‘คุณตายหรือยัง?’ App ยอดนิยมในจีน สะท้อนยุคสมัยแห่งความโดดเดี่ยว
บทความพิเศษ | จักรกฤษณ์ สิริริน
Application โทรศัพท์มือถือ Are You Dead? “คุณตายหรือยัง?” หรือ 死了么 (Si Le Me) “ซือ เลอ เมอ” ในภาษาจีน กำลังกลายเป็นปรากฏการณ์ที่สะท้อนความจริงอันเจ็บปวดในยุคสมัยแห่งความโดดเดี่ยวของผู้คนทั่วโลก
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสังคมจีน ที่ความนิยมพุ่งขึ้นสู่ Application หรือ App (แอพพ์) ยอดขายอันดับ 1 ในจีน และติดอันดับ Top Ten ในสหรัฐอเมริกา
ไม่ใช่เพียงเพราะความแปลกใหม่ของชื่อ แต่เพราะมันตอบสนองต่อความกลัวที่ซ่อนอยู่ในใจคนรุ่นใหม่ซึ่งใช้ชีวิตลำพังในเมืองใหญ่
App “คุณตายหรือยัง?” ชื่อน่าตกใจ แต่มีฟังก์ชั่นที่เรียบง่าย เพียงให้ผู้ใช้กด Check-in วันละ 1 ครั้ง เพื่อยืนยันว่า “ยังมีชีวิตอยู่”
โดยหากไม่มีการกด Check-in ภายในเวลาที่กำหนด ระบบจะส่ง e-Mail แจ้งเตือนถึงบุคคลที่ผู้ใช้เลือกไว้เป็น Emergency Contact เพื่อให้ตรวจสอบความปลอดภัย
ความเรียบง่ายนี้เองที่ทำให้มันกลายเป็น Viral (ไวรัล)
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง คนเหงาในเมืองใหญ่ที่ไม่มีใครคอยถามไถ่ ว่าพวกเขายังมีชีวิตอยู่หรือไม่
ดังนั้น การที่ผู้คนจำนวนมากยอมจ่ายเงินเพื่อ Download “คุณตายหรือยัง?” สะท้อนถึงความเปราะบางของสังคมสมัยใหม่ที่เต็มไปด้วยคนตัวคนเดียว
สําหรับ “จีน” แล้ว ปรากฏการณ์นี้เชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงทางประชากรอย่างชัดเจน อัตราการแต่งงานที่ลดลง การทำงานหนักในเมืองใหญ่ และการย้ายถิ่นฐานเพื่อโอกาสทางเศรษฐกิจ ทำให้คนหนุ่มสาวจำนวนมากต้องใช้ชีวิตตามลำพังในอพาร์ตเมนต์เล็กๆ
ความเหงา และความไม่มั่นคงทางสังคม จึงถูกสะท้อนออกมาผ่านยอดการ Download “คุณตายหรือยัง?” App ตลกร้ายแห่งยุคสมัย
เมื่อเปรียบเทียบกับปรากฏการณ์ใน “ญี่ปุ่น” เราจะเห็นความคล้ายคลึงที่น่าตกใจเช่นกัน เนื่องจาก “ญี่ปุ่น” มีคำศัพท์เฉพาะคือ 孤独死 (Kodokushi) ที่หมายถึง “การเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว”
การเติบโตของเมือง การทำงานหนัก และการลดลงของครอบครัวขยาย ทำให้ผู้สูงอายุจำนวนมากใน “ญี่ปุ่น” ต้องใช้ชีวิตตามลำพัง
การเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว จึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของสังคมที่ไม่สามารถดูแลสมาชิกได้อย่างทั่วถึง
App “คุณตายหรือยัง?” จึงเป็นการตอบสนองเชิง Technology ต่อปัญหาที่ “จีน” เผชิญมานาน และกำลังแพร่กระจายไปยังประเทศอื่นๆ
บ้านเรา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรุงเทพฯ ที่ผู้สูงอายุ หรือแรงงานต่างจังหวัด ต้องใช้ชีวิตคนเดียวในห้องเช่าเล็กๆ การที่ไม่มีใครรู้ว่าพวกเขาเสียชีวิตไปแล้ว สะท้อนถึงการขาดเครือข่ายสังคม และการดูแลซึ่งกันและกัน
ปัญหานี้อาจทวีความรุนแรงขึ้น เมื่อไทยเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเต็มรูปแบบในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า
App แบบ “คุณตายหรือยัง?” จึงอาจเป็นสัญญาณเตือนให้เราหาทางสร้างระบบการดูแลที่ยั่งยืนมากกว่าการพึ่งพา Technology เพียงอย่างเดียว
หากมองผ่านทฤษฎีทางสังคม กรณีของ App “คุณตายหรือยัง?” สามารถเชื่อมโยงปรากฏการณ์นี้กับแนวคิดของ Émile Durkheim เรื่อง Anomie หรือ “ภาวะไร้บรรทัดฐาน” ซึ่งเกิดขึ้น เมื่อสังคมเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว และผู้คนรู้สึกว่าตนถูกตัดขาดจากครอบครัว และคนรอบข้างที่เคยมีความหมายในชีวิต
App “คุณตายหรือยัง?” จึงเป็นเครื่องมือที่ตอบสนองต่อภาวะ Anomie โดยสร้างระบบเล็กๆ ที่ช่วยให้ผู้ใช้รู้สึกว่าตนยังมีการเชื่อมโยงกับโลกภายนอก แม้จะเป็นเพียงการกด Check-in แต่ก็เป็นการสร้างความหมายใหม่ให้กับชีวิตในยุค Digital
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทฤษฎีของ Ulrich Beck เรื่อง Risk Society ที่กล่าวว่า สังคมสมัยใหม่เต็มไปด้วยความเสี่ยงที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ Technology และโครงสร้างสังคม การตายอย่างโดดเดี่ยว คือหนึ่งในความเสี่ยงใหม่ที่สังคมต้องเผชิญ
App “คุณตายหรือยัง?” คือการจัดการความเสี่ยงในระดับบุคคล โดยใช้ Technology เข้ามาช่วย ในขณะเดียวกันก็สะท้อนถึงการที่สังคมไม่สามารถจัดการความเสี่ยงนี้ในระดับโครงสร้างได้อย่างมีประสิทธิภาพ
สอดคล้องกับทฤษฎีของ Zygmunt Bauman เรื่อง Liquid Modernity ที่อธิบายว่า สังคมสมัยใหม่เต็มไปด้วยความสัมพันธ์ที่เปราะบาง และไม่มั่นคง
การที่ผู้คนต้องพึ่งพา App “คุณตายหรือยัง?”เพื่อยืนยันการมีอยู่ของตนเอง สะท้อนถึงความเปราะบางของความสัมพันธ์ในยุค Digital ที่ทุกอย่างเป็นเพียงเรื่องชั่วคราว และไม่มั่นคง
ดังนั้น การกด Check-in ทุกวัน จึงเสมือนเป็นการสร้างความมั่นใจเล็กๆ ในโลกที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน
โดยเฉพาะอย่างยิ่งทฤษฎีของ Michel Foucault เรื่อง Biopolitics ที่กล่าวถึงการควบคุมชีวิตและร่างกายของประชากร ผ่านกลไกต่างๆ
App “คุณตายหรือยัง?” สะท้อนถึงการที่ Technology เข้ามามีบทบาทในการกำกับ และตรวจสอบชีวิตของบุคคลในระดับละเอียดอ่อน นั่นคือ การยืนยันว่าพวกเขายังมีชีวิตอยู่
การกด Check-in จึงไม่ใช่เพียงการกระทำส่วนบุคคล แต่เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างอำนาจที่ทำให้ชีวิตบันทึกในระบบ Digital
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงของวัฒนธรรมการใช้ Technology ที่ไม่ใช่เพียงเพื่อความบันเทิง หรือการสื่อสาร แต่เพื่อ “ยืนยันการมีชีวิตอยู่”
ปรากฏการณ์คล้ายกันนี้สามารถพบได้ในที่อื่นๆ เช่น App ที่ให้ผู้สูงอายุในยุโรปกด Check-in ทุกวัน เพื่อยืนยันความปลอดภัย หรือระบบ Sensor ในบ้าน ที่ตรวจจับการเคลื่อนไหวเพื่อแจ้งเตือนหากไม่มีการเคลื่อนไหวเป็นเวลานาน
สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึงความพยายามนำ Technology มาใช้เพื่อแก้ไขปัญหา “การตายอย่างไร้คนเห็น”
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การตีความว่า App “คุณตายหรือยัง?” เป็นการ “เสียดสีสังคมจีน” ที่เต็มไปด้วยความโดดเดี่ยว
หลายคนมองว่าเป็น “ยาแก้เหงาชั่วคราว” ที่ช่วยให้ผู้ใช้รู้สึกว่ามีใครบางคนกำลังเฝ้าดูพวกเขาอยู่ แม้จะเป็นเพียงการแจ้งเตือนอัตโนมัติ แต่ก็ให้ความรู้สึกว่าตนไม่ได้ถูกทอดทิ้งอย่างสิ้นเชิง
ความนิยมของ App “คุณตายหรือยัง?” สะท้อนถึงวิกฤตระดับโลกที่องค์การอนามัยโลก และนักวิชาการหลายฝ่ายเริ่มให้ความสนใจมากขึ้น
ในสหรัฐอเมริกาและยุโรป การใช้ชีวิตคนเดียวเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง และการแพร่ระบาดของ COVID-19 ก็ยิ่งตอกย้ำความรู้สึกโดดเดี่ยว
App “คุณตายหรือยัง?” จึงไม่ใช่เพียงผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นของ “จีน” แต่เป็นสัญลักษณ์ของยุค Digital ที่ผู้คนต้องพึ่งพา Technology เพื่อยืนยันการมีอยู่ของตนเอง
แม้ชื่อจะฟังดูโหดร้าย แต่ความจริงก็คือ มันได้สะท้อนความจริงที่หลายคนไม่กล้าพูดออกมา
การถามว่า “คุณตายหรือยัง?” ไม่ใช่เพียงการตรวจสอบสถานะชีวิต แต่เป็นการสะท้อนความกลัวที่ซ่อนอยู่ในใจคนรุ่นใหม่ผู้ใช้ชีวิตท่ามกลางความโดดเดี่ยว และความไม่แน่นอนของโลกสมัยใหม่
ความนิยมของมันจึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลผลิตของสังคมที่กำลังเผชิญกับวิกฤตความสัมพันธ์ และการเชื่อมโยงทางสังคม
App “คุณตายหรือยัง?” ถูกตีความว่าเป็นการตั้งคำถามต่อความหมายของการมีชีวิตอยู่ การกด Check-in ทุกวัน คือการยืนยันว่า “ฉันยังอยู่”
แต่ก็ทำให้เราต้องถามต่อว่า “การมีชีวิตอยู่” หมายถึงเพียง “การหายใจ” และกดปุ่ม Check-in หรือไม่ หรือว่ามันควรหมายถึงการมีความสัมพันธ์ การมีความหมาย และการมีส่วนร่วมในสังคม
การที่ App “คุณตายหรือยัง?” ได้รับความนิยมจึงสะท้อนถึงความเปราะบางของความหมายชีวิตยุค Digital ที่ผู้คนต้องพึ่ง Technology เพื่อ “ยืนยันการมีอยู่”
