The Odyssey กับ Executive Function (EF)
การ์ตูนที่รัก | นายแพทย์ประเสริฐ ผลิตผลการพิมพ์
ก่อนจะได้ดู The Odyssey ของคริสโตเฟอร์ โนแลน ปีหน้า 2026 ชวนอ่านกราฟิกโนเวลปี 2010 ของ Gareth Hinds เล่าเรื่องตามลำดับที่โฮเมอร์รจนา
เรื่องของโอดิสซิอุสมีมาช้านาน จนกระทั่ง มีคำว่าจิตวิทยาโอดิสซี (Odyssey Psychology) เกิดขึ้นตามมา มีความหมายอย่างกว้างๆ คือความมานะอุตสาหะยิ่งยวดที่จะไปให้ถึงเป้าหมาย แม้ว่าจะพบอุปสรรคที่แก้ไขไม่ได้ สูญเสียมากมาย ออกนอกเส้นทางไปไกล หรือเป้าหมายที่กำหนดไว้หายไปต่อหน้าต่อตา ทั้งนี้ด้วยความสามารถไม่เคยยอมแพ้และคิดยืดหยุ่น
เพื่อเข้าใจประโยคข้างต้น ขอทบทวนให้ผู้มิได้อ่านโอดิสซีอย่างสั้นที่สุดก่อน
โอดิสซิอุสเป็นกษัตริย์ครองเกาะอิธาคา
เขาติดตามอะกาเมมนอนไปรบเมืองทรอยจนได้รับชัยชนะด้วยกลศึกม้าไม้ที่เขาคิดค้นขึ้น
เขาพากองเรือ 12 ลำของเขาเดินทางกลับบ้าน แต่ระหว่างทางพบอุปสรรคซึ่งแก้ไขมิได้ที่เทพเจ้าสร้างไว้ให้ สูญเสียทหารทีละกลุ่มสูญเสียเรือทีละลำ ออกนอกเส้นทางที่จะใช้กลับบ้านไปไกลแสนไกล รวมทั้งครั้งสุดท้ายเมื่อเขาเดินเรือมาจนถึงระยะเห็นบ้านคือเกาะอิธาคาต่อหน้าต่อตาแล้ว แต่ก็ถูกกระทำให้พลัดหลงไปอีก
อย่างไรก็ตาม เขามีเป้าหมายชัดเจนคือกลับบ้านไปพบลูกเมีย ดังนั้น เขาจึงไม่เคยยอมแพ้และคิดยืดหยุ่นตลอดระยะเวลายี่สิบปีที่ต้องจากบ้านไป จนกว่าจะถึงเป้าหมาย สมัยใหม่เราเรียกว่า Executive Function (EF)
ปรัชญาบางสำนักกล่าวว่า บุคคลที่ไม่เคยย่อท้อคือบุคคลที่รับรู้ว่าชีวิตอยู่ไป “เพื่ออะไร” และไม่เคยถึงทางตันเพราะรับรู้ว่าชีวิตจะอยู่ได้ถ้าพยายามเรียนรู้อยู่เสมอว่า “ต้องทำอย่างไร”
สรุปอย่างสั้นตรงนี้อีกทีก่อนไปต่อ โอดิสซิอุสรู้เสมอว่าชีวิตอยู่ไปเพื่อกลับบ้านและคิดยืดหยุ่นได้เสมอเมื่อพบว่ากลับไม่ได้เสียที
ปรัชญาอีกบางสำนักกล่าวว่า ชีวิตคือความทุกข์ และการอยู่รอดคือความสามารถในการแบกความทุกข์ ช่างเป็นนิยามของชีวิตที่ใจร้ายและไม่ปรานีปราศรัยเอาเสียเลย แต่ถ้าเราท่านหยุดคิดทบทวนสักนิด จะพบว่าตลอดเวลาที่ผ่านมาชีวิตเราเป็นเช่นนั้น และตลอดอายุขัยที่เหลืออยู่ของเราก็จะเป็นเช่นนั้น
ไม่มีหรอกคำว่าปลงหรือปล่อยวาง สำหรับโอดิสซิอุสสองคำนี้มีแต่คนขี้แพ้ (loser) ที่ใช้ สำหรับเขาชีวิตคือการต่อสู้และสู้จนถึงที่สุด
ระหว่างเดินทางกลับบ้าน โอดิสซิอุสไม่เพียงเผชิญเทพเจ้าที่กริ้วโกรธ ยักษ์ตาเดียวที่ดุร้าย สัตว์ประหลาดหกหัวที่กินลูกเรือของเขารอบละหกคน นางไม้ที่มีเสียงโหยหวนหลอกล่อ แม่มดที่ยั่วยวนด้วยเสน่หา พายุร้ายที่พัดเรือออกนอกเส้นทางซ้ำแล้วซ้ำเล่า
ที่เขาพบอีกด้วยคือลูกเรือที่ขาดวินัย ไม่มีความรับผิดชอบ จิตใจใฝ่ต่ำหลงใหลความยั่วยวนตรงหน้า และหลายครั้งขัดคำสั่งผู้นำ ทำให้โอดิสซิอุสต้องสูญเสียเรือและลูกเรือไปเรื่อยๆ ตลอดเส้นทาง
จากกองเรือ 12 ลำเขากลับถึงเกาะอิธาคาในสภาพเกือบเปลือยเปล่าตัวคนเดียว ไม่นับว่าเขาคนเดียวยังจะต้องเผชิญกลุ่มขุนนางชั่วที่หมายยึดครองราชินีและวังของเขาทั้งหมดอีกต่างหาก จนกว่าการเดินทางไกลของชีวิตจะจบ
โฮเมอร์เรียกโอดิสซิอุสว่า polytropos เป็นคำกรีก poly แปลว่า many – มากมาย tropos แปลว่า turn – เลี้ยว ปรากฏว่า เมื่ออ่านการเดินทางไกลของโอดิสซิอุสโดยเริ่มอ่านกันตั้งแต่ Iliad ซึ่งเล่าเรื่องสงครามเพื่อแย่งชิงเฮเลนแห่งทรอย จะมีคำถามว่าที่ “เลี้ยว” นั้น โอดิสซิอุสเป็นผู้กระทำหรือผู้ถูกกระทำ เขาเลี้ยวเองหรือถูกบังคับให้เลี้ยว
ตัวอย่างในเรื่องอิเลียดที่ชัดเจนคือเขาเป็นผู้คิดค้นกลศึกม้าไม้ ตัวอย่างในเรื่องโอดิสซีมีมากมายที่เรื่องราวประหนึ่งเขาถูกกระทำ
แต่เป็นไปได้ว่าเขาตั้งใจเป็นฝ่ายให้ถูกกระทำในตอนแรกแล้วเขาก็เป็นฝ่ายเอาคืนทุกครั้งในภายหลัง
ยกตัวอย่างตอนพบไซคลอปยักษ์ตาเดียว ชื่อ Polyphemus โอดิสซิอุสและพวกถูกขังไว้พร้อมกับฝูงแกะในถ้ำ ลูกเรือถูกไซคลอปจับกินมื้อละ 2 คน ทีละมื้อๆ โอดิสซิอุสเหลาหอกลนไฟแทงตาเดียวของยักษ์ถึงตาบอดแล้วประกาศว่าข้าชื่อไม่มีใคร (nobody)
เมื่อไซคลอปร้องลั่นโวยวายจนไซคลอปในถ้ำใกล้เคียงกรูกันมาดูมาถามว่าใครทำร้ายๆ เจ้ายักษ์ตาบอดตอบว่าไม่มีใครทำร้ายข้า พวกไซคลอปเพื่อนถ้ำ (เพื่อนบ้าน) จึงว่าถ้าไม่มีใครก็กลับกันก่อนนะ
อีกตัวอย่างหนึ่งเมื่อโอดิสซิอุสขึ้นเกาะแม่มดเซอร์เซ (Cerce) ลูกเรือทั้งนั้นหิวกระหายรับเชิญร่วมโต๊ะอาหารแล้วกลายเป็นหมูไปทั้งหมด ข้างนางเซอร์เซรูปงามยั่วยวนโอดิสซิอุสจนได้อยู่กินเป็นผัวเมียกันนานหนึ่งปี
ภายในหนึ่งปีนั้นเองที่โอดิสซิอุสได้รับคำแนะนำมีค่าจากนางเซอร์เซมากมายหลายข้อสำหรับการเผชิญภัยไซเรน (Sirens) นางไม้เสียงงามและซิลลา (Scylla) สัตว์หกหัว
ไม่นับว่าเซอร์เซคืนร่างลูกเรือให้อีกด้วย
ปีศาจเกิดจากอะไร ราชาแห่งเทพเซอุสเอ่ยวาจาไว้ตอนต้นเรื่องว่ามนุษย์มักกล่าวหาว่าเทพเป็นผู้สร้างปีศาจ
ที่แท้แล้วมนุษย์นั่นเองที่เป็นคนสร้างปีศาจ
เมื่อพบว่าตัวเองทำอะไรมิได้ แล้วก็โทษปีศาจว่าเป็นสาเหตุของความทุกข์ทรมานที่ตัวเองพบ
โอดิสซิอุสไม่เคยโทษปีศาจเลย พูดอีกอย่างคือเขาไม่เคยเสียเวลาโทษปีศาจเลย เขาเป็นบุคคลประเภทกำหนดชีวิตตัวเองและลงมือทำเองเสมอ เรียกว่า self – actualization คำไทยก็จะว่าชีวิตมิใช่พรหมลิขิต เราเองคือผู้ลิขิต
แถมท้ายเทเลกะนัส บุตรชายของโอดิสซิอุสซึ่งเกิดจากนางเซอร์เซจะเดินทางมาถึงเกาะอิธาคาและสังหารโอดิสซิอุสผู้ชราโดยไม่รู้ว่าเขาเป็นบิดา
จากนั้นเทเลกะนัสแต่งงานกับเพเนโลปผู้เป็นมเหสีของโอดิสซิอุส
ส่วนเทเลมาคัส บุตรชายของโอดิสซิอุส ซึ่งเกิดจากเพเนโลปจะแต่งงานกับนางเซอร์เซในภายหลัง
ปมอิดิปัสหลอกหลอนมนุษยชาติมาช้านาน
