บทความพิเศษ | จักรกฤษณ์ สิริริน
ล้มทฤษฎี ‘มนุษย์เป็นสัตว์สังคม’ ?
Aristotle นักปราชญ์ชาวกรีก ได้กล่าวไว้ว่า “Human is by nature a social animal” แปลว่า “มนุษย์เป็นสัตว์สังคมโดยธรรมชาติ”
ความเชื่อนี้สืบทอดต่อๆ กันมาจนกลายเป็นความจริง?
ว่า “โดยธรรมชาติแล้ว มนุษย์ต้องพึ่งพาอาศัยกัน ต้องมีการรวมกลุ่มเป็นสังคม”
ว่า “นำไปสู่การติดต่อสัมพันธ์กัน ทำกิจกรรมร่วมกัน นำไปสู่การสร้างวัฒนธรรม”
ว่า “มนุษย์ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ตามลำพังโดยปราศจากสังคม”
ทว่า ในห้วงเวลาปัจจุบัน ที่หลายคนมองว่าเป็น “ยุค Introvert”
หมายถึง ยุคสมัยที่สอดคล้องกับลักษณะของคนที่มีบุคลิกแบบ Introvert (เก็บตัว)
ที่ผู้คนจำนวนมากชอบใช้เวลาอยู่คนเดียว ให้ความสำคัญกับความสันโดษ ทำกิจกรรมตามลำพัง แบบไม่ต้องพึ่งพาคนอื่น
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กิจกรรมนอกบ้าน เช่น กินข้าวคนเดียว ช้อปปิ้งคนเดียว ดูหนังคนเดียว ดูคอนเสิร์ตคนเดียว ฉลองวาเลนไทน์คนเดียว
ตรงกันข้ามกับชาว Extrovert (คนชอบเข้าสังคม)
หมายถึง มนุษย์ผู้เปิดเผย รู้สึกสดชื่นเมื่อได้อยู่ท่ามกลางผู้คน ชอบมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ชอบพูดคุย และรู้สึกสนุกสนานเมื่อได้อยู่ในกลุ่มคน
แต่มนุษย์มีหลายแบบ คน Introvert อาจเข้าสังคม แต่แฝงตัวอยู่แบบเงียบๆ ส่วนชาว Extrovert บางทีก็อยากปลีกตัวจากสังคม แต่ยังเปิดช่องทางการติดต่อแบบ Online ทิ้งเอาไว้
เพราะชาว Extrovert มองว่า การอยู่ลำพังเป็นสิ่งที่ไม่พึงประสงค์ ทั้งที่จริงแล้ว มีสัตว์โลกจำนวนมากที่อยู่ตามลำพัง แต่มีการสร้างเครือข่ายทางสังคมที่มีความหมายรอบตัว
เช่นเดียวกับคน Introvert ที่ชอบใช้ชีวิตลำพัง แต่ยังสามารถสร้างความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งได้
เพราะในความคิดของคน Introvert หลายคนมองว่า การอยู่คนเดียวเป็นตัวเลือกที่ดีที่สุด
ดร. Lindelani Mayuka นักสัตววิทยาจากมหาวิทยาลัย Witwatersrand แห่ง Johannesburg ประเทศแอฟริกาใต้ บอกว่า “หากคุณใช้ชีวิตแบบสันโดษ คุณก็จะไม่เป็นจุดสนใจ”
ตัวอย่างที่ยอดเยี่ยมในกรณีนี้คือ “เสือ”
“เสือ” อาศัยในป่ารกชัฏ มันจึงไม่ชอบชีวิตที่รุงรัง “เสือ” ออกล่าเพียงลำพัง มันเดินทางไกลเพื่อหาเหยื่อที่มีจำนวนจำกัด
เหตุผลสำคัญก็คือ วิธีการนี้จะช่วยให้พวกมันสามารถซุ่มโจมตีเหยื่อได้ง่ายขึ้นนั่นเอง
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “เสือ” หลีกเลี่ยงการแข่งขัน เพราะรู้ดีว่า หากได้รับบาดแผลจากการต่อสู้เพียงเล็กน้อย อาจลุกลามใหญ่โต
“เสือ” จึงสร้างอาณาเขตของตัวเอง เพื่อปกป้องตนเองจากนักล่าตัวอื่น
อุปมาอุปไมย ณ ห้วงเวลาปัจจุบัน ที่หลายคนมองว่าเป็น “ยุค Introvert” ทำให้เราได้เห็นมนุษย์จำนวนไม่น้อย ใช้เวลาอยู่ตามลำพังมากขึ้นเรื่อยๆ
“เสือ” เป็นเครื่องเตือนใจให้เราตระหนักถึงข้อดีของการใช้ชีวิตแบบสันโดษ เพราะ “การอยู่คนเดียว” ไม่ได้หมายความว่า “ต้องรู้สึกโดดเดี่ยว” เสมอไป
ดร. Carsten Schradin นักนิเวศวิทยาพฤติกรรม จากศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์แห่งฝรั่งเศส จากเมือง Strasbourg บอกว่า “อาจบางที การศึกษาสัตว์ที่ใช้ชีวิตโดดเดี่ยว ช่วยให้เราระบุได้ชัดเจนขึ้น ว่าการอยู่คนเดียว มีข้อดีอะไรบ้างในสังคมมนุษย์”
อย่างไรก็ดี รูปแบบการใช้ชีวิตอย่างโดดเดี่ยว พบได้อย่างแพร่หลายในป่าเขาลำเนาไพร กระทั่งในหมู่ “สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม” ซึ่งถูกมองว่าเป็น “สัตว์สังคม” ก็ตาม
เพราะนักวิจัยได้ค้นพบว่า มีสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมากถึง 22% ที่ใช้ชีวิตแบบสันโดษ
ทว่า ในช่วงเวลาที่ผ่านมา “สัตว์สันโดษ” ได้รับความสนใจจากนักวิทยาศาสตร์ค่อนข้างน้อย
ด้วยความเชื่อที่ฝังรากลึกตั้งแต่ยุค Aristotle ว่า “มนุษย์เป็นสัตว์สังคม” ทำให้นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจกับสิ่งมีชีวิตที่รวมกลุ่มเพื่อปกป้องตัวเอง หาคู่ หรือเลี้ยงดูลูกมากกว่า
ดร. David Scheel นักนิเวศวิทยาพฤติกรรมจากมหาวิทยาลัย Alaska Pacific สหรัฐอเมริกา กล่าวว่า เป็นเวลานานมากแล้ว ที่นักวิทยาศาสตร์หลายคนมองข้ามการใช้ชีวิตที่โดดเดี่ยว
“นักวิทยาศาสตร์จำนวนมาก มองว่าเป็น รูปแบบการดำรงอยู่ที่ดั้งเดิม และเรียบง่าย มักเชื่อมโยงกับพฤติกรรมต่อต้านสังคม และสติปัญญาที่ไม่สูงนัก”
อย่างไรก็ตาม นักวิจัยรุ่นใหม่ในปัจจุบัน ได้เริ่มตระหนักแล้วว่า การที่สัตว์บางชนิดได้วิวัฒนาการตัวเองให้ใช้ชีวิตโดยลำพัง มีประโยชน์หลายอย่าง
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การหลีกเลี่ยงการแข่งขัน เช่น “เสือ” รวมถึงหลีกเลี่ยงสภาวะตึงเครียดที่มาพร้อมกับการอยู่รวมกันในกลุ่ม
นอกจากนี้ ยังมีการค้นพบว่า สัตว์ที่ใช้ชีวิตสันโดษหลายชนิดมีความฉลาดสูง และแม้จะใช้ชีวิตตามลำพัง แต่พวกมันก็มีปฏิสัมพันธ์ทางสังคมที่ซับซ้อน และหลากหลาย
แน่นอนว่า การอยู่อาศัยรวมกันเป็นกลุ่ม ย่อมมีประโยชน์มาก เช่น “ม้าลาย” ที่รวมฝูงกันเพื่อความปลอดภัย หรือ “สิงโต” ที่ออกล่าเหยื่อเป็นฝูง เพื่อร่วมกันโค่นเหยื่อตัวใหญ่กว่า หรือรวดเร็วกว่า
อย่างไรก็ตาม การอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม หลายครั้งก็มีข้อเสียเช่นกัน ดร. David Scheel ชี้ว่า “ที่พักอาศัยต้องถูกแบ่งปัน อาหารก็ต้องถูกแบ่งปัน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง โอกาสในการผสมพันธุ์ก็ต้องถูกแบ่งปัน”
“หากสิ่งใดสิ่งหนึ่งไม่สามารถแบ่งปันกันได้ จะมีสัตว์ที่แข็งแรงที่สุดเพียงตัวเดียวที่ได้ไป” ดร. David Scheel สรุป
ในกรณี “สิงโต” แม้ว่าการล่าเป็นฝูง และแบ่งปันอาหาร จะเป็นกลยุทธ์ที่ได้ผล เนื่องจากพวกมันอาศัยอยู่ในพื้นที่กว้างซึ่งอุดมสมบูรณ์ไปด้วยเหยื่อขนาดใหญ่ให้เลือก ทำให้มีอาหารพอที่จะแบ่งปันกันได้
แต่ในสถานการณ์ที่เหยื่อมีขนาดเล็ก และแบ่งกันไม่ได้มากนัก หรือเมื่อเหยื่อกระจัดกระจายไปทั่วพื้นที่ ก็ทำให้ต้องใช้พลังงานมากขึ้นในการออกล่า กรณีเช่นนี้ การอยู่รวมกันเป็นกลุ่มอาจไม่ใช่ทางเลือกที่ดีที่สุด
นี่อาจเป็นเหตุผลว่า ทำไม “ตัวลิ่น” และ “ตัวกินมด” จึงออกหาอาหารเพียงลำพัง เนื่องจากแมลงที่พวกมันกินมีจำนวนน้อย และกระจัดกระจาย
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “หนูตุ่นตาบอด” เป็นตัวอย่างของสัตว์ที่ใช้ชีวิตโดดเดี่ยวอย่างแท้จริง
การอยู่ลำพังช่วยให้ “หนูตุ่นตาบอด” ไม่ต้องแข่งขันกับตัวอื่นเพื่อตระเวนหาพื้นที่ขุดอุโมงค์ ซึ่งเป็นงานที่ใช้พลังงานสูงมาก
พวกมันจะขุดอุโมงค์โดยลำพัง ลึกลงไปใต้ดินประมาณ 30 เซนติเมตร และใช้เวลาส่วนใหญ่ในอุโมงค์ของตัวเองเพื่อสะสมอาหาร
เป็นแนวคิดเลยว่า สัตว์ที่ใช้ชีวิตสันโดษอย่าง “หนูตุ่นตาบอด” ไม่ต้องเผชิญกับการแข่งขันเพื่อหาคู่ ทำให้ลดความเสี่ยงในการติดโรค หรือพยาธิจากสัตว์ตัวอื่น
ในช่วงฤดูผสมพันธุ์ “หนูตุ่นตาบอดตัวผู้” จะใช้ศีรษะเคาะเพดานอุโมงค์ หากตัวเมียซึ่งก็อยู่ตามลำพังในอุโมงค์ใกล้กันแสดงความสนใจ ตัวผู้จะเข้าไปผสมพันธุ์ และจากไป
สำหรับสัตว์ที่มีพฤติกรรมเข้าสังคมเป็นส่วนใหญ่ การอยู่เพียงลำพังอาจก่อให้เกิดความเครียด ส่งผลต่อสุขภาพ และภาวะวิตกกังวล
แต่สัตว์ที่ใช้ชีวิตสันโดษอย่าง “หนูตุ่นตาบอด” กลับไม่มีปัญหานี้
ในทางตรงกันข้าม “หนูตุ่นตาบอด” จะมีอาการเครียด และวิตกกังวลหากถูกนำมาอยู่ใกล้กัน แม้ว่าจะมีสิ่งกั้นระหว่างพวกมันก็ตาม
“พวกมันอาจถึงขั้นตายจากความเครียดได้” ดร. Tali Kimchi นักประสาทวิทยาพฤติกรรมจากสถาบัน Weizmann แห่งอิสราเอล กล่าว
ดร. Tali Kimchi กำลังศึกษาการเปลี่ยนแปลงในสมองของ “หนูตุ่นตาบอด” ซึ่งอาจช่วยให้เราเข้าใจภาวะของคน Introvert ได้
เพราะสัตว์จำนวนมากที่ใช้ชีวิตสันโดษ ไม่ได้หมายความว่า พวกมันจะไม่มีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม
