บทความพิเศษ | จักรกฤษณ์ สิริริน
ทำงานกะกลางคืน
ระวังภัยเงียบที่ซ่อนอยู่
การทำงานในยามค่ำคืน อาจเป็นทางเลือกหรือความจำเป็นของใครหลายคน ทั้งด้วยเหตุผลเรื่องรายได้หรือบางคนต้องการความเงียบสงัดที่ช่วยให้มีสมาธิกับการทำงาน
โดยเฉพาะอย่างยิ่งอาชีพที่ต้องให้บริการตลอด 24 ชั่วโมงอย่างบุคลากรทางการแพทย์ โรงงานอุตสาหกรรม งานรักษาความปลอดภัย ไปจนถึงสายงานเทคโนโลยีสารสนเทศ หรือพนักงานฝ่ายศิลป์ และช่างตัดต่อ
ภาพภายนอกของการทำงานกะดึก อาจดูเหมือนเป็นเพียงการสลับเวลาชีวิตธรรมดาๆ คือย้ายเวลาตื่นมาเป็นกลางคืน และย้ายเวลานอนไปเป็นกลางวัน
แต่ในความเป็นจริงแล้ว ร่างกายมนุษย์ไม่ได้ถูกออกแบบมาให้อาศัยอยู่ในมิติเวลาที่ย้อนศรเช่นนี้
ดังนั้น ภายใต้ความสงบสงัดของการทำงานยามค่ำคืน มีภัยเงียบทางสุขภาพขนาดใหญ่ที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นอย่างช้าๆ โดยที่หลายคนไม่รู้ตัว
ภัยเงียบประการแรกเริ่มจากแรงเหวี่ยงของระบบนาฬิกาชีวิต หรือที่เรียกว่านาฬิกาชีวภาพ ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมจังหวะการทำงานของร่างกายตลอด 24 ชั่วโมง
จากวิวัฒนาการของมนุษย์ตั้งแต่ยุคโบราณ การออกหากินกลางคืนมีความเสี่ยงมาก สมองของมนุษย์จึงสะสมความรู้และสร้างกลไกตอบสนองต่อแสงสว่างและกาลเวลาที่แม่นยำ และถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น
ทันทีที่แสงอาทิตย์ลับขอบฟ้า สมองจะสั่งให้หลั่งฮอร์โมนเมลาโทนินเพื่อให้เรารู้สึกง่วงและหลับสบายเพื่อฟื้นฟูร่างกาย
ดังนั้น การฝืนตื่นมาทำงานภายใต้แสงไฟส่องจะทำให้ระบบนี้สับสนอย่างรุนแรง การหลั่งฮอร์โมนผิดเวลาส่งผลกระทบโดยตรงต่อคุณภาพการนอนหลับ
คนทำงานกะดึกส่วนใหญ่มักประสบปัญหานอนไม่หลับ หลับไม่สนิท หรือตื่นกลางคันเมื่อต้องนอนในเวลากลางวัน
แม้จะพยายามนอนให้ครบ 7-8 ชั่วโมง แต่แสงแดด เสียงรบกวนรอบข้าง และอุณหภูมิในตอนกลางวันก็ทำให้นอนได้เพียงแค่การหลับหลวมๆ เท่านั้น
ผลลัพธ์ก็คือ การสะสมของภาวะอดนอนเรื้อรัง
ร่างกายที่ไม่ได้รับการฟื้นฟูอย่างสมบูรณ์จะเริ่มส่งสัญญาณเตือนผ่านความอ่อนเพลีย สมองล้า สมาธิสั้นลง การตัดสินใจช้าลง และส่งผลต่อประสิทธิภาพในการทำงานอย่างเห็นได้ชัด
นอกจากนี้ การทำงานข้ามคืนยังลามไปส่งผลกระทบต่อระบบการเผาผลาญและระบบย่อยอาหารอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
เพราะธรรมชาติของมนุษย์ถูกออกแบบมาให้ย่อยอาหารในเวลากลางวันและพักผ่อนระบบย่อยในเวลากลางคืน เมื่อเราต้องตื่นมาทำงานตอนตี 2 ตี 3 ร่างกายจะหลั่งฮอร์โมนความเครียดอย่างคอร์ติซอลออกมามากขึ้น
ฮอร์โมนนี้ไม่เพียงแต่ทำให้เรารู้สึกเครียดโดยไม่รู้ตัว แต่ยังกระตุ้นให้เรารู้สึกหิวอาหารที่มีแคลอรีสูง คาร์โบไฮเดรตสูง และน้ำตาลสูงในยามดึก
การรับประทานอาหารหนักๆ ในเวลาที่ระบบย่อยอาหารทำงานได้น้อยลง ส่งผลให้เกิดอาการท้องอืด กรดไหลย้อน และปัญหาลำไส้แปรปรวน
ยิ่งไปกว่านั้น ระบบเผาผลาญที่ทำงานผิดปกติยังเป็นต้นเหตุสำคัญของโรคอ้วนลงพุง ระดับน้ำตาลในเลือดสูง และเสี่ยงต่อการเป็นโรคเบาหวานประเภทที่ 2 เพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล
สถิติทางการแพทย์พบว่า คนทำงานกะกลางคืนมีความเสี่ยงต่อกลุ่มโรคไขมันและน้ำตาลในเลือดผิดปกติสูงกว่าคนทำงานตามเวลาปกติอย่างมีนัยสำคัญ
ภัยเงียบที่ร้ายแรงอีกประการหนึ่งคือความเสี่ยงต่อโรคระบบหัวใจและหลอดเลือด
การนอนหลับที่ไม่เป็นเวลาและความเครียดสะสมจากการทำงานกะดึกทำให้ความดันโลหิตพุ่งสูงขึ้น หลอดเลือดเกิดการอักเสบเรื้อรัง และหัวใจต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อสูบฉีดเลือดไปเลี้ยงร่างกายในเวลาที่ควรจะได้พัก
ผลวิจัยจำนวนมากชี้ว่า ผู้ที่ทำงานกะกลางคืนเป็นระยะเวลานานติดต่อกันหลายปี มีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะหัวใจวายเฉียบพลัน โรคหลอดเลือดสมอง และโรคความดันโลหิตสูงเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด
ยิ่งไปกว่านั้น องค์การวิจัยมะเร็งนานาชาติยังได้จัดให้การทำงานกะดึกที่รบกวนจังหวะนาฬิกาชีวภาพเป็นสารหรือปัจจัยที่อาจก่อให้เกิดมะเร็งในมนุษย์
เนื่องจากฮอร์โมนเมลาโทนินซึ่งทำหน้าที่เป็นสารต้านอนุมูลอิสระธรรมชาติและช่วยยับยั้งการเติบโตของเซลล์มะเร็ง ถูกลดระดับลงอย่างมากเมื่อร่างกายได้รับแสงสว่างในเวลากลางคืน
นอกจากสุขภาพกายแล้ว สุขภาพจิตก็เป็นอีกหนึ่งมิติที่พึงระวัง
ในเบื้องต้น คนทำงานกะดึกต้องเผชิญกับภาวะโดดเดี่ยวทางสังคมโดยไม่ตั้งใจ เพราะเวลาพักผ่อนที่ไม่ตรงกับครอบครัว เพื่อนฝูง หรือคนรัก อาจทำให้ความสัมพันธ์เริ่มห่างเหิน
เพราะกิจกรรมนันทนาการที่เคยทำร่วมกันในเวลากลางวันที่ลดน้อยถอยลงนั่นเอง
ผลกระทบทางสังคมนี้เมื่อบวกกับการเปลี่ยนแปลงของสารเคมีในสมองจากการขาดนอน ยิ่งกระตุ้นให้เกิดความเครียดสะสม ภาวะวิตกกังวล และโรคซึมเศร้าได้ง่ายขึ้น หลายคนต้องเผชิญกับภาวะอารมณ์แปรปรวน หงุดหงิดง่าย และหมดพลังในการดำเนินชีวิตประจำวัน
ภัยเงียบอันตรายที่สุดที่มักถูกมองข้ามก็คือ ความเสี่ยงในการเกิดอุบัติเหตุ การทำงานยามค่ำคืนโดยเฉพาะในช่วงเวลาตี 3 ถึงตี 5 ซึ่งเป็นช่วงที่ร่างกายลดอุณหภูมิและเรียกร้องการนอนหลับมากที่สุด
จะส่งผลให้เกิดภาวะหลับใน หรือการตอบสนองที่เชื่องช้า
เพราะความล้าของสมองในช่วงเวลานี้เปรียบเสมือนการทำงานภายใต้สภาวะมึนเมา ไม่ว่าจะเป็นการทำงานกับเครื่องจักรกลหนักในโรงงาน การตัดสินใจทางการแพทย์ที่ต้องการความแม่นยำสูง หรือแม้กระทั่งการขับรถกลับบ้านหลังเลิกงานกะดึก
อุบัติเหตุบนท้องถนนและในสถานที่ทำงานจำนวนมากเกิดขึ้นจากภาวะง่วงและสมองล้าของคนทำงานกะกลางคืน นำมาซึ่งความสูญเสียทั้งต่อชีวิตและทรัพย์สินอย่างประเมินค่าไม่ได้
หากคุณเป็นคนหนึ่งที่หลีกเลี่ยงการทำงานกะกลางคืนไม่ได้ การตระหนักรู้ถึงภัยเงียบเหล่านี้ถือเป็นก้าวแรกที่สำคัญที่สุดในการปกป้องตัวเอง
เพราะแม้ว่าเราจะไม่สามารถเปลี่ยนเวลากลางคืนให้เป็นกลางวันได้ แต่เราสามารถปรับพฤติกรรมเพื่อลดผลกระทบเชิงลบให้น้อยที่สุดได้
เริ่มจากการจัดสุขอนามัยในการนอนหลับให้ดีที่สุด เมื่อเลิกงานกลับบ้านในตอนเช้า ควรใส่แว่นกันแดดเพื่อลดการสัมผัสแสงแดดที่จะไปยับยั้งการสร้างเมลาโทนิน
จัดห้องนอนให้มืดสนิท เงียบ และเย็นสบาย อาจใช้ม่านกันแสง อุปกรณ์อุดหู หรือที่ครอบตาเพื่อช่วยให้การนอนกลางวันมีประสิทธิภาพมากที่สุด
นอกจากนี้ การดูแลเรื่องอาหารการกินก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน ควรหลีกเลี่ยงการทานอาหารมื้อหนักและเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนก่อนเวลานอนอย่างน้อย 4-6 ชั่วโมง
เน้นทานอาหารที่มีประโยชน์ ย่อยง่าย และออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอในเวลาที่เหมาะสม เพื่อช่วยปรับสมดุลระบบเผาผลาญและลดความเครียดสะสม
แน่นอนว่า การทำงานกะกลางคืนอาจให้ผลตอบแทนในรูปแบบของรายได้ หน้าที่การงาน หรือความสะดวกในบางมิติของชีวิต
แต่ต้องไม่ลืมว่า ร่างกายของมนุษย์มีขีดจำกัด การทำงานแลกเงินไม่ควรหมายถึงการนำสุขภาพระยะยาวไปแลกโดยไม่มีแผนรับมือ
การหมั่นสังเกตสัญญาณเตือนจากร่างกาย ตรวจสุขภาพประจำปีอย่างสม่ำเสมอ และใส่ใจกับการดูแลตัวเองทั้งกายและใจจะเป็นเกราะป้องกันชั้นดีที่ช่วยให้คุณสามารถทำงานกะกลางคืนได้อย่างปลอดภัย
และรอดพ้นจากภัยเงียบที่ซ่อนตัวอยู่ในความมืดได้อย่างยั่งยืน
