วิรัตน์ แสงทองคำ | www.viratts.com
ปรากฏการณ์ “ร้านกาแฟ” ในสังคมไทย เป็นไปอย่างเร้าใจ และมีความหมายมากกว่าที่คิด
เปิดฉากอ้างอิงจาก รายงานชิ้นหนึ่ง เพิ่งมีขึ้น (เมื่อ 26 ตุลาคม 2568) “กรมพัฒนาธุรกิจฯ จับกระแสกาแฟไทย ยืนหัวแถวโตสวนเศรษฐกิจ! คนไทยดื่มทะลุ 340 แก้วต่อปี ดันยอดจัดตั้งธุรกิจใหม่พุ่ง 8.9%”
เป็นรายงานทางการของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า กระทรวงพาณิชย์ ให้ภาพรวมธุรกิจกาแฟไทยในปัจจุบันว่า มีมูลค่าถึงระดับ 65,000 ล้านบาท เพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้า 8.33% ว่าด้วยว่า สอดคล้องกับทิศทางและแนวโน้มระดับโลก ด้วยระบุไว้ว่า
“ตลาดกาแฟโลกในปี 2567 ที่มีมูลค่าในตลาด 2.69 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ และคาดว่าภายในปี 2573 จะมีมูลค่าพุ่งถึง 3.69 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ”
หากคำนวณอย่างคร่าวๆ จะพบว่าตลาดไทย มีสัดส่วนในโลกพอสมควร แม้ไม่ถึง 1%
ว่าเฉพาะบทบาทกรมพัฒนาธุรกิจการค้า ซึ่งมีฐานข้อมูลผู้จดทะเบียนนิติบุคคล เป็นข้อมูลอ้างอิงที่สำคัญ ปรากฏในรายงาน “มีนิติบุคคลดำเนินกิจการอยู่จำนวน 6,361 ราย”
ทั้งนี้ได้แบ่งนิติบุคคลตามลักษณะธุรกิจเป็น 2 กลุ่ม หนึ่ง-กลุ่มผลิต สอง-กลุ่มขาย โดยภาพรวม (811/5550) หากคิดเป็นสัดส่วนอย่างคร่าว ก็คือ 5/95% ถือว่าเป็นไปอย่างที่ควร ที่เป็นมาและเป็นไป
“สำหรับช่วงครึ่งปีแรก 2568 (มกราคม-มิถุนายน) มีการจัดตั้งธุรกิจใหม่ในกลุ่มกาแฟจำนวน 415 ราย เพิ่มขึ้นจากช่วงเดียวกันของปีก่อนถึง 8.92% โดยทั้งหมดเป็นธุรกิจขนาดเล็ก (S) และกว่า 33% ตั้งอยู่ในกรุงเทพฯ สะท้อนความนิยมในตลาดกาแฟที่ยังมีแรงขับเคลื่อนอย่างต่อเนื่อง”
หากพิจารณาตามรูปแบบนิติบุคคล พบว่า “ธุรกิจส่วนใหญ่จัดตั้งในรูปแบบบริษัทจำกัด 4,986 ราย (กลุ่มผลิต 691 ราย และกลุ่มขาย 4,295 ราย) คิดเป็น 78.39% ของนิติบุคคลในธุรกิจนี้ ห้างหุ้นส่วนจำกัด/ห้างหุ้นส่วนสามัญ 1,371 ราย (กลุ่มผลิต 120 ราย และกลุ่มขาย 1,251 ราย) และบริษัทมหาชน จำกัด 4 ราย (กลุ่มขาย 4 ราย)”
ข้อมูลข้างต้น ที่น่าสนใจอย่างเจาะจง “เป็นบริษัทมหาชนจำกัด 4 ราย” เข้าใจว่า เกี่ยวข้องกับเครือข่ายร้านกาแฟรายใหญ่ ภายใต้บริษัทใหญ่ซึ่งจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย
ได้แก่ บริษัท ซีพี ออลล์ จำกัด (มหาชน) หรือ CPALL ในเครือเจริญโภคภัณฑ์ (ซีพี) เจ้าของเครือข่ายร้านสะดวกชื้อ 7-Eleven กว่าหมื่นแห่ง ภายในร้าน มีมุมบริการกาแฟที่เรียก All Caf?
อีกบริษัทซึ่งสำคัญ อยู่ในเครือข่าย ปตท.-บริษัท ปตท.น้ำมันและการค้าปลีก จำกัด (มหาชน) หรือ OR เจ้าของเครือข่ายร้านกาแฟแบรนด์ Cafe Amazon เกือบ 5,000 แห่ง
อีกสองราย อยู่ในเครือข่ายธุรกิจค้าปลีกน้ำเช่นกัน คือ บริษัท พีทีจี เอ็นเนอยี จำกัด (มหาชน) หรือ PTG เจ้าของเครือข่ายสถานีบริการน้ำมัน PT มีร้านกาแฟในนั้น (กาแฟพันธุ์ไทย) มากกว่า 1,000 แห่ง มีจำนวนใกล้เคียงกับบริษัท บางจาก คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน) หรือ BCP มีร้านกาแฟในสถานีบริการน้ำมัน (Inthanin) เช่นกัน
อีกส่วนหนึ่งในรายงานข้างต้น ได้กล่าวถึง รูปแบบธุรกิจร้านกาแฟอีกมุมหนึ่ง ที่แตกต่างกัน 2 ประเภท หนึ่ง- Franchise/Chains ระบุว่า “เป็นธุรกิจที่มีเครือข่ายขนาดใหญ่ และเป็นทางเลือกของผู้ที่อยากเปิดร้านกาแฟแต่ยังไม่มีประสบการณ์”
และ สอง- Independent “เป็นธุรกิจที่มีส่วนแบ่งทางการตลาดสูงถึง 94.4% ของธุรกิจกาแฟในประเทศ โดยเป็นการบริหารธุรกิจโดยเจ้าของร้านเองอาจมีสาขาในแบรนด์”
ว่าไปแล้วข้างต้น ว่าด้วย “รายใหญ่” ซึ่งยกมา ล้วนอยู่ในกลุ่มเรียกว่า “Franchise/Chains” อันที่จริง มีอีกรายซึ่งมีอิทธิพล สร้างผลสะเทือนวงการกาแฟไทยในช่วง 2 ทศวรรษที่ผ่านมาก็ว่าได้
Starbucks เปิดฉากขึ้นสังคมอเมริกัน กลายเป็นตำนานธุรกิจอันมหัศจรรย์แห่งยุคสมัย ก่อนจะมี Google (2541) Facebook (2547) และ iPhone (2550) กระแสแรงนั้น ปะทุมาถึงบ้านเรา เมื่อ Starbucks ร้านแรกเปิดขึ้นที่เมืองไทย (2541)
จากนั้นไม่นาน ปตท.ได้เปิดร้านกาแฟแห่งแรก Cafe Amazon (2545) ต่อมากลายเป็นเครือข่ายร้านกาแฟไทยที่เติบโตอย่างรวดเร็ว ทั้งขยายเครือข่ายสาขาไปในต่างประเทศด้วย
กระแสและอุบัติการณ์ร้านกาแฟ จึงพุ่งแรงต่อเนื่องมา ทั้งเครือข่ายธุรกิจใหญ่มากันถ้วนหน้า กับร้านรายย่อยอิสระแทบนับไม่ถ้วน เชื่อว่าเป็นปรากฏการณ์แรงกระเพื่อมต่อเนื่องมาจาก Starbucks ในฐานะผู้บุกเบิก
ขณะห่วงโซ่ธุรกิจกาแฟไทย คึกคึกขยายวงต่อมา จากปลายทางที่ร้านกาแฟ เชื่อมสู่แหล่งผลิตโดยเฉพาะภูดอยภาคเหนือ คงมาจากพลังบวก Starbucks สร้างแบรนด์กาแฟไทย “ม่วนใจ๋” -Muan Jai? (2550) ด้วย
ในปี 2562 เครือข่าย Starbucks ได้ปรับจังหวะเปลี่ยนผู้ถือสิทธิ ใช้คำว่า fully licensed โดยเน้นว่า เป็นสิทธิในการดำเนินการและพัฒนาเครือข่ายร้านกาแฟ Starbucks ให้เติบโตในตลาดไทยด้วยอัตราเร่ง “ให้โฟกัสการเร่งพัฒนาสร้างเครือข่ายร้านใหม่ๆ” ผู้ถือสิทธิที่ว่านั้น คือรายใหญ่อีกรายในเครือข่าย กลุ่มทีซีซี
ภาพหนึ่งจึงปรากฏ ธุรกิจกาแฟโดยเฉพาะปลายทางถึงผู้บริโภคนั้น เต็มไปด้วย “รายใหญ่” เข้ายึดครอง
ขณะอีกมุมหนึ่งในรายงาน กรมพัฒนาธุรกิจการค้ากล่าวไว้ “ผู้บริโภคได้เปลี่ยนพฤติกรรมจากการดื่มกาแฟสำเร็จรูปไปสู่กาแฟสด สะท้อนถึงรสนิยมของคนยุคใหม่ที่ต้องการดื่มด่ำคุณภาพ รสชาติ และประสบการณ์ของกาแฟที่สูงขึ้น” เชื่อว่าสัมพันธ์โดยตรงกับข้อมูลที่ว่าไว้ก่อนหน้า ว่าด้วย “สอง- Independent เป็นธุรกิจที่มีส่วนแบ่งทางการตลาดสูงถึง 94.4%”
ผมเองเชื่อมั่นว่า กลุ่มร้านกาแฟอิสระ (Independent) มีมิติและพลังมากกว่าที่คิด โดยเฉพาะเชื่อมโยงกับภาพใหญ่ ว่าด้วยวัฒนธรรมกาแฟ ว่ากันว่าได้สถาปนาขึ้นสังคมไทยอย่างเป็นเรื่องราวแล้ว เป็นชิ้นส่วนหนึ่งทางสังคมที่จับต้องได้ และมีผู้คนเกี่ยวข้องจำนวนไม่น้อย
ภาพอีกมิติที่สำคัญอยู่ในนั้น เต็มไปด้วยแรงบันดาลใจ แรงขับเคลื่อน โดยบรรดาคนรุ่นใหม่ ในฐานะ Start -Ups เป็นเวทีบ่มเพาะความเป็นผู้ประกอบการ (Entrepreneurship) อย่างเข้มข้น ประหนึ่งเพาะเชื้อ หรือจุดตั้งต้นยุคสมัยใหม่ จากยุคราชการ ยุคลูกจ้างเดี่ยว (Single employment) ไปสู่ยุคสมัยอันหลากหลาย มีผู้ประกอบการใหม่ๆ มากขึ้นกว่าที่ผ่านมา
ว่าในเชิงบริหารธุรกิจ มีมิติที่น่าสนใจเป็นพิเศษ เชื่อว่าการประกอบการและบริหารร้านกาแฟ ให้บทเรียนและทักษะองค์รวม (Holistic approach) แห่งยุคสมัย เป็นวงจรอันซับซ้อนและมีค่า
ตั้งแต่การออกแบบใหม่ (ออกแบบธุรกิจ หรือ Business model ออกแบบบริการ หรือ Service design และออกแบบร้านเชิงสถาปัตยกรรม และตกแต่งภายใน) กระบวนการกาแฟ ซึ่งซับซ้อนทีเดียว ทั้งการจัดหา การทำ การควบคุมคุณภาพ จนถึงการบริการลูกค้า ซึ่งสัมพันธ์ผันแปรตามไลฟ์สไตล์ผู้คนในสังคม ท่ามกลางร้านกาแฟอิสระนับหมื่นๆ แห่ง มีการเกิดขึ้นทุกวัน และอาจมีอันเป็นไปทุกวัน
ทว่าสิ่งที่คงอยู่ คือผลึกประสบการณ์ผู้ประกอบการรุ่นใหม่ พื้นฐานความรู้และความพร้อมอย่างมั่นใจ จะก้าวต่อไป รวมทั้งสามารถข้ามพรมแดน สู่โอกาสที่กว้างขึ้นด้วย
ขณะปรากฏภาพเชิงสังคมธุรกิจ มีปรากฏการณ์สวนกระแสอย่างน่าทึ่ง เกิดขึ้น
ในกระแสอย่างเชี่ยวกราก โดยเฉพาะกระบวนการหลอมละลายธุรกิจค้าปลีกดั้งเดิม เข้าสู่ยุคใหม่ (Modern trade) จากโชห่วย สู่เครือข่ายค้าปลีกสมัยใหม่ จากผู้ประกอบการอิสระในท้องถิ่น กลายเป็นเครือข่ายธุรกิจยักษ์ใหญ่ ทว่ากระแสร้านกาแฟอิสระกำลังเกิดขึ้นเป็นดอกเห็ด สะท้อนมิติตรงกันข้าม ให้ภาพที่แตกต่าง
เป็นปรากฏการณ์รายย่อยรวมพลังกัน อย่างเป็นไปธรรมชาติ หรือโดยอัตโนมัติก็ว่าได้
เผชิญหน้าอย่างไม่หวาดหวั่น กับเครือข่ายร้านกาแฟยักษ์ใหญ่
