เปลี่ยนผ่าน | ทีมข่าวการเมือง มติชนทีวี
‘พันธุ์อาจ ชัยรัตน์’
โยน ‘บิ๊กไอเดีย’
‘ยุบ-รวม’ กระทรวง ‘อว.-ดีอี’
หมายเหตุ “ดร.พันธุ์อาจ ชัยรัตน์” อดีตผู้สมัครนายก อบจ.เชียงใหม่ ของพรรคประชาชน และอดีตผู้อำนวยการสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) ให้สัมภาษณ์กับรายการ “ประชาธิปไตย 2 สี” โดย “ใบตองแห้ง-อธึกกิต แสวงสุข” ทางช่องยูทูบมติชนทีวี ว่าด้วยเรื่องการบริหารจัดการ “หน่วยงานด้านวิทยาศาสตร์เทคโนโลยี” ของรัฐบาล
ผมมองว่า (กระทรวง อว. กับกระทรวงดีอี) มี “ความซ้อนทับ” สูง
ในเชิงการสร้างกระทรวงก็ต้องยอมรับว่ามันเกิดขึ้นในช่วงสิบปีที่ผ่านมา ตอนนั้น กระทรวงดีอีถูกตั้งขึ้นมาเพราะความแรงของเศรษฐกิจดิจิทัล และดึงเอาหน่วยงานที่อาจจะไม่ได้เกี่ยวข้องกับตัวเศรษฐกิจดิจิทัลโดยตรง (เข้ามาอยู่ในกระทรวง)
ไม่ว่าจะเป็นพยากรณ์อากาศ กรมอุตุนิยมวิทยา แล้วก็มีหน่วยงานอื่นๆ มีกองทุนด้วย ซึ่งไม่แน่ใจว่ากองทุนนี้ให้ทำการวิจัยและพัฒนา หรือเป็นกองทุนสนับสนุนเหมือน กสทช. เพราะมันออกเป็นในลักษณะดิจิทัลกับเรื่องของเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมโดยเฉพาะ
ผิดกับ อว. ที่ภารกิจมันค่อนข้างชัด แต่ประสิทธิภาพและประสิทธิผลค่อนข้างซับซ้อน
ผมคิดว่าดีอี มันน่าจะมีวิวัฒนาการไม่ต่างจากกระทรวงวิทยาศาสตร์ฯ คือเปลี่ยนชื่อไปสามรอบแล้ว
กระทรวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และการพลังงาน, กระทรวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และสิ่งแวดล้อม แล้วสุดท้ายมาเป็น อว. หน้าที่การทำงานมันเปลี่ยนไปเรื่อยๆ
ดีอีก็เช่นกัน สุดท้าย ดิจิทัลเทคโนโลยีมันจะกลายมาเป็นเทคโนโลยีทั่วไป แล้วหลายตัวต้องใช้ทรัพยากรของ อว. ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของเอไอ, ชิพ, โทรคมนาคม แม้แต่เรื่องอวกาศ
เชื่อไหมครับ เรื่องอวกาศ กระทรวงหลักๆ (ที่ทำงานด้านนี้) มีอยู่สามกระทรวง กลาโหม, ดีอี, อว. ทำเรื่องเศรษฐกิจอวกาศเหมือนกันเลย นี่แค่เรื่องเดียวนะ มีตั้งหลายเรื่อง (ที่ซ้ำซ้อนกัน) เพราะฉะนั้น การที่เรามีกระทรวงที่ “ซ้อนทับ” กัน ช่วงแรกๆ จะดีเฟนด์งบประมาณกันสนุกเลย เพราะทำงานเรื่องเดียวกัน ผู้บริหารบอกว่าเราทำงาน “ซ้ำเสริม” กัน “ไม่ซ้ำซ้อน”
สุดท้าย มันไม่ใช่เรื่องสองกระทรวงนี้ตั้งขึ้นมา แล้วจะไปอย่างไรต่อ มันต้องถามว่าทั้งระบบ กระทรวงพาณิชย์ กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงแรงงาน เป็นกระทรวงอนาคตเศรษฐกิจประเทศ มันจะทำงานอย่างไร? หรือกระทรวงที่อยู่ในระบบแบบเดิม กรมเดิม จะทำงานอย่างนี้ไปเรื่อยๆ ได้อย่างไร? เพราะเทคโนโลยีมันเปลี่ยน
ยกตัวอย่างสิงคโปร์ เขาไม่ตั้งกระทรวงดีอี เขาตั้งหน่วยงานที่ดูแลเทคโนโลยีภาครัฐ (GovTech) ให้มาดูว่ารัฐบาลสิงคโปร์จะเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยีดิจิทัล ตอนนี้เป็นเอไอแล้ว ทำอย่างไร เป็นหน่วยงานที่บริหารทั้งเงินงบประมาณ เรื่องการสร้างระบบนิเวศ เรื่องการสร้างตลาด และเทคโนโลยีเฉพาะเจาะจงที่ให้หน่วยงานราชการใช้
(บ้านเรา) กลไกพวกนี้อยู่ที่ไหน? อยู่ที่ อว. ในขณะที่กลไกที่เกี่ยวข้องกับเรื่องลงทุนของต่างประเทศอยู่ที่สำนักนายกฯ มันอีเหละเขะขะไปหมด สุดท้าย หน้าที่ของกระทรวงแบบนี้มันจะมีการ “ทับซ้อน” กันเยอะมหาศาล
พาณิชย์ก็ทับซ้อนเพราะมีเรื่องผู้ประกอบการ อว.ก็ทำเรื่องผู้ประกอบการ มาตรฐานอุตสาหกรรมใหม่ๆ อยู่กระทรวงอุตสาหกรรม แต่สุดท้ายเวลาใช้แล็บใช้ศักยภาพของโครงสร้างพื้นฐาน ใช้ของ อว.
เราไม่เคยมามองเรื่องของการปฏิรูปโครงสร้างการบริหารราชการแผ่นดินในระดับหน้าที่การทำงาน เราการเมืองจ๋าเลย ทั้งพรรคการเมือง ทั้งคนไทย คือมองรัฐไทยเป็นเหมือนก้อนก้อนหนึ่ง
แต่ไม่มองว่าในหน้าที่เหล่านี้ อะไรที่ต้องยกเครื่อง เปลี่ยนจากระบบอะนาล็อกมาเป็นดิจิทัล เปลี่ยนจากระบบเดิมที่มี 10 ขั้นตอน เหลือไม่กี่ขั้นตอนได้ไหม กรมเดิมที่มีอยู่ก็ปรับได้
ส่วนใหญ่แล้วถ้าไปดู คนกระทรวงดีอีมาจากกระทรวง อว. ไปไล่ดูชื่อผู้บริหารและประวัติการทำงานเลย ก็มาจากกระทรวง อว.ทั้งนั้น
กรณีเรื่องเอไอ ลองจินตนาการ ถ้ากระทรวง อว.ทำ มันจะเป็นอีกแบบหนึ่งหรือเปล่า? มันอาจจะมีเรื่องของเทคนิคเพิ่มขึ้นมา มีเรื่องของสตาร์ตอัพเพิ่มขึ้นมาบ้าง อาจจะมีเรื่องของมหาวิทยาลัยที่เคยทำหน้ากากเหล่านี้อยู่แล้วหลายมหาวิทยาลัย มันทำร่วมกันได้ (งบประมาณ) 1,600 ล้าน อาจจะได้ดีกว่านี้ด้วยซ้ำ
ดังนั้น เราก็จะเห็นภาพใช่ไหมว่าไม่คุยกัน ไม่ได้เช็กไลน์กลุ่ม คนละกลุ่ม คนละพรรค
ผมมองอย่างนี้ ถ้าเราใช้วิธีคิดว่ากระทรวงนี้ตั้งขึ้นมาเพื่อกิจกรรมหนึ่ง ถ้าเสร็จแล้วคุณต้องปรับไปสู่กระทรวงใหม่ที่ตอบคำถามอนาคต
บางกระทรวงเป็นกระทรวงพื้นฐาน เช่น กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงกลาโหม เขาก็ต้องปรับโครงสร้างภายใน แต่ถ้าเป็นกระทรวงเฉพาะ มันปรับเปลี่ยนได้ ขึ้นอยู่กับว่าคุณจะใช้เวลาเท่าไหร่ เช่น กระทรวงนี้มีอายุ 5 ปี 10 ปี แล้ว “ยุบเปลี่ยน”
คำว่า “ยุบ” ในบริบทคนไทยต้องเปลี่ยนวิธีคิด “การยุบรวม” หรือ “การแยก” คือ “การสร้างกลไกใหม่ๆ” คนที่มีประสบการณ์เดิมอยู่แล้ว ต้องต่อยอดสิ่งที่เป็นงานประจำ ก็ทำไป แต่บางคนที่เหมาะกับการพัฒนาสิ่งใหม่ๆ เขาต้องไปตั้งกระทรวงใหม่เพื่อตอบคำถามอนาคต นี่คือการทำงานที่ใช้โครงงานเฉพาะกิจเป็นศูนย์กลาง นี่คือภารกิจเฉพาะ
ผมคิดว่า ถ้าเมืองไทยยังบริหารจัดการรัฐกิจแบบเดิม คือใช้วิธีคิดแบบรัฐศาสตร์-รัฐประศาสนศาสตร์ ก็จะมองเรื่องของงานประจำ เรื่องกฎระเบียบ ซึ่งเปลี่ยนแปลงช้ามากหรืออาจจะไม่เปลี่ยนแปลงเลย มันจะไม่เกิดกระทรวงที่ทำภารกิจเฉพาะแบบนี้ พอเขาเสร็จแล้ว เขาจะไปทำอย่างอื่นต่อ
ถ้าเราไม่คิดแบบนี้ สุดท้าย ตั้งหน่วยงานมาแล้วที่บอกว่า “ยุบได้” ผมไม่เห็นมันจะยุบง่ายๆ สักตัวเลย เคยเห็นกรมถูกยุบไหม? มีองค์การมหาชนถูกยุบไปที่หนึ่ง นอกนั้นก็ยังอยู่กันจนถึงปัจจุบัน อว.ก็เพิ่งตั้งหน่วยงานมหาชนใหม่ ผมยังจำชื่อไม่ได้เลย แล้วสุดท้าย ไปดูว่าทำงานกันอย่างไรบ้าง “ซ้ำเสริม” หรือ “ซ้ำซ้อน” กัน เงินมันบริหารจัดการอย่างไร?
ผมคิดว่า (กระทรวงดีอีและ อว.) มันควรจะอยู่ด้วยกัน สองกระทรวงนี้ควรจะ “ยุบรวม” ด้วยซ้ำไป แล้วก็ให้มหาวิทยาลัยเขา (แยกไปอยู่) อยู่ส่วนมหาวิทยาลัย
แล้วก็จะเป็น “กระทรวงอภิมหาซูเปอร์บิ๊กเบิ้ม” เลย มันต้องเป็นกระทรวงที่ตั้งขึ้นมาเพื่อทำให้ทำงานเฉพาะกิจ ให้ผ่านกระบวนการนี้ไป แล้วอาจปรับหน้าที่ ปรับชื่อเล็กน้อย ไม่มีปัญหา เพราะคนกระทรวงวิทยาศาสตร์ ผมว่าสองชั่วอายุคนที่ผ่านมาเจอมาแล้วสามรอบ อันนี้เป็นรอบที่สี่แล้ว
กระทรวงนี้เป็นกระทรวงที่ทำคลอดกระทรวงพลังงาน กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงดีอี ถ้าไปอ่านประวัติศาสตร์ เราก็จะเห็น
แต่ว่าแกนกลางของมันจริงๆ คือ “วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม” มันยังอยู่ตรงนี้
