การเมืองวัฒนธรรม | เกษียร เตชะพีระ
‘ขอต้อนรับสู่ยุคเทคโนศักดินา’ (2)
(คำให้สัมภาษณ์ของ Yanis Varoufakis ผู้เขียนหนังสือ Technofeudalism : What Killed Capitalism (2023) แก่ Morgan Meaker แห่งนิตยสาร WIRED เมื่อ 9 เมษายน ศกก่อน ในหัวเรื่อง “ขอต้อนรับสู่ยุคเทคโนศักดินา” (Welcome to the Age of Technofeudalism) ต่อจากตอนแรก)
มอร์แกน มีเกอร์ : เวลาคุณพูดถึงอาณาเขตศักดินาดิจิทัล (digital fiefdoms) เหล่านี้ มันช่วยให้เข้าใจความคิดนี้ได้ง่ายขึ้นถ้าพูดในเชิงแพลตฟอร์มที่หักส่วนแบ่งยอดขายไปเหมือนอย่าง Apple Store หรือ Amazon แต่คุณจะกล่าวหาแพลตฟอร์มอื่นๆ ว่าดำเนินกิจการอาณาเขตศักดินาดิจิทัลเหล่านี้ด้วยได้ไหมคะอย่าง Facebook เป็นต้น?
ยานิส วารูฟากิส : Facebook นี่เป็นอาณาเขตศักดินาคลาวด์คลาสสิกเลยครับ
มันสร้างทุนคลาวด์ขึ้นมาซึ่งดึงดูดใจผม คุณ และคนอื่นๆ ที่อยากติดต่อสื่อสารกัน ไม่ว่าจะเพื่อหาเพื่อน โพสต์ความเห็นหรือเล่าข่าวคราวเกี่ยวกับหมาแมวของเขา ดังนั้น คุณก็เลยถูกดึงดูดเข้าสู่อาณาเขตศักดินานี้ จากนั้นขั้นตอนต่อไปของพ่อเจ้าประคุณซักเคอร์เบิร์ก (หมายถึง Mark Zuckerberg ผู้ก่อตั้งเว็บไซต์ Facebook กับเพื่อนๆ ขณะเรียนมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดเมื่อปี 2004) ก็คือดึงบรรดาผู้พิมพ์ผู้โฆษณาเข้ามาสู่อาณาเขตศักดินาเดียวกันนั้นเพื่อขายความใส่ใจสนใจของเหล่าผู้ใช้ให้แก่พวกเขา
และฉับพลันทันใดหลังจากนั้น พอคุณในฐานะผู้จัดพิมพ์หลุดเข้ามาแล้ว คุณรู้สึกคึกมากเพราะยอดขายของคุณพุ่งปรี๊ดผ่าน Facebook แล้วทันใดนั้นคุณก็พบว่าคุณถูกลดระดับลงซะแล้ว และจากนั้นคุณก็ต้องจ่ายค่าเช่าคลาวด์สูงขึ้นเพื่อจะได้ยกระดับขึ้นไปใหม่อีกครั้ง (หมายถึงจ่ายค่าลงโฆษณา เป็นต้น เพื่อให้ลูกค้าเห็นผลิตภัณฑ์ของคุณ) นั่นคือแบบฉบับของทุนนิยมคลาวด์เลยครับ ซึ่งผลิตสร้างระบบเทคโนศักดินาออกมา เกี่ยวกับเรื่องนี้ โครี ด๊อกโทโรว์ พรรณนากระบวนการทำให้สิ่งแวดล้อมออนไลน์เสื่อมถอยตกระดับเนื่องจากความโลภข้างต้นเอาไว้อย่างบรรเจิดเพริศแพร้วด้วยแนวคิดของเขาที่เรียกว่า “อุจจาราภิวัตน์” (enshittification – ดูคำอธิบายในล้อมกรอบ)
มอร์แกน มีเกอร์ : ฉันพอเข้าใจค่ะว่าเทคโนศักดินาส่งผลกระทบกับคนสามกลุ่มนี้ (ผู้ใช้แพลตฟอร์ม/ เจ้าของแพลตฟอร์ม/ ลูกค้านักธุรกิจที่ขายของบนแพลตฟอร์ม) เราจะชี้ตัวให้งวดชัดลงไปได้ไหมคะว่าใครบ้างอยู่ในกลุ่มเหล่านี้?
ยานิส วารูฟากิสอ: ได้ครับ แล้วผมก็ได้ตั้งชื่อฉายาให้พวกเขาไว้ด้วย บริษัทที่ผลิตจักรยานไฟฟ้าขายบนแพลตฟอร์ม Alibaba หรือ Amazon.com น่ะ นั่นคือนายทุนขุนนาง (vassal capitalist) ครับ ส่วนต่างกำไรข้างมากที่สุดของบริษัทนั้นถูกตักตวงไปโดยเจฟ เบซอส (ผู้ก่อตั้งและประธานบริหาร Amazon) ในรูปค่าเช่าคลาวด์
พวกที่สอง ได้แก่ กรรมกรคลาวด์หรือกรรมาชนคลาวด์ (cloud proles or cloud proletarians) ก็ดูคนงานในโกดังสินค้า Amazon ที่ถูกเฝ้าเพ่งเล็งตรวจตราโดยอัลกอริธึ่มซีครับ นั่นล่ะ
ส่วนพวกที่สามก็คือ คุณกับผมไง ผมเรียกคนอย่างพวกเราว่า ไพร่คลาวด์ (cloud serfs) ครับ เพราะลักษณะคู่ขนานกับไพร่สมัยก่อนอยู่ตรงพวกเราอาสาสมัครทำงานให้ฟรีๆ มันไม่สำคัญหรอกครับว่าเราชมชอบไหมที่ได้ทำอย่างนั้น ทุกครั้งที่คุณอัปโหลดคลิปวิดีโอขึ้นบน Tiktok หรือ Facebook หรือ Instagram คุณกำลังเพิ่มทุนเรือนหุ้นให้บริษัทเหล่านี้นะครับ เรากำลังเพิ่มเติมทุนเรือนหุ้นให้โดยตรงผ่านแรงงานหรือการเคลื่อนไหวหรือการดำรงอยู่ของเรา แบบนั้นนั่นแหละครับที่เราเป็นไพร่ แต่เราเป็นมากกว่าไพร่สามัญอยู่ คือเป็นไพร่คลาวด์ผู้ผลิตทุนขึ้นมา และนั่นน่ะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนเลยนะครับในประวัติศาสตร์โลกน่ะ
มอร์แกน มีเกอร์ : แต่บริษัทอย่าง Apple อาจเถียงว่าแทนที่จะถือมันเป็นอาณาเขตศักดินา บางทีแอพพ์สโตร์ของ Apple จะเหมือนศูนย์การค้ามากกว่า คือเป็นที่ซึ่งบริษัทต่างๆ ต้องมาเช่าหน้าร้านจากใครก็แล้วแต่ที่เป็นเจ้าของอาคาร ถ้างั้นระบบเทคโนศักดินามันต่างตรงไหนจากพลวัตของศูนย์การค้าคะ?
ยานิส วารูฟากิส : ต่างกันมากทีเดียวเชียวครับ สมมุติว่าคุณกับผมกำลังเข้าหุ้นกับแฟชั่นเสื้อผ้ายี่ห้อหนึ่ง เราเข้าไปที่ศูนย์การค้าแล้วเช่าหน้าร้าน ค่าเช่ากำหนดไว้ตายตัว มันไม่ได้ผันแปรตามยอดขายของเรานะครับ ยิ่งเราทำเงินได้มากเท่าไหร่ ส่วนต่างระหว่างราคา-ต่อ-ค่าเช่าของเราก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น
แต่ในกรณี Apple Store พวกเขาหักไป 30% จากยอดขายทั้งหมดครับ นั่นมันไม่เหมือนกันเลยนะครับ นั่นน่ะมันเทียบเคียงได้กับค่าเช่าที่ดินซึ่งเจ้าที่ดินศักดินาเคยรีดเค้นเอาจากนายทุนขุนนางเลยล่ะ
มอร์แกน มีเกอร์ : อะไรทำให้ทุนนิยมคลาวด์ (cloud capitalism) เป็นระบบเศรษฐกิจที่เฮงซวยกว่าทุนนิยมคะ?
ยานิส วารูฟากิส : ประการแรกนี่มองจากแง่มุมเศรษฐกิจมหภาคนะครับ เมื่อคุณมีเงินก้อนใหญ่ขนาดนั้นที่ได้จากการรีดเค้นมาในรูปค่าเช่าคลาวด์ (cloud rent) เงินก้อนนั้นน่ะย่อมสูญหายไปจากกระแสรายได้หมุนเวียน ตามการคำนวณของผม ประมาณ 35-40% ของจีดีพีกำลังถูกสูบออกไปจากกระแสรายได้หมุนเวียนโดยค่าเช่าคลาวด์ และนั่นหมายความว่ามีเงินน้อยลงในระบบเศรษฐกิจ ทำให้การลงทุนต่ำ และย่อมหมายถึงตำแหน่งอาชีพการงานดีๆ มีคุณภาพพาลลดน้อยลงในระบบเศรษฐกิจที่เหลือครับ
เหตุผลประการที่สองคือ ทุนคลาวด์น่ะถูกออกแบบมาให้ผลิตซ้ำตัวมันเองโดยผ่านความใส่ใจสนใจของเราและแรงงานฟรีๆ ของเราครับ แล้วพวกแพลตฟอร์มน่ะเขาค้นพบว่าเราจะใช้เวลามากขึ้นในการทำสิ่งนี้ กล่าวคือ ผลิตทุนคลาวด์ฟรีให้แก่พวกเจ้าของทุนคลาวด์ ถ้าหากเรายัวะครับ ดังนั้น อัลกอริธึ่มจึงถูกตระเตรียมมาให้วางยาพิษใส่บทสนทนาของเราซีครับ นั่นน่ะเป็นภยันตรายอย่างสูงต่อระบอบประชาธิปไตยของเราเพราะฉันทมติเห็นพ้องต้องกันนั้นมันแย่จริงๆ สำหรับทุนคลาวด์ ทุนคลาวด์ไม่ต้องการมันครับ มันต้องการให้คุณกับผมยัวะจัดและตวาดเอ็ดตะโรใส่กัน
ในฐานะอาจารย์สอนหนังสือ ผมสังเกตเห็นผลที่ว่ามานี้ต่อเด็กวัยรุ่นตามมหาวิทยาลัยในบริเตน ออสเตรเลีย ที่กรีซนี่ และที่อเมริกาครับ ผมพบว่านักศึกษาทุกวันนี้ขวัญหนีดีฝ่อเกินกว่าที่จะพูดคุยกันต่อหน้า พวกเขาต้องการพื้นที่ปลอดภัยครับ พวกเขาไม่อยากเจอความคิดท้าทายอะไรมานำเสนอต่อตัวพวกเขาในชั้นเรียน พวกเขาจะพากันประท้วง หาทางไล่คุณออกจากมหาวิทยาลัยถ้าหากคุณพูดอะไรบางอย่างที่ทำให้เขาอารมณ์เสียไม่ว่าเรื่องอะไร แต่ลองให้โทรศัพท์มือถือเขาสักเครื่องดูซีครับ แล้วพวกเขาก็จะกลับกลายเป็นตัววายร้ายและขี้โมโหฉุนเฉียวขึ้นมาทีเดียว นั่นน่ะไม่ใช่วิธีดำเนินระบอบประชาธิปไตยหรือแม้แต่สังคมอารยะเลยนะครับ
(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)
