บทความพิเศษ | พิธา ลิ้มเจริญรัตน์
80 ปี Bretton Woods
เมื่อกติกาโลกสั่นคลอนอีกครั้ง
ผมนั่งอยู่ในล็อบบี้ โรงแรม Omni Mount Washington ที่ Bretton Woods รัฐนิวแฮมป์เชียร์ สหรัฐอเมริกา
สถานที่ประวัติศาสตร์ที่ให้กำเนิด IMF และ World Bank
ห้องที่ใช้ลงนามในเวลานั้นคือ Gold Room ด้านหน้ามีป้ายระบุว่า ที่นี่คือสถานที่ลงนาม Articles of Agreement จัดตั้งกองทุนการเงินระหว่างประเทศและธนาคารโลก (ชื่อเต็มว่า International Bank for Reconstruction and Development หรือ IBRD) เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 1944
ตอนที่ผมนั่งเขียนอยู่นี้ คาดว่ากว่าฉบับนี้จะตีพิมพ์ คอลัมนิสต์เกือบทั้งหมดคงเขียนถึงคดีคุณแพทองธาร ชินวัตร ในศาลรัฐธรรมนูญกันหมดแล้ว
ผมเลยเลือกจะเขียนเรื่องที่อาจดูไกลตัว แต่แท้จริงแล้วใกล้กว่าที่คิด
เพราะมันคือ เศรษฐกิจและการเงินระหว่างประเทศ เรื่องที่มีผลต่อค่าเงินบาท รายได้ผู้ส่งออก ไปจนถึงเงินเฟ้อในกระเป๋าของพวกเราทุกคน
Bretton Woods 1944
: จุดกำเนิดระบบการเงินโลก
การประชุม Bretton Woods มีผู้แทนกว่า 730 คนจาก 44 ประเทศเข้าร่วม ระหว่างวันที่ 1-22 กรกฎาคม 1944
แม้สงครามโลกครั้งที่สองยังไม่จบ แต่ทุกคนรู้ว่าโลกต้องการ “กติกาใหม่” เพื่อพาเศรษฐกิจโลกฟื้นจากซากปรักหักพัง ฝั่งสหรัฐนำโดย Harry Dexter White ส่วนฝั่งอังกฤษนำโดย John Maynard Keynes
ผลลัพธ์คือระบบที่กำหนดให้ค่าเงินผูกกับดอลลาร์ และดอลลาร์ผูกกับทองคำในราคา 35 ดอลลาร์ต่อออนซ์ ระบบนี้ทำงานเต็มรูปแบบตั้งแต่ปี 1958 ก่อนที่ประธานาธิบดี Richard Nixon จะประกาศยุติการผูกดอลลาร์กับทองคำเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม 1971 หรือที่รู้จักกันในชื่อ “Nixon shock”
เพียงสามปีหลัง Bretton Woods โลกก็ได้เห็นการลงนาม GATT (1947) โดย 23 ประเทศ ต่อมากลายเป็น WTO ที่ปัจจุบันมี 166 ประเทศสมาชิก
กติกานี้ทำให้การค้าโลกเติบโตเฉลี่ยถึง 6% ต่อปี ในช่วงทศวรรษ 1950-1970 ซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในประวัติศาสตร์
IMF และ World Bank
: กันชนและเจ้าหนี้โลก
สองสถาบันที่ถือกำเนิดจาก Bretton Woods คือ IMF และ World Bank เปรียบเสมือนฝาแฝดที่ทำงานต่างหน้าที่ IMF ทำหน้าที่เป็นผู้คุมกฎระบบการเงินโลก ให้กู้ระยะสั้นแก่ประเทศที่มีปัญหาดุลการชำระเงิน ส่วน World Bank มุ่งลงทุนระยะยาว โดยเฉพาะโครงสร้างพื้นฐานและโครงการพัฒนา
ความสัมพันธ์ของไทยกับธนาคารโลกเริ่มตั้งแต่ปี 2492 (1949) และได้รับเงินกู้ก้อนแรกในปี 2493 (1950) มูลค่า 25 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เพื่อพัฒนาท่าเรือ การรถไฟ และระบบชลประทาน
ต่อมาจึงมีเงินกู้สำหรับทางหลวงและเขื่อน เช่น เขื่อนสำคัญๆ รวมถึงถนนหลายสาย
เงินกู้เหล่านี้ช่วยให้เศรษฐกิจไทยเติบโตเฉลี่ยปีละ 6-7% ในทศวรรษ 2500-2510 และในทศวรรษ 2520-2530
ธนาคารโลกผลักดันโครงการ “ปรับโครงสร้างเศรษฐกิจ” ที่เน้นการเปิดเสรีการค้า ลดภาษีนำเข้า และแปรรูปรัฐวิสาหกิจ ผลักไทยเข้าสู่ยุค “เสือเศรษฐกิจเอเชีย” แต่ก็เพิ่มความเหลื่อมล้ำ
ปัจจุบันเมื่อไทยเป็นประเทศรายได้ปานกลางค่อนไปทางสูง บทบาทของธนาคารโลกจึงเปลี่ยนมาเป็น ที่ปรึกษานโยบาย มากกว่าผู้ปล่อยกู้
บทบาทของ IMF ถูกจดจำชัดที่สุดในวิกฤตต้มยำกุ้งปี 2540 เมื่อค่าเงินบาททรุดจาก 25 ไปกว่า 56 บาทต่อดอลลาร์ในเวลาไม่กี่เดือน ไทยต้องพึ่งพาแพ็กเกจช่วยเหลือราว 17,200 ล้านดอลลาร์ โดย IMF อนุมัติวงเงินราว 4,000 ล้านดอลลาร์ ส่วนที่เหลือมาจากประเทศพันธมิตร เงื่อนไขรวมถึงการปิดบริษัทเงินทุน 56 แห่งจากทั้งหมด 91 แห่ง การปรับลดงบประมาณรัฐ และมาตรการรัดเข็มขัดรุนแรง ผลคือ GDP ปี 2541 หดตัว 7.6% และคนตกงานนับล้าน
แม้จะเป็นยาขม แต่ก็กลายเป็นบทเรียนสำคัญ ทำให้ไทยสะสมทุนสำรองระหว่างประเทศ (ปัจจุบันมากกว่า $260 พันล้าน) เพื่อลดการพึ่งพา IMF ในอนาคต
โลกปี 2025
: เมื่อกติกาเก่าเริ่มสั่นคลอน
ตัวเลขวันนี้ต่างออกไปมาก ราคาทองคำไม่ใช่ 35 ดอลลาร์ต่อออนซ์อีกแล้ว แต่ทะลุ 3,400 ดอลลาร์ต่อออนซ์ สูงที่สุดเป็นประวัติการณ์ในปี 2025
ดอลลาร์ยังเป็นสกุลเงินสำรองโลก แต่ส่วนแบ่งลดจากราว 71-72% ต้นทศวรรษ 2000 เหลือเพียง 57-58% ในปี 2025 ขณะเดียวกัน เงินหยวนถูกใช้ในกว่า 130 ประเทศผ่าน Belt and Road และสว็อปเงินตรา และกลุ่ม BRICS กำลังพยายามสร้างระบบการชำระเงินคู่ขนาน
การค้าโลกก็ไม่ใช่การค้าเสรีที่เคยใฝ่ฝันอีกต่อไป ในปี 1947 ภาษีเฉลี่ยประเทศอุตสาหกรรมอยู่ที่ 22% แต่หลัง GATT ลดลงเหลือแค่ 5% ปัจจุบันกลับพุ่งขึ้นอีกครั้ง ภายใต้ทรัมป์สมัยที่สอง
สหรัฐขึ้นภาษีสินค้าจีนจนมีอัตราผลรวมเฉลี่ยเกิน 50%
และยังขึ้นภาษีนำเข้าจากไทยเป็น 19% มีผลวันที่ 7 สิงหาคม 2025
สหรัฐ : เฟดแตกเสียง
แม้แต่เสาหลักการเงินโลกอย่างธนาคารกลางสหรัฐ (Fed) ก็ยังมีเสียงแตกมากที่สุดในหลายทศวรรษ
ก่อนการประชุม Jackson Hole สิงหาคม 2025 ผู้ว่าการเฟดบางส่วนต้องการขึ้นดอกเบี้ยเพื่อกดเงินเฟ้อที่ยังสูงกว่า 3%
แต่บางส่วนกังวลว่าหากเข้มงวดเกินไปเศรษฐกิจจะถดถอย
ความเห็นที่แตกต่างนี้สะท้อนความไม่แน่นอนของดอลลาร์ในฐานะเสาหลักของระบบโลก
ไทย : เงินบาทแข็งจาก “เงินเทา”
ในประเทศไทย ภาพกลับด้านชัดเจน ค่าเงินบาทแข็งยืนแถว 33 บาทต่อดอลลาร์ ทั้งที่พื้นฐานเศรษฐกิจไม่แข็งแรง
การส่งออกครึ่งแรกปี 2025 ขยายตัวกว่า 15% แต่การท่องเที่ยวกลับลดลงราว 5-7% เมื่อเทียบกับปีก่อน และดัชนีเชื่อมั่นอุตสาหกรรมต่ำสุดในรอบ 3 ปี
สิ่งที่นักเศรษฐกิจบางส่วนกังวลคือ การไหลเข้าของเงินทุนที่ไม่สามารถระบุที่มาได้ชัดเจน หรือที่เรียกว่า “เงินเทา” โดยเฉพาะการซื้อพันธบัตรรัฐบาลไทยรวมมูลค่าหลายหมื่นล้านบาทในช่วงต้นปี
ถึงแม้หน่วยงานกำกับยังไม่สามารถยืนยันได้ชัด แต่ความคลุมเครือเช่นนี้ทำให้ค่าเงินบาทแข็งสวนทางกับปัจจัยพื้นฐาน
และบั่นทอนความสามารถแข่งขันของผู้ส่งออกไทย
ถ้า Keynes และ White ยังอยู่
ลองจินตนาการว่า Keynes และ White กลับมานั่งในล็อบบี้โรงแรมแห่งนี้ในปี 2025
Keynes อาจถามเราว่า “ทำไมโลกถึงกลับไปหากำแพงภาษี ทั้งที่ประวัติศาสตร์พิสูจน์แล้วว่าการค้าเสรีคือหัวใจของความมั่งคั่ง”
ส่วน White อาจเตือนว่า “ดอลลาร์ยังเป็นเสาหลักได้ แต่จะยืนหยัดได้ก็ต่อเมื่อสหรัฐสร้างความเชื่อมั่น ไม่ใช่ปล่อยให้เฟดแตกเสียง และใช้ค่าเงินเป็นอาวุธในเกมการเมือง”
และหากทั้งคู่หันมามองประเทศไทย พวกเขาอาจสะท้อนด้วยความกังวลว่า ค่าเงินบาทที่แข็งไม่ใช่เพราะเศรษฐกิจแข็งแรง แต่เพราะเงินทุนลึกลับไหลเข้าโดยไร้คำอธิบาย
โลกที่พวกเขาวาดฝันไว้ที่นี่ในปี 1944 คือโลกที่สร้างบนความร่วมมือและความโปร่งใส
แต่สิ่งที่เราเห็นในปี 2025 กลับเต็มไปด้วยความแตกแยกและความไม่ไว้วางใจ
แหล่งอ้างอิง
– Federal Reserve History; U.S. State Dept. “Bretton Woods Conference, 1944”
– Omni Mount Washington Hotel history
– WTO, “Members and Observers”
– Federal Reserve History, “Nixon Ends Dollar Convertibility to Gold”
– IMF, “Thailand and the IMF” case notes; World Bank country history
– Reuters, “Gold prices hit record highs above $3,400”
– IMF COFER, Fed Board “International role of the U.S. dollar”
– Reuters, “U.S. tariffs on China and Thailand”
– Barron’s, “Fed governors dissent ahead of Jackson Hole”
