ย่านเมืองเก่า

มองบ้านมองเมือง | ปริญญา ตรีน้อยใส

ดูเหมือนว่า การขยายตัวของเมืองในประเทศไทยนั้น ในตำราวิชาการผังเมืองจะระบุว่า เป็นไปตามยถากรรม ไม่มีผู้หรือไม่มีแผนกำหนดทิศทาง และรูปแบบการพัฒนา

แต่ในความเป็นจริงนั้น แม้ว่ากรมทางหลวงแผ่นดิน Department of Highway จะมีหน้าที่แค่ก่อสร้าง ควบคุมการใช้ ซ่อมบำรุงและบูรณะทางหลวงแผ่นดิน ทั่วราชอาณาจักร แต่ด้วยมีความสามารถมากกว่าหน่วยงานอื่น ทำให้ได้รับงบประมาณก่อสร้างทางหลวงใหม่มากมายในแต่ละปี

ยังเป็นหน่วยงานที่มีอำนาจในการเวนคืนที่ดิน เพื่อก่อสร้างทางหลวง จึงมีสิทธิ์อนุญาตให้ผู้ครอบครองที่ดินเชื่อมทางได้

การตัดทางหลวงเพื่อการคมนาคมขนส่งของไทย จึงกลายเป็นการเปิดพื้นที่รองรับการขยายตัวของเมือง

จึงเท่ากับกำหนดทั้งทิศทางและพื้นที่ชุมชน

ที่จริง มาตรฐานทางหลวงแผ่นดินในประเทศไทยยังส่งผลต่อปัญหาเมือง อาทิ ระดับความสูงของทางหลวงอ้อมเมือง หรือทางหลวงวงแหวนรอบเมือง ทำให้ทางหลวงกลายเป็นกำแพงกั้นน้ำ ไม่ได้ระบายออกจากพื้นที่เมือง ก่อให้เกิดปัญหาน้ำท่วมขัง ดังที่เป็นข่าวอยู่เสมอ

ที่สำคัญ ทางหลวงเป็นตัวเร่งการเปลี่ยนการใช้ประโยชน์ที่ดิน จากพื้นที่เกษตรกรรม เป็นชุมชนพักอาศัย นำมาซึ่งกิจการค้าและบริการในเวลาต่อมา รวมทั้งศูนย์การค้าและกิจการค้าแบบโมเดิร์นเทรด ที่ใหญ่โตและเป็นที่นิยม เพราะเข้าถึงง่ายและสะดวก

รูปแบบการพัฒนาเมืองตามทางหลวงส่งผลให้ย่านการค้าเก่า ตลาดสด ตลาดโบราณ ร้านค้าในตึกแถวริมถนน ในเขตชุมชนเดิมเงียบเหงา จนถึงขั้นปิดกิจการ

ซึ่งบังเอิญสอดคล้องกับโครงสร้างประชากรที่เจ้าของกิจการในตลาด ในตึกแถว เข้าสู่วัยชรา และวิถีชีวิตที่เปลี่ยนไป ด้วยเทคโนโลยีสารสนเทศ

ในขณะที่ชุมชนจัดสรรชานเมืองริมทางหลวงสวยงามทันสมัย บ้านพักในเมืองกลับเสื่อมสภาพ การปรับปรุงหรือสร้างใหม่ทดแทนยังถูกจำกัดด้วยขนาดถนน และกฎหมายควบคุมอาคาร

ภาพความเสื่อมโทรมของพื้นที่กลางเมือง หรือย่านการค้าเก่าในเมืองจึงปรากฏให้เห็น ทั้งเมืองในเมืองใหญ่หรือแม้แต่ชุมชนเล็กๆ

แต่ด้วยคุณสมบัติความยืดหยุ่น การปรับตัวของคนไทยและเมืองไทย รวมทั้งกระแสย้อนยุคมาทันเวลา คนเจนใหม่จึงฟื้นสภาพย่านเมืองเก่าคืนกลับมา

เมื่อเจ้าของอาคารเดิมเข้าสู่ภาวะสูงวัย ไม่พร้อม ไม่สามารถปรับตัว ปรับกิจการ

ต้องเลิกราไป ทั้งการค้า บริการ และอยู่อาศัย เกิดเป็นห้องว่าง ตึกร้าง ที่มูลค่าลดลง รวมทั้งเจ้าของอาคารเดิมที่จากไป ทายาทไม่สามารถจ่ายภาษีมรดก และภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง

ในขณะที่คนรุ่นใหม่เบื่อความทันสมัย ความชัดเจนของศูนย์การค้าใหม่ ต่างถวิลหาความเก่า ความไม่สมบูรณ์ อีกทั้งตามกระแสลอฟต์ เห็นความงามในความเสื่อมโทรม

ยิ่งผู้ประกอบการรุ่นใหม่เงินทุนน้อย ไม่พอกับค่าเช่าศูนย์การค้า อีกทั้งรู้ทันว่าลูกค้าเจนเดียวกันชอบของแปลก แต่เบื่อง่าย

เจนใหม่จึงเข้าไปเปิดกิจการในย่านเมืองเก่า ที่คุณค่าไม่ถึงขั้นมรดกทางวัฒนธรรม อาคารร้างทรุดโทรมทำให้ราคาค่าเช่าไม่สูงนัก จนกลายเป็นแหล่งแฮงก์เอาต์ราคาย่อมเยาในกลุ่มเดียวกัน ก่อนที่จะยกระดับเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำหรับชาวต่างชาติ

อย่างเช่น ทรงวาด และอีกหลายแห่งในกรุงเทพฯ ช้างม่อยและสันป่าข่อย ในเชียงใหม่ เมืองเก่าสงขลา และอื่นๆ อีกมากมาย

ปรากฏการณ์นี้ นอกจากชุบชีวิตย่านเก่าในเมือง ฟื้นสภาพอาคารและสิ่งก่อสร้างรุ่นเก่า เสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชนเก่า โดยไม่ต้องรอแผนการอนุรักษ์เมืองเก่า ที่มุ่งไปที่มรดกทางวัฒนธรรม และอยู่ในตำราการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมและชุมชน