‘พระร่วง’ กรุยอดนิยม หลังรางปืน-หลังลายผ้า เนื้อชินยอดนิยมหายาก
โฟกัสพระเครื่อง | โคมคำ
“พระร่วงหลังรางปืน” กรุวัดพระศรีรัตนมหาธาตุศรีสัชนาลัย จ.สุโขทัย เป็นพระร่วงยืน เนื้อชินตะกั่วและเนื้อชินสนิมแดง ซึ่งเป็นพระเนื้อชินยอดนิยมที่หายาก สนนราคาสูง
ส่วนพระร่วงยืนที่มีลักษณะคล้ายกัน จะมีชื่อเรียกคำต่อท้ายแตกต่างกันไป เช่น พระร่วงหลังลายผ้า จ.ลพบุรี หรือพระร่วงกรุหนองแจง เป็นต้น
พระร่วงหลังรางปืน เป็นพระร่วงยืนเนื้อตะกั่วสนิมแดงที่หายากที่สุด เนื่องจากในตอนที่ถูกพบขึ้นจากกรุ มีจำนวนพระที่สมบูรณ์น้อยมาก นอกนั้นเป็นพระที่ชำรุดแตกหักเสียเป็นส่วนใหญ่ การเสาะแสวงหาจึงหายาก ได้รับความนิยมสูง
พระร่วงหลังรางปืน เป็นพระที่มีศิลปะขอม พุทธลักษณะเป็นพุทธรูปยืนปางประทานพร ภายในซุ้มเรือนแก้วแบบศิลปะขอม เนื้อของพระเป็นชินตะกั่วสนิมแดงเกือบทั้งองค์ มีไขขาวคลุมทับอีกชั้นหนึ่ง
เหตุที่มีชื่อเรียกว่าพระร่วงหลังรางปืน เนื่องจากในตอนที่พบพระนั้น ด้านหลังของพระมีร่องรางที่ด้านหลังขององค์พระทุกองค์ ซึ่งนับเป็นเอกลักษณ์ของพระร่วงยืนกรุนี้ ซึ่งแตกต่างจากพระร่วงยืนศิลปะขอมเมืองลพบุรีที่แตกกรุมาก่อน
แม้มีพุทธลักษณะคล้ายกัน แต่กรุเมืองลพบุรีด้านหลังจะมีลักษณะเป็นลายผ้า จึงตั้งชื่อตามลักษณะด้านหลังขององค์พระตามที่เห็นเป็นร่องราง ในสมัยแรกเรียกพระร่วงกรุนี้ว่า “พระร่วงหลังร่อง”
ส่วนคำว่าปืน อาจจะมีต่อท้ายในภายหลังจากพุทธคุณที่เด่นทางด้านอยู่คงกระพัน ยิงไม่ออกทำนองนั้น จึงเป็นที่มาของชื่อเรียก
พระร่วงหลังรางปืน มีร่องรอยของการผลิตให้เห็นอย่างชัดเจนคือด้านหลังที่เป็นร่อง และเป็นเอกลักษณ์อย่างหนึ่ง เท่าที่พบเห็นส่วนมากก็จะมีร่องรางเป็น 2 แบบ และทุกองค์จะเป็นแบบนี้ ไม่แบบใดก็แบบหนึ่ง จึงทำให้พอสันนิษฐานได้ว่าที่ด้านหลังเป็นลักษณะแบบนี้ คงเป็นเพราะแบบพิมพ์ด้านหลัง ทำให้รู้ได้ว่าพระร่วงหลังรางปืน เป็นพระที่มีแม่พิมพ์ด้านหลังแบบประกบ ไม่ได้เป็นแบบพิมพ์ที่มีแต่ด้านหน้าเพียงชิ้นเดียว นอกจากนี้ ที่ด้านใต้ฐานของพระยังปรากฏร่องรอยของการผลิต
กล่าวได้ว่า พระร่วงหลังรางปืน เป็นพระพิมพ์เก่าแก่ที่ทรงคุณค่าทั้งด้านพุทธลักษณะและประสบการณ์ อันเป็นที่นิยมและใฝ่หาของบรรดานักนิยมสะสมพระเครื่องและพุทธศาสนิกชนอย่างถ้วนทั่ว ผู้ที่มีไว้ครอบครองก็ต่างหวงแหนยิ่งนัก
สำหรับ พระร่วงหลังลายผ้า จ.ลพบุรี เป็นพระร่วงยืนเนื้อชินตะกั่วสนิมแดง และเป็นพระร่วงยอดนิยมเช่นเดียวกับพระร่วงหลังรางปืน เป็นพระที่ได้รับความนิยมมากมาตั้งแต่สมัยก่อน
เมืองลพบุรีเป็นแหล่งชุมชนโบราณตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์สืบต่อมายาวนาน สถาปัตยกรรมที่พบมากที่สุดก็จะเป็นแบบสมัยลพบุรี (ขอม) ซึ่งพบอยู่หลายแห่ง วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเป็นวัดสำคัญของลพบุรี มีการสร้างมาตั้งแต่สมัยขอมเรืองอำนาจและปกครองดินแดนแถบนี้ ตัวองค์พระปรางค์ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์ต่อๆ มาหลายครั้งจนถึงสมัยอาณาจักรอยุธยา รูปแบบภายนอกที่เห็นก็จะมีการดัดแปลงไปบ้างตามยุคสมัยที่บูรณปฏิสังขรณ์ในช่วงนั้น
การพบพระในกรุองค์พระปรางค์เนื่องจากมีผู้เข้าไปลักลอบขุดกรุ และได้พบพระเครื่องพระบูชาจำนวนมากมาย
การขุดครั้งแรก ประมาณปี พ.ศ.2440 พระเครื่องที่โด่งดังมากในสมัยนั้นคือ พระร่วงยืนหลังลายผ้า เนื้อชินตะกั่วสนิมแดง พระหูยาน นอกจากนี้ ยังพบพระเครื่องพิมพ์อื่นๆ อีกมากมาย ทั้งพระแผงขนาดเขื่องด้วย ต่อมาก็มีการแอบเข้าไปขุดอีกหลายครั้ง และในบริเวณวัดพระศรีรัตนมหาธาตุก็ยังมีกรุอื่นๆ อีกหลายกรุที่พบพระเครื่องต่างๆ อีกหลายครั้ง
พระร่วงยืนหลังลายผ้า กรุวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเท่าที่พบมีอยู่ 2 พิมพ์ คือ พิมพ์ใหญ่และพิมพ์เล็ก
พระพิมพ์ใหญ่จะนิยมมากและมีผู้รู้จักมากกว่า พระร่วงพิมพ์ใหญ่มีพุทธลักษณะคล้ายกับพระร่วงหลังรางปืนที่ถูกขุดพบภายหลังที่ศรีสัชนาลัยมาก แต่ด้านหลังจะผิดกันที่เป็นแบบหลังลายผ้า และเป็นร่องรางปืน
พระร่วงของลพบุรีจะเป็นแบบหลังลายผ้า และเป็นลายผ้าแบบหยาบ พระที่พบส่วนใหญ่จะเป็นเนื้อชินตะกั่วสนิมแดงแทบทั้งสิ้น และมีไขขาวปกคลุมผิวสนิมอยู่บางๆ สีสนิมก็จะออกแดงเข้มอมดำอมส้มจัดสลับกันไปปกคลุมอยู่ทั่วทั้งองค์พระ และจะเห็นร่องรอยการแตกปริของสนิมเป็นเส้นบาง คล้ายใยแมงมุมปรากฏอยู่ตามองค์พระแสดงถึงความเก่าแก่ของสนิมที่ขึ้นสลับซับซ้อนกันตามกาลเวลา
จำนวนพระที่พบก็ไม่มากนัก ยิ่งพระที่สมบูรณ์ไม่ชำรุดยิ่งน้อยกว่ามาก
หากพูดถึงในด้านศิลปะแล้ว เป็นศิลปะแบบขอม สันนิษฐานว่าน่าเป็นศิลปะขอมแบบบายน องค์พระประทับยืนอยู่ภายในซุ้มเรือนแก้ว พระพักตร์ดูเคร่งขรึม พระเศียรทรงเทริดจีโบ จีวรห่มคลุม มีรัดประคดเด่นชัด ประทับยืนปางประทานพรยกพระหัตถ์ขวาเสมอพระอุระ (อก) พระหัตถ์ซ้ายปล่อยห้อยลงมาด้านล่างแนบตามลำพระองค์และหงายพระหัตถ์ออกด้านหน้า แท่นที่ประทับยืนจะเป็นแบบฐานเขียง
เอกลักษณ์ด้านหลังพระทุกองค์จะเห็นด้านหลังมีรอยลายผ้าหยาบ ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ที่นำมาเรียกหาเป็นชื่อเฉพาะกันต่อมา ถ้าได้ยินคำว่าพระร่วงหลังลายผ้า จะรู้กันทันทีว่าเป็นพระร่วงยืนกรุวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จ.ลพบุรี
คนในสมัยก่อนนิยมนำมาเลี่ยมห้อยคอกันมาก ว่ากันว่าเด่นทางด้านอยู่ยงคงกระพัน แคล้วคลาด และอำนาจบารมี เสริมส่งให้เจริญก้าวหน้าเจริญรุ่งเรือง
ในสมัยปัจจุบันอาจจะไม่ค่อยเห็นใครห้อยพระร่วงหลังลายผ้ากันนัก เนื่องจากองค์พระมีขนาดเขื่อง ห้อยคอคงห้อยได้องค์เดียว และอีกอย่างหนึ่งคือ หาพระแท้ได้ยากมาก
