ภาวะแรงบีบสองด้านของรัฐสมัยใหม่ (The Dual Squeeze of Modern States)
บทความพิเศษ | พิธา ลิ้มเจริญรัตน์
จาก Forum
ที่ Harvard Kennedy School
สู่โจทย์ใหญ่ของโลกยุคใหม่
ย้อนกลับไปปี 2010 ผมนั่งอยู่กับเพื่อนร่วมชั้นในห้อง JFK Jr. Forum ที่ Harvard Kennedy School ฟัง Ban Ki-moon ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเลขาธิการสหประชาชาติ และก็เป็นศิษย์เก่าของที่นี่ด้วย ขึ้นเวทีพูดต่อหน้านักศึกษาอย่างใกล้ชิด
วันนั้นผมไม่ได้แค่ฟังผู้นำระดับโลก แต่ผมเห็น “อำนาจ” ถูกตั้งคำถามต่อหน้า และต้องตอบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
นั่นคือสิ่งที่ทำให้ Forum แห่งนี้เป็น “ไอคอน” ของ Harvard Kennedy School
มันไม่ใช่เวทีพิธีการ แต่เป็นพื้นที่ที่แนวคิดปะทะกับความจริง
เป็นที่ที่ทฤษฎีเจอกับการตัดสินใจจริง
และเป็นที่ที่อำนาจต้องอธิบายตัวเองต่อสาธารณะ
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา เวทีนี้ต้อนรับทั้งผู้นำทางการเมืองอย่าง Barack Obama, Hillary Clinton, John McCain รวมถึงผู้นำระดับโลกอย่าง Kofi Annan
และผู้นำจากนอกสหรัฐอย่าง Lee Hsien Loong และ Ellen Johnson Sirleaf
ขณะเดียวกัน ก็มีผู้นำจากโลกธุรกิจและเศรษฐกิจอย่าง Sheryl Sandberg และ Christine Lagarde เข้ามาร่วมถกในประเด็นสาธารณะ
สะท้อนให้เห็นว่านโยบายสาธารณะไม่ได้อยู่แค่ในโลกการเมือง แต่เชื่อมโยงกับเศรษฐกิจ เทคโนโลยี และสังคมอย่างแยกไม่ออก
ต่อเนื่องจากจิตวิญญาณแบบนี้ Harvard Kennedy School ยังมี Harvard Asia Pacific Conference ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปี
เวทีนี้เป็นพื้นที่ที่เอเชียไม่ได้ถูกอธิบาย แต่ถูกถกเถียง ตั้งแต่ภูมิรัฐศาสตร์ เศรษฐกิจ เทคโนโลยี ไปจนถึงอนาคตของประชาธิปไตยในภูมิภาค
และไม่ใช่แค่ Kennedy School เท่านั้น Harvard Business School และ MIT Sloan School of Management ก็มีเวที Asia-focused ของตัวเองเช่นกัน
ทั้งหมดนี้สะท้อนว่าเอเชียคือศูนย์กลางของคำถามสำคัญของโลกในวันนี้
เวลาผ่านไปอย่างรวดเร็ว วันนี้ผมกลับมานั่งในห้องเดียวกัน แต่ในอีกฝั่งของเวที
สิ่งที่เราได้พูดคุยกันในวันนั้น สามารถสรุปได้เป็นกรอบคิดหนึ่งที่ผมเรียกว่า
“ภาวะแรงบีบสองด้านของรัฐสมัยใหม่ (The Dual Squeeze of Modern States)”
หรือพูดให้ชัดขึ้นคือ โลกกำลังเผชิญสองกระแสที่เคลื่อนไปพร้อมกัน
Escalation of Geopolitics และ Erosion of Democracy
แรงบีบจากภายนอก : ภูมิรัฐศาสตร์ที่ทวีความรุนแรง
(External Squeeze: Escalation of Geopolitics)
ในเชิง International Relations ปรากฏการณ์นี้สะท้อนสิ่งที่เรียกว่า security dilemma
เมื่อโลกภายนอกไม่มั่นคง รัฐจึงต้องเสริมความแข็งแกร่งของตนเอง
ความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจ การแบ่งขั้วของเศรษฐกิจโลก และความตึงเครียดในตะวันออกกลาง โดยเฉพาะกรณีอิหร่าน กำลังสร้างสภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน
สิ่งที่ตามมาคือ โลกที่มีลักษณะเป็นวิกฤตยาว แต่สายป่านรัฐสั้น (sustained crisis, short fiscal runway) ราคาพลังงานผันผวน เงินเฟ้อกดดัน และห่วงโซ่อุปทานยังไม่เสถียร
สำหรับประเทศอย่างไทยหรืออินโดนีเซีย พื้นที่ทางการคลังมีจำกัด และความผิดพลาดมีต้นทุนสูง
นโยบายจึงต้องแม่นยำและตรงเป้า
ไม่ใช่เพียงเพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจ
แต่เพื่อยืดสายป่านให้รัฐสามารถประคองตัวผ่านวิกฤตที่ยืดเยื้อกว่านั้น
แรงบีบจากภายใน : การกัดกร่อนของประชาธิปไตย
(Internal Squeeze : Erosion of Democracy)
ในขณะเดียวกัน แรงบีบจากภายในกลับเคลื่อนในทิศทางตรงกันข้าม
พื้นที่ของประชาธิปไตยไม่ได้หายไปแบบฉับพลัน แต่ค่อยๆ ถูกจำกัดลงผ่านกลไกที่ซับซ้อนมากขึ้น
ประชาธิปไตยไม่ได้ถูกล้มด้วยรถถังเพียงอย่างเดียว
แต่ถูกจัดการผ่านกระบวนการทางกฎหมาย
จาก coups สู่ courts จาก generals สู่ judges
สิ่งที่เรียกว่า lawfare จึงกลายเป็นเครื่องมือสำคัญของยุคนี้ เมื่อการเสนอร่างกฎหมายซึ่งเป็นหน้าที่พื้นฐานของฝ่ายนิติบัญญัติ สามารถนำไปสู่การตัดสิทธิ์ทางการเมืองตลอดชีวิต
เรากำลังไม่ได้แค่กำกับพฤติกรรม แต่กำลังกำหนดขอบเขตของการมีตัวแทนในระบบ
อีกด้านหนึ่งคือ การกลับมาของ political dynasty ปัญหาไม่ใช่นามสกุล แต่คือ proxy leadership เมื่อผู้มีตำแหน่งไม่ได้เป็นผู้ตัดสินใจจริง แต่ต้องพึ่งพาอำนาจจากบุคคลที่อยู่นอกระบบ
สิ่งนี้ทำให้ความรับผิดชอบต่อประชาชนถูกลดทอน
และทำให้สถาบันอ่อนแอลงในระยะยาว
โจทย์ของโลกวันนี้จึงไม่ใช่การเลือกระหว่างความมั่นคงกับประชาธิปไตย
แต่คือการออกแบบรัฐที่สามารถมีทั้งสองอย่างพร้อมกัน
รัฐที่เข้มแข็งพอจะตัดสินใจ เปิดกว้างพอจะรับฟัง และยืดหยุ่นพอจะปรับตัว
เพราะในโลกที่ไม่แน่นอน ความยืดหยุ่นไม่ได้มาจากการควบคุม แต่มาจากความไว้วางใจ
เพราะในโลกที่แรงกดดันภายนอกเพิ่มขึ้นทุกวัน
ความมั่นคงที่แท้จริงอาจไม่ได้มาจากการควบคุมที่มากขึ้น
แต่มาจากความชอบธรรมที่ลึกขึ้น
และสุดท้ายแล้ว รัฐจะอยู่รอดได้ ไม่ใช่เพราะควบคุมสังคมได้ดีเพียงใด
แต่เพราะสังคมยังเลือกที่จะยืนอยู่ข้างรัฐหรือไม่
