การเมืองวัฒนธรรม | เกษียร เตชะพีระ
‘ขอต้อนรับสู่ยุคเทคโนศักดินา’ (1)
หลังจากผมนำเสนอสังเขปแนวคิดเรื่องพัฒนาการของทุนนิยมดิจิทัลปัจจุบันไปเป็นระบบเทคโนศักดินา (Technofeudalism) ของยานิส วารูฟากิส นักเศรษฐศาสตร์การเมืองฝ่ายซ้ายชาวกรีกในหนังสือของเขาที่ตีพิมพ์เมื่อปี 2023 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกระแสทฤษฎีศักดินาภิวัตน์รอบใหม่ (Refeudalization) แล้ว (https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_836612) ก็มีผู้อ่านบางท่านแสดงความสนใจแนวคิดดังกล่าว ผมจึงอยากถือโอกาสนี้ขยายความเทคโนศักดินาออกไปให้พิสดารยิ่งขึ้นโดยอาศัยปากคำของยารูฟากิสเอง
แต่ก่อนอื่น เราควรทำความรู้จักตัววารูฟากิสเพิ่มเติมสักเล็กน้อย
Yanis Varoufakis (1961-ปัจจุบัน) เป็นนักเศรษฐศาสตร์การเมืองผู้ปวารณาตัวเป็นมาร์กซิสต์ชาวกรีก เขาเริ่มอาชีพเป็นอาจารย์สอนหนังสือในมหาวิทยาลัยประเทศต่างๆ ก่อนกลับกรีซมารับตำแหน่งรัฐมนตรีการคลัง (ดำรงตำแหน่งระหว่างมกราคม-กรกฎาคม 2015) ของรัฐบาลฝ่ายซ้ายพรรคซีริซา เพื่อรับภารกิจเจรจาต่อรองกอบกู้ประเทศ จากวิกฤตหนี้สาธารณะท่วมท้นล้นพ้นตัวซึ่งกรีซติดค้างบรรดาเจ้าหนี้ต่างประเทศโดยเฉพาะเยอรมนีอยู่ถึง 311.5 พันล้านยูโร คิดเป็น 176.9% ของ GDP! (Google Gemini@23 August 2025)
ท่าทีดื้อดึงแข็งขืนของลูกหนี้ รมว.วารูฟากิสต่อเจ้าหนี้โดยเฉพาะรัฐมนตรีการคลังเยอรมนี วูล์ฟกัง ชอยเบิล (https://www.theguardian.com/business/2015/feb/05/greek-german-finance-ministers-clash-debt-relief-talks) รวมทั้งการลงประชามติของชาวกรีซที่ปฏิเสธเงื่อนไขผ่อนหนี้กู้เศรษฐกิจอันบีบคั้นเข้มงวดซึ่งเสนอร่วมกันโดย [คณะกรรมาธิการยุโรป-IMF-ธนาคารกลางยุโรป] ด้วยคะแนนเสียง 61 : 39% ทำให้วารูฟากิสชนะทางการเมืองในหมู่ประชาชน แต่กลับพ่ายแพ้อำนาจบริหารปกครองของเจ้าหนี้สหภาพยุโรป โดยถูกกดดันจนต้องลาออกจากตำแหน่งรัฐมนตรีคลังไป และรัฐบาลพรรคซีริซายอมจำนนรับเงื่อนไขผ่อนหนี้กู้เศรษฐกิจของสหภาพยุโรปในที่สุด (https://en.wikipedia.org/wiki/2015_Greek_bailout_referendum)
(เทคโนศักดินา : ตัวการฆ่าทุนนิยม โดย ยานิส วารูฟากิส)
หลังจากนั้นวารูฟากิสก็ออกเคลื่อนไหวรวบรวมสมัครพรรคพวกฝ่ายซ้ายในนานาประเทศสังกัดสหภาพยุโรปก่อตั้งเป็นขบวนการ DiEM25 (Democracy in Europe Movement 2025) ขึ้นเมื่อปี 2016 ซึ่งตั้งเป้าปฏิวัติประชาธิปไตยทั่วทั้งยุโรปโดยโค่นระบอบคณาธิปไตยลงแล้วยกร่างรัฐธรรมนูญประชาธิปไตยสำหรับยุโรปภายในปี 2025 (https://diem25.org/en/ ดูภาพรณรงค์ประกอบ)
ทว่า แม้ตัววารูฟากิสเองชนะเลือกตั้งได้เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรของกรีซต่อมา แต่ขบวนการ DiEM25 ซึ่งเขาขึ้นเป็นเลขาธิการตั้งแต่ปี 2018 กลับสอบตก ได้สัดส่วนคะแนนเสียงไม่ถึงเกณฑ์ในการชิงเก้าอี้สมาชิกรัฐสภายุโรป ตามระบบบัญชีรายชื่อในกรีซ เยอรมนี และอิตาลีจวบจนปัจจุบัน
กล่าวในแง่การเคลื่อนไหวทางภูมิปัญญาความคิด ยานิส วารูฟากิส ยังคงคิดค้นเขียนงานอย่างแข็งขันเสมอมา ดังที่หนังสือของเขาเรื่อง คุยกับลูกสาวเรื่องเศรษฐกิจ ประวัติศาสตร์ย่อของทุนนิยม ได้ถูกแปลเป็นไทยโดยคุณพิษณุ พรหมจรรยา และตีพิมพ์ออกมาเมื่อปี 2022
สำหรับ เทคโนศักดินา : ตัวการฆ่าทุนนิยม (2023) เป็นหนังสือเล่มที่ 17 ของวารูฟากิส เขาเขียนมันในรูปจดหมายถึงคุณพ่อผู้ฝักใฝ่สนใจเทคโนโลยีของเขา ด้วยการเรียงลำดับวิวัฒนาการของทุนนิยมโดยเฉพาะนับแต่ยุคการโฆษณาบูมใหญ่ในทศวรรษ 1960 ผ่านช่วงธุรกิจการเงินวอลล์สตรีตเฟื่องฟูในทศวรรษ 1980 มาจนถึงวิกฤตซับไพรม์ และเศรษฐกิจโลกถดถอยใหญ่ในปี 2008 และโควิด-19 ระบาดใหญ่ทั่วโลกต่อมา
เนื้อหาหลักสำคัญของเทคโนศักดินา คือคำกล่าวหาของวารูฟากิสว่าบริษัทไฮเทคทั้งหลายนี่แหละกำลังบิดเบือนเศรษฐกิจทุนนิยมจนเฉไฉกลายรูปไป อีกทั้งปลุกปั่นผู้คนให้เกลียดชังเป็นอริต่อกันอีก
เขาเถียงว่า Apple, Facebook และ Amazon ได้เปลี่ยนเศรษฐกิจไปไกลโขถึงขั้นที่มันละม้ายคล้ายคลึงระบบศักดินายุคกลางของยุโรป กล่าวคือ บริษัทไฮเทคยักษ์ใหญ่เหล่านี้เปรียบเหมือนเจ้าที่ดินศักดินา ขณะคนอื่นที่เหลือทั้งหมดกลายเป็นไพร่กสิกร ต้องตรากตรำกรำงานบนผืนดินด้วยผลตอบแทนไม่มากนัก
พูดเป็นรูปธรรมคือทุกครั้งที่เราโพสต์ลงบน X (หรือ Twitter ในอดีตซึ่งถูก Elon Musk ซื้อกิจการไปในราคา 44 พันล้าน US$ เมื่อตุลาคม 2022) โดยแก่นแท้แล้วเรากำลังตรากตรำทำงานบนอสังหาริมทรัพย์ของอีลอน มัสก์ ในทางเป็นจริง ไม่ต่างจากไพร่ยุคกลาง
มัสก์ไม่ได้จ่ายค่าแรงหรือค่าลิขสิทธิ์อะไรตอบแทนให้เราเลย ในทางกลับกัน เราเองต่างหากที่กำลังจ่ายแรงงาน สมองฟรีของเราให้มัสก์โดยช่วยเพิ่มมูลค่าบริษัท X ให้แก่มัสก์ ค่าที่ยิ่งมีผู้คนเข้าใช้ X อย่างแข็งขันมากมายแค่ไหน, X ก็ยิ่งยิงโฆษณาใส่หรือเก็บค่าบอกรับเป็นสมาชิกจากพวกเขาได้มากขึ้นแค่นั้น
หรือบน Google Maps ผู้ใช้อย่างเราท่านนี่แหละที่เป็นผู้ช่วยปรับปรุงมันให้ดีขึ้นฟรีๆ โดยคอยบอกกล่าว ร้องเตือนระบบว่ามีรถติดหนาแน่นบนเส้นทางไหนบ้าง เป็นต้น
ขณะแนวคิดทฤษฎีศักดินาภิวัตน์รอบใหม่ (Refeudalization) ไม่ใช่แปลกใหม่เสียทีเดียว ก่อนหน้าวารูฟากิสก็มีนักคิดนักทฤษฎีอย่างเยอร์กึน ฮาบาร์มาส, ซีกฮาร์ด นิกเคิล, โจดี ดีน เสนอมาก่อนแล้ว (ดูบทความชุด “โฉมหน้าของศักดินาภิวัตน์ในปัจจุบัน” ของผมในคอลัมน์การเมืองวัฒนธรรมของมติชนสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา) แต่จุดเด่นของเทคโนศักดินา ฉบับวารูฟากิสคือมุ่งให้เข้าใจง่าย จับต้องได้ในประสบการณ์ดิจิทัลรูปธรรมประจำวัน เพื่อเข้าถึงแวดวงผู้อ่านกว้างขวางขึ้น
ดังที่เขาให้สัมภาษณ์ Morgan Meaker แห่งนิตยสาร WIRED เมื่อ 9 เมษายน ศกก่อน ในหัวเรื่อง “ขอต้อนรับสู่ยุคเทคโนศักดินา” (Welcome to the Age of Technofeudalism) ว่า (https://www.wired.com/story/yanis-varoufakis-technofeudalism-interview/) :
มอร์แกน มีเกอร์ : คำว่า “เทคโนศักดินา” หมายความว่าอะไรคะ? ทำไมระบบศักดินาถึงเข้ามาเกี่ยวกับเรื่องนี้ได้?
ยานิส วารูฟากิส : กำไรเป็นตัวขับเคลื่อนทุนนิยม ทว่า ค่าเช่าต่างหากครับที่เป็นตัวขับเคลื่อนศักดินา
บัดนี้เราได้เคลื่อนย้ายจากระบบหนึ่งมายังอีกระบบแล้วเนื่องจากรูปแบบใหม่ของทุนอันวิเศษมหัศจรรย์เรืองฤทธิ์อิทธิเดชชวนตะลึงพรึงเพริดนี้ ซึ่งได้แก่ทุนคลาวด์หรือทุนอัลกอริธึ่ม (cloud capital, algorithmic capital)
ถ้าผมคิดถูกละก็ มันกำลังบันดาลสร้างอาณาเขตศักดินาดิจิทัลใหม่ (new digital fiefdoms) ขึ้นมาอย่าง Amazon.com หรือ Airbnb ที่ซึ่งแบบวิถีหลักในการรีดเค้นความมั่งคั่งไม่ได้มาในรูปกำไร ทว่า ในรูปค่าเช่าต่างหาก
ลองคิดถึง Apple Store ดูนะครับ คุณกำลังผลิตแอพพลิเคชั่นตัวหนึ่งขึ้นมา ปรากฏว่า Apple สามารถเก็บเอากำไรของคุณไป 30% ในรูปค่าคอมมิสชั่น นั่นล่ะครับค่าเช่า มันก็เหมือนค่าเช่าที่แหละครับ มันคล้ายกับว่า Apple Store เป็นอาณาเขตศักดินาแห่งหนึ่ง เป็นอาณาเขตศักดินาคลาวด์ (cloud fiefdom) ไงครับ แล้ว Apple ก็รีดค่าเช่าไปเหมือนในระบบศักดินาเปี๊ยบเลย
ฉะนั้น ข้อถกเถียงของผมจึงไม่ใช่ว่าเราถอยหลังจากทุนนิยมกลับไปศักดินานะครับ ข้อถกเถียงของผมคือเราได้ก้าวหน้าไปสู่ระบบใหม่ต่างหาก อันเป็นระบบที่มีบุคลิกลักษณะของศักดินาหลายอย่าง แต่มันกลับล้ำหน้าทุนนิยมไปก้าวหนึ่ง เพื่อบ่งบอกความข้อนี้ ผมเลยเติมคำว่า เทคโน เข้าไปข้างหน้า ศักดินา ครับ
(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)
