บทความพิเศษ | จักรกฤษณ์ สิริริน
เป็นที่ทราบกันดี ทั้งจากอดีตมาจนถึงปัจจุบัน และอาจจะในอนาคตด้วย ว่าการวินิจฉัยพบ “มะเร็ง” มากที่สุดในโลก คือ “มะเร็งปอด”
ตัวเลขสถิติในปี ค.ศ.2022 ประชากรโลกป่วยเป็น “มะเร็งปอด” กว่า 2.5 ล้านคน และอีกเกือบ 2 ล้านคน เสียชีวิตจาก “มะเร็งปอด”
ข้อมูลที่น่าสนใจก็คือ แม้ผู้ป่วย “มะเร็งปอด” ส่วนใหญ่มีประวัติว่าเคยสูบบุหรี่ ทว่า อัตราการสูบบุหรี่โดยรวมของคนทั่วโลกได้ลดลงต่อเนื่องมาหลายสิบปีแล้ว
ทำให้เกิดความลักลั่นด้านตัวเลข เพราะข้อเท็จจริงมีว่า ทุกวันนี้ สัดส่วนของผู้ป่วย “มะเร็งปอด” ได้พุ่งสูงขึ้นเป็นประวัติการณ์ในกลุ่มคนไม่สูบบุหรี่
แปลไทยเป็นไทยก็คือ คนที่ไม่สูบบุหรี่ เป็น “มะเร็งปอด” มากถึง 20% จากผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น “มะเร็งปอด” ทั้งหมด
ล้มทฤษฎีและความเชื่อเก่าๆ ที่ว่า “มะเร็งปอด” เกิดเฉพาะกับคนสูบบุหรี่เท่านั้น ความเชื่อเก่าๆ ทำให้คนไม่สูบบุหรี่คิดว่าอาการผิดปกติในปอดมาจากโรคอื่น
ดังนั้น คนไม่สูบบุหรี่ส่วนใหญ่มักจะได้รับการวินิจฉัยเอาก็เมื่อตอนที่ “มะเร็งปอด” ลุกลามถึงระยะ 3 หรือ 4 แล้ว
ความเชื่อเก่าๆ และข้อเท็จจริงในทศวรรษ 1950-1960 “มะเร็งปอด” ชนิดที่พบมากที่สุด คือมะเร็ง “เซลล์เยื่อบุทางเดินหายใจ” (Squamous Cell Carcinoma)
ส่วน “มะเร็งปอด” ในผู้ที่ไม่เคยสูบบุหรี่ มักได้รับการวินิจฉัยว่าเกิดจาก “เซลล์สร้างเมือก” หรือ Adenocarcinoma
“มะเร็งปอด” ในกลุ่มคนไม่สูบบุหรี่ มักเกิดกับเพศหญิงมากเป็นพิเศษ โดยผู้หญิงเสี่ยงป่วย “มะเร็งปอด” มากกว่าผู้ชายที่ไม่สูบบุหรี่ถึง 2 เท่า
ต้นเหตุคือ การกลายพันธุ์ของยีน Epidermal Growth Factor Receptor หรือ EGFR ซึ่งเป็นโปรตีนบนผิวเซลล์ที่ช่วยควบคุมการเติบโต และการแบ่งตัวของเซลล์
อ่านมาถึงตรงนี้ แฟนพันธุ์แท้ “มติชนสุดสัปดาห์” คงนึกในใจว่าคนที่ไม่สูบบุหรี่ แล้วเป็น “มะเร็งปอด” นั้น สาเหตุมาจากอะไรกันแน่?
คำตอบแรกก็คือ นอกจากการสูดดมควันบุหรี่มือ 2 มลภาวะทางอากาศ คือปัจจัยที่พบบ่อยเป็นอันดับ 2 ที่เป็นสาเหตุของ “มะเร็งปอด” รองลงมาจากการสูบบุหรี่
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผู้ที่อาศัยอยู่ในบริเวณที่มลพิษทางอากาศสูง มีแนวโน้มจะเสียชีวิตด้วย “มะเร็งปอด” จากอนุภาคฝุ่นละเอียด ที่เรียกว่า PM 2.5
PM 2.5 มีความเชื่อมโยงอย่างมากกับ “มะเร็งปอด” ที่เกิดจากการกลายพันธุ์ของยีน EGFR ในกลุ่มคนที่ไม่สูบบุหรี่ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สตรีชาวเอเชีย
รองลงมาก็เห็นจะเป็นแม่บ้านที่สูดดมควันจากการหุงต้มอาหาร ผ่านการใช้ถ่านหรือฟืนในห้องครัวที่ระบายถ่ายเทอากาศได้ไม่ดี ก็เสี่ยงจะเป็น “มะเร็งปอด”
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มีงานวิจัยจำนวนมากที่ค้นพบว่า การได้รับ “เรดอน” (Rn) หรือ Radon ก๊าซเฉื่อยที่เป็นธาตุกัมมันตรังสี เป็นสาเหตุหนึ่งของ “มะเร็งปอด”
Radon เป็นก๊าซที่ไม่มีสี และไม่มีกลิ่น เกิดจากการสลายตัวของแร่ Uranium-238 (238U หรือ U-238) เป็น Isotope ของ Uranium ที่พบมากที่สุดในธรรมชาติ
มีปริมาณ 99% ของ Uranium ทั้งหมดในบรรยากาศ โดยจะมีก๊าซ Radon ปะปนอยู่รอบตัวเรามากหรือน้อย ขึ้นกับปริมาณแร่ Uranium-238 ในบริเวณนั้นๆ
โดยทั่วไป ในพื้นที่เปิดโล่ง ก๊าซ Radon มีความเข้มข้นน้อย จึงไม่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ
แต่ในพื้นที่ปิด เช่น บ้าน หรืออาคาร ก๊าซ Radon มีความเข้มข้นมาก
หากอยู่ในพื้นที่ที่มีปริมาณก๊าซ Radon มาก ก๊าซ Radon จะซึมผ่านชั้นผิวดินผ่านรอยแตก หรือรอยรั่วต่างๆ เข้ามาปะปนกับอากาศภายในบ้าน หรืออาคารได้
แน่นอนว่า ถ้าสูดดม ก๊าซ Radon ความเข้มข้นสูงเป็นระยะเวลานาน ก็จะเพิ่มความเสี่ยงต่อการเป็น “มะเร็งปอด” ได้
แน่นอนว่า ผู้ที่ทำงานอยู่ในที่โล่ง ไม่ต้องกังวลกับ ก๊าซ Radon ส่วนผู้ที่ทำงานในอาคาร และอาศัยอยู่ในบ้านแบบปิด ควรเปิดหน้าต่างระบายอากาศเป็นประจำ
ดังนั้น บ้าน หรืออาคาร ที่มีการระบายอากาศดี มีการซ่อมแซมรอยแตก และปะรอยรั่วที่ดี จะช่วยลดปริมาณก๊าซ Radon ที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพได้
เมื่อเราหายใจเอาก๊าซ Radon เข้าไป ก๊าซ Radon จะเกิดการสลายตัวให้รังสี Alpha และเกิดเป็นธาตุกัมมันตรังสีตัวใหม่ขึ้น
โดยธาตุกัมมันตรังสีตัวใหม่ที่เกิดขึ้นนี้ จะมีสถานะเป็นของแข็ง และสลายตัวให้ธาตุกัมมันตรังสีลูกหลานต่อไปเรื่อยๆ จนกลายเป็นธาตุตะกั่ว
ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่า ตะกั่ว เป็นธาตุเสถียร และจะไปสะสมอยู่ในถุงลมปอด โดยที่ไม่สามารถกำจัดออกจากปอดได้
ส่งผลให้เซลล์ที่ปอดได้รับอันตรายจากทั้งรังสี Alpha และพิษตะกั่ว ซึ่งจะนำไปสู่การทำให้มีโอกาสเสี่ยงต่อการเกิด “มะเร็งปอด”
แหล่งกำเนิด ก๊าซ Radon มาจาก Uranium ในดิน หิน ทราย น้ำบาดาล ก๊าซธรรมชาติ และวัสดุก่อสร้าง
ซึ่งก๊าซ Radon จะมีปะปนอยู่มากหรือน้อย ขึ้นอยู่กับปริมาณของ Uranium และ Radium (ธาตุกัมมันตรังสีลูกหลานของ Uranium) ในดิน
โดยทั่วไป ชั้นล่างของบ้าน และอาคาร เช่น อาคารที่มีชั้นใต้ดิน หรือบ้านชั้นล่าง มีแนวโน้มจะมีปริมาณก๊าซ Radon มากที่สุด
ดังนั้น หากพื้นที่อาคารชั้นใต้ดิน หรือชั้นล่างของบ้าน มีรอยแตก หรือรอยต่อระหว่างท่อระบายน้ำ ท่อประปา หรือพื้นที่ที่เจาะรูไว้ ก๊าซ Radon จะแทรกเข้ามาได้
การแก้ไข ให้เปิดประตูหน้าต่างไล่อากาศให้ถ่ายเท หรือใช้พัดลมดูดอากาศช่วยเป่าก๊าซ Radon ออกไปจากอาคาร หรือบ้าน ก๊าซ Radon จะลดลงได้ถึง 1 ใน 3
ยุโรปมีกฎหมายให้ทุกบ้านต้องทำระบบระบายอากาศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งห้องใต้ดิน เพราะเป็นห้องที่จะได้รับก๊าซ Radon จากพื้นดินทุกด้าน
ดังนั้น ไม่ควรเข้าไปในห้องใต้ดินทันที ควรเปิดระบบระบายอากาศก่อน และในพื้นที่แคบๆ ควรจัดให้มีการระบายอากาศที่ดี หรือติดตั้งระบบระบายอากาศเอาไว้
เครื่องฟอกอากาศที่มี Charcoal จะช่วยจับไอระเหย และก๊าซ Radon และจะดีมากหากใช้ร่วมกับแผ่นกรอง High Efficiency Particulate Air Filter หรือ HEPA
ทั้งนี้ ดินในแต่ละพื้นที่จะมีธาตุ Uranium ต้นเหตุของก๊าซ Radon ปะปนอยู่ในปริมาณที่แตกต่างกันไป
ดินในพื้นที่กรุงเทพฯ มีปริมาณของธาตุ Uranium น้อยกว่าดินจากจังหวัดอื่น ซึ่งมีดินที่พบว่ามีธาตุ Uranium ปะปนอยู่ในปริมาณสูง
โดยส่วนใหญ่มักจะเป็นดินจากบริเวณที่มีชั้นหินแข็ง เช่น แกรนิต หรือมีวัตถุต้นกำเนิดดินที่สลายตัวผุพังมาจากหินแกรนิต
นอกจากนี้ ยังพบอีกว่า ตะกอนโคลนจากแหล่งน้ำพุร้อนต่างๆ ก็มีธาตุ Radium ปะปนอยู่ในปริมาณสูงด้วยเช่นกัน
อย่างไรก็ตาม แม้อยู่ในพื้นที่เดียวกัน แต่ปริมาณก๊าซ Radon ที่ระดับพื้นดิน ใต้ดิน หรือที่ระดับชั้นที่ต่างกัน จะมีปริมาณก๊าซ Radon แตกต่างกัน
อย่างไรก็ดี จากการอ่านบทความนี้ ไม่ควรตื่นกลัวเรื่องก๊าซ Radon มากเกินไป เนื่องจากเป็นเพียงสาเหตุหนึ่งซึ่งเสี่ยงต่อการเกิด “มะเร็งปอด” เท่านั้น
อย่าลืมว่า “มะเร็งปอด” ขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นๆ ที่กล่าวไว้ข้างต้น ไม่ว่าจะเป็นการสูบบุหรี่ หรือได้รับควันบุหรี่มือ 2 ฝุ่น PM 2.5 หรือการใช้ถ่านหรือฟืนทำกับข้าว
“มะเร็งปอด” ขึ้นอยู่กับความทนทาน หรือการปรับตัวของเซลล์ในร่างกายเรา
เพราะมนุษย์ทุกคนมีเซลล์มะเร็งแอบแฝงอยู่ ขึ้นอยู่กับใครดูแลสุขภาพได้ดีกว่ากัน
