สมุนไพรเพื่อสุขภาพ | โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเอง
มูลนิธิสุขภาพไทย
ย้อนไปกว่า 50 ปี เด็กรุ่นเบบี้บูมเมอร์จะคุ้นเคยกับภาพรอยแต้มสีม่วงเข้มในช่องปากเด็กๆ เพื่อรักษาแผลร้อนใน ยาชนิดนี้เรียกติดปากว่า “ยาม่วง” หรือ “ยาเจนเชียน” ที่มีผู้เข้าใจผิดมาอย่างยาวนานว่า ยานี้สกัดมาจากพฤกษชาติในสกุลเจนเชียน (Gentian) หรือ “ดอกหลงต่าน”
แต่ในความเป็นจริง ยาม่วงตัวนี้เป็นสารเคมีสังเคราะห์ประเภทสีย้อมถ่านหิน (Coal-tar dye) ที่มีชื่อสามัญทางยาว่า เจนเชียนไวโอเลต (Gentian Violet) หรือคริสตัลไวโอเลต (Crystal Violet) เพราะเวลาละลายน้ำจะให้สีม่วงเข้มอมน้ำเงินที่สดใสละม้ายคล้ายกับสีของดอกไม้ในสกุลเจนเชียน ไม่ได้มีส่วนผสมจากธรรมชาติเลยแม้แต่น้อย ในปัจจุบันแทบจะไม่มีใครใช้ยานี้แล้ว ยิ่งกว่านั้นในสหรัฐอเมริกาและแคนาดาสั่งควบคุมและถอนยาออกจากตลาด
มีงานวิจัยพบว่าหากใช้ในปริมาณมากหรือติดต่อกันเป็นเวลานาน อาจเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งและความเป็นพิษต่อเซลล์
เมื่อเป็นเช่นนี้ “เจนเชียน” (Gentian) หรือ “ดอกหลงต่าน” (???) ตัวจริงคืออะไร?
หลงต่านเป็นพืชล้มลุกในวงศ์ดอกหรีดเขา (Gentianaceae) อยู่ในสกุล Gentiana ทั่วโลกมีประมาณ 347 ชนิด เติบโตตามพื้นที่ราบสูง ทุ่งหญ้าอัลไพน์ และซอกหินบนภูเขาสูง รูปลักษณ์อันสง่างามทรงระฆังคว่ำสีน้ำเงินอัลตรามารีน สีน้ำเงินเข้มทรงพลังดูลึกลับและมอบความงดงามชวนมอง นอกจากนี้ ยังมีเรื่องราวทางวัฒนธรรม ความเชื่อ และคุณประโยชน์ในการเยียวยาชีวิตมนุษย์มานานนับพันปี
ดอกหลงต่านเป็นสัญลักษณ์แห่งความเพียร ศักดิ์ศรี และจิตวิญญาณในวัฒนธรรมตะวันออก โดยเฉพาะในประเทศจีน สื่อถึงความรักที่มั่นคง ทรหดและสันโดษ คำว่า “หลงต่าน” ในภาษาจีนแปลตรงตัวได้ว่า “ดีมังกร” (Dragon’s Gallbladder) ซึ่งเปรียบเปรยถึงรากที่มีรสยาขมจัด ดั่งดีของมังกรสัตว์เทพเจ้าในตำนาน
หลงต่านยังสื่อถึงคติอันลึกซึ้งว่า “ชอบที่จะมองเห็นคุณในยามที่คุณเศร้า” ซึ่งหมายถึงการพร้อมที่จะอยู่เคียงข้าง ร่วมทุกข์ร่วมสุข และคอยปลอบประโลมใจในยามที่อีกฝ่ายเผชิญความทุกข์ยากด้วย และในมณฑลยูนนานซึ่งได้ชื่อว่า “อาณาจักรแห่งดอกไม้” ได้ยกย่องให้ดอกหลงต่านเป็นหนึ่งในแปดดอกไม้ขึ้นชื่ออันทรงคุณค่าของมณฑล
ถ้าข้ามฝั่งไปยังประเทศญี่ปุ่น ดอกหลงต่าน หรือที่เรียกว่า รินโดะ (Rindou) เป็นตัวแทนของฤดูใบไม้ร่วง เพราะเบ่งบานอย่างงดงามท่ามกลางอากาศที่เริ่มหนาวเย็นและบรรยากาศใบไม้ร่วงชวนหดหู่ หลงต่านจึงเป็นสัญลักษณ์ของความแข็งแกร่ง ความยุติธรรมและความซื่อสัตย์ด้วย
ในยุคเฮอัน (ยุคทองของวัฒนธรรมและวรรณกรรมคลาสสิคของญี่ปุ่น) ดอกหลงต่านได้รับความนิยมอย่างสูงมีการนำมาใช้เป็นตราประจำตระกูล (Kamon) ของตระกูลมินาโมโตะ (Minamoto Clan) ขุนศึกผู้ทรงอิทธิพลในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น เพื่อแสดงถึงเกียรติยศและความทรหดอดทนของนักรบ
ในวัฒนธรรมตะวันตก ชื่อ เจนเชียน “Gentian” มีตำนานเล่าถึงเกียรติยศของกษัตริย์เจนทิอุส (King Gentius) แห่งอิลลิเรีย (Illyria) ผู้ครองชนเผ่าโบราณในแถบคาบสมุทรบอลข่าน พระองค์ทรงเป็นผู้ค้นพบพืชชนิดนี้และตระหนักถึงสรรพคุณใช้รักษาโรคระบาดในกองทัพ ซึ่งการใช้ประโยชน์ได้ซ่อนอยู่ใต้ผืนดิน แม้ว่าดอกจะมีสีสันงดงามแต่คุณค่าทางยาอยู่ที่ “ราก” ซึ่งอุดมไปด้วยสารประกอบกลุ่มไกลโคไซด์ (Glycosides) เช่น เจนชิโอปิคริน (Gentiopicrin) ซึ่งให้รสขมจัดและมีฤทธิ์ทางยาที่เด่นชัด แต่ก็พบว่าการใช้ประโยชน์ในสองซีกโลกต่างกัน
ศาสตร์การแพทย์แผนจีน ใช้รากสายพันธุ์ Gentiana scabra Bunge ซึ่งจัดเป็นสมุนไพรรสขม ฤทธิ์เย็นเข้มข้น มีสรรพคุณหลักในการ “ระบายไฟแกร่งของตับและถุงน้ำดี” และขจัดความร้อนชื้นในร่างกายส่วนล่าง ในตำรับยา เช่น “หลงต่านเซี่ยกานถัง” (Long Dan Xie Gan Tang) สรรพคุณรักษาอาการปวดศีรษะ ตาแดง หูอักเสบ ปากขม เจ็บชายโครง รวมถึงบำบัดอาการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะและโรคผิวหนังอักเสบเฉียบพลัน
ชาวตะวันตก ในยุควิกตอเรีย ดอกเจนเชียนแสดงถึง “คุณค่าในตัวเองที่ซ่อนอยู่” (Intrinsic Worth) และความซาบซึ้งใจอย่างสุดซึ้ง เนื่องจากด้วยลักษณะของดอกบางสายพันธุ์จะหุบกลีบปิดแน่นคล้ายความลับ แต่ภายในกลับซ่อนความงดงามและคุณค่าการรักษาอันยิ่งใหญ่เอาไว้
ในทางสมุนไพรมีการใช้รากเจนเชียนเป็นยาเจริญอาหารและยาบำรุงระบบย่อยอาหาร (Digestive Tonic) ความขมมีสรรพคุณกระตุ้นต่อมรับรสบนลิ้น ส่งสัญญาณให้ร่างกายหลั่งน้ำลายและน้ำย่อยในกระเพาะอาหารเพิ่มขึ้น และช่วยบรรเทาอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ รวมถึงช่วยฟูฟื้นร่างกายหลังไม่สบายช่วยให้กินอาหารได้มากขึ้น
ในวัฒนธรรมการดื่มแอลกอฮอล์ของชาวยุโรป เจนเชียนพัฒนาสู่อุตสาหกรรมเครื่องดื่มที่ผสมผสานในไลฟ์ไสตล์ชาวยุโรป เนื่องจากสารสกัดรสขมจากรากเจนเชียนเหลือง (Gentiana lutea L.) ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่มีดอกสีเหลืองสดใส รากจากสายพันธุ์นี้เป็นวัตถุดิบสำคัญที่ขาดไม่ได้ในการผลิตเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ประเภทบิตเตอร์ส (Bitters) และเหล้าก่อนอาหาร (Aperitif) ที่ให้รสชาติเป็นเอกลักษณ์ช่วยเรียกน้ำย่อยก่อนมื้ออาหาร
ในฝั่งอเมริกา เจนเชียนนำไปเป็นส่วนผสมของ Moxie น้ำอัดลมแบรนด์แรกๆ ของสหรัฐ
ในวิถีชีวิตสมัยใหม่ ดอกหลงต่านยังได้รับความนิยมในฐานะไม้ดอกไม้ประดับและศิลปะการจัดดอกไม้ ด้วยสีน้ำเงินเข้มสดใสและหาได้ยาก โดดเด่นให้เป็นประธานของช่อดอกไม้ในโอกาสสำคัญ สื่อถึงความเคารพอย่างสูง เกียรติยศและความสำเร็จ เช่น การมอบรางวัลหรือการสำเร็จการศึกษา
ปัจจุบันบริเวณแถบเทือกเขาแอลป์ในยุโรปมีกฎหมายคุ้มครองดอกเจนเชียนป่า สัญลักษณ์แห่งจิตวิญญาณของนักผจญภัยและการอนุรักษ์ธรรมชาติบนพื้นที่สูง
เล่าเรื่อง “ดอกหลงต่าน” เพราะชมซีรีส์จีนที่ให้คุณค่ากับพืชพรรณดอกไม้งาม ทั้งสมุนไพรและมิติเชิงวัฒนธรรม ถ้าละครไทยเล่าเรื่องราวดอกไม้พรรณไม้ธรรมชาติสรรค์สร้างคุณค่าสมุนไพร ศิลปะ ความงาม น่าจะช่วยให้สังคมไทยให้ความสำคัญของพืชพรรณไม้มากขึ้น และช่วยนำไปสู่การพัฒนาอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่มได้
