำนาจระหว่างปี 1933-1934 ได้แก่ ศาลพิเศษ, ศาลนาซี, และศาลประชาชน แล้วโยกย้ายคดีการเมืองทั้งหมดไปยังศาลเหล่านี้ ทำให้อาจมองได้ว่าระบบกฎหมาย-การเมืองนาซีเป็น “ไตรรัฐ” (a triple state) โดยมีศาลพิเศษเหล่านี้เหมือนเป็นตัวสื่อประสานตรงกลางระหว่างรัฐปทัสถานกับรัฐอภิสิทธิ์ นั่นเอง
ปรากฏว่าในระยะหลังมานี้แวดวงนิติศาสตร์-รัฐศาสตร์สากลได้มีการรื้อฟื้นทฤษฎีทวิรัฐ-ทวินิติรัฐ (the dual state/legal dualism) ไปวิเคราะห์วิจารณ์ระบบกฎหมาย-การเมืองในบรรดาประเทศเผด็จการทั้งหลาย เช่น โซเวียต รัสเซีย, จีนคอมมิวนิสต์, ตุรกี เป็นต้น อันมีข้อค้นพบน่าสนใจที่ผมจะหาโอกาสนำมาเล่าสู่กันฟังต่อไป
สะดวก ฉับไว คุ้มค่า สมัครสมาชิกนิตยสารมติชนสุดสัปดาห์ได้ที่นี่https://t.co/KYFMEpsHWj
— MatichonWeekly มติชนสุดสัปดาห์ (@matichonweekly) July 27, 2022
