MatiTalk ชาติชาย มุกสง อย่าให้ชาตินิยมบังตา ความเป็นมนุษย์ ยามสงบสาธารณสุขไทยมีมนุษยธรรมสูงอยู่แล้ว

รายงานพิเศษ

MatiTalk ชาติชาย มุกสง อย่าให้ชาตินิยมบังตา ความเป็นมนุษย์

ยามสงบสาธารณสุขไทยมีมนุษยธรรมสูงอยู่แล้ว

“ปัญหาใหญ่หนึ่งที่ผมฟังจากกรณีนี้คือ กัมพูชายิงโรงพยาบาลเรา ทำไมเราถึงเอาโรงพยาบาลของเราไปดูแลเขา? ผมคิดว่าต้องแยกกัน ในเมื่อคนอื่นละเมิดกฎหมาย คุณต้องละเมิดกฎหมายด้วยหรือ?”

ผศ.ดร.ชาติชาย มุกสง อาจารย์ประจำภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ผู้เขียนหนังสือ จากปีศาจสู่เชื้อโรค : ประวัติศาสตร์การแพทย์กับโรคระบาดในสังคมไทย กล่าวถึงกรณีการบริหารจัดการบริการสาธารณสุขช่วงสถานการณ์ปะทะชายแดนระหว่างไทย-กัมพูชา ผ่านรายการ MatiTalk ทางมติชนสุดสัปดาห์

ผศ.ดร.ชาติชายกล่าวว่า ทำไมบางเรื่องเราสามารถมีสติได้ แต่บางเรื่องเรากลับมีชาตินิยมมาบังตาความเป็นมนุษยนิยมหรือหลักมนุษยธรรม ซึ่งไม่ใช่คนไทยไม่มีนะ คนไทยมี แล้วก็มีทั้งในทางวัฒนธรรมและในทางศาสนาด้วยซ้ำ

เพียงแต่ในระบบของการกล่อมเกลาทางสังคมและการศึกษา รวมทั้งการเมืองของเราที่ไม่เป็นประชาธิปไตย ทำให้ความเป็นชาตินิยมของเราล้าหลัง คลั่งชาติ ซึ่งมันสัมพันธ์กัน

ถ้าเราไม่สามารถถกเถียงเรื่องนี้ได้เพราะทุกคนจะกลัวทัวร์ลง ก็น่ากังวล ในความเป็นจริงเรื่องพวกนี้ต้องถกเถียงกันได้ในที่สาธารณะ คุณต้องมีใจกว้างยอมรับความหลากหลาย ไม่ใช่คอยชี้นิ้วด่า ถ้าเกิดพูดไม่เข้าข้างทหารไทยที่นำการรบอยู่ แล้วทุกคนจะเป็นคนไม่รักชาติไปหมด

ผมคิดว่าเป็นการมองที่แคบเกินไป

แนวคิดชาตินิยม

ส่งผลต่อการบริการสาธารณสุข

ก่อนจะทำความเข้าใจว่า แนวคิดชาตินิยมมีผลต่อการบริการของการแพทย์การสาธารณสุขอย่างไร ผมคิดว่าเรามาดูสถานการณ์ของการบริการทางการแพทย์ข้ามพรมแดนหรือการให้บริการในชายแดนของระบบบริการสาธารณสุขไทย ซึ่งในหลายสถานการณ์วิกฤต แม้แต่โควิดซึ่งเป็นวิกฤตทางสุขภาพโดยตรง สถานบริการสุขภาพของไทยค่อนข้างจะมีมนุษยธรรมในการให้บริการสูงมาก

เอาเป็นว่าเรามีบริการสุขภาพที่ผ่าน สปสช. หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า แค่มีบัตรประชาชนก็เดินเข้าโรงพยาบาลได้เลย ตามชายแดนคนที่ไม่มีบัตรประชาชนไทยหรือไม่มีสัญชาติไทยเข้ามาในโรงพยาบาลก็ไม่โดนปฏิเสธ กลับเป็นปัญหาด้วยซ้ำว่าคนไทยไม่มีเตียง ไม่มีโอกาสได้รับบริการจากโรงพยาบาลแถวชายแดน เพราะว่าเรามีมนุษยธรรมในการบริการกับทุกคน

ต้องยอมรับว่าในสถานการณ์ปกติระบบบริการสุขภาพของรัฐไทยมีมนุษยธรรมสูงมาก และปฏิบัติตามหลักการสากลอย่างเคร่งครัดมาโดยตลอด หากสถานการณ์ปกติเวลาเราลงพื้นที่ชายแดนสิ่งที่ประชาชนคนไทยที่อยู่ชายแดนบ่นคือ เขาไม่มีที่รักษา เพราะชาวต่างชาติมายึดโรงพยาบาล ซึ่งหมอไทยก็ไม่ได้เกี่ยง ให้การรักษาตามหลักมนุษยธรรมอย่างเต็มที่

แต่เกิดอะไรขึ้นเมื่อเกิดสงคราม เกิดการปฏิเสธหลักมนุษยธรรม เราอาจต้องทำความเข้าใจว่า บุคลากรด้านการแพทย์ ด้านสาธารณสุขที่อยู่ในพื้นที่ เขาเห็นความยากลำบากของผู้คน เขาอยู่ในสถานการณ์ที่กดดันจากความไม่ปลอดภัยในชีวิตในสถานการณ์สงคราม ก็อาจจะทำให้อคติเกิดอย่างรุนแรงได้

ผมอยากเตือนสติสังคมไทย และพี่น้องในวงแวดวงสาธารณสุขว่า การมีสติสำคัญมากในช่วงเวลาที่เข้าสู่วิกฤต ไม่ว่าจะเป็นวิกฤตด้านภัยพิบัติหรือสงครามก็ตาม โดยเฉพาะเมื่อสงครามมีความขัดแย้งระหว่างผู้คนกับสิ่งที่เราเรียกว่า ชาติ เพราะในทางสังคมศาสตร์สิ่งที่เรียกว่าชาติ ไม่ใช่เป็นสิ่งตามธรรมชาติ แต่เป็นสิ่งสร้างทางสังคม พูดง่ายๆ ตามพุทธศาสนาคือสิ่งสมมุติ แต่ชีวิตและความเป็นมนุษย์ไม่ใช่สิ่งสมมุติ ถึงแม้ตัวตนเราจะเป็นสิ่งสมมุติ แต่มนุษย์เป็นที่สถิตของสังขารและวิญญาณ เป็นสิ่งที่มีเลือดเนื้อมีความรู้สึกจริงๆ

ฉะนั้น ในความเป็นมนุษย์หรือตามหลักมนุษยธรรม คิดว่าเป็นสิ่งที่ดำรงอยู่ก่อนที่จะมีชาติที่เราจะถูกกั้นพรมแดน ว่าคนคนนี้อยู่ในชาติไหน ก่อนจะมีชาติเรามีชีวิต เรามีความเป็นมนุษย์อยู่ก่อน

ถ้าเราเข้าใจตรงนี้ ก็จะเข้าใจว่าสิ่งที่เราต้องให้ความสำคัญสูงสุด สำหรับความเป็นมนุษย์ก็คือ หลักมนุษยธรรมต้องควรมาก่อนหลักของความเป็นชาติ

สิ่งเหล่านี้ในทางสังคมศาสตร์เรียกว่าเป็นสิ่งสมมุติขึ้นมา อาจจะเป็นกฎหมายระหว่างประเทศ สนธิสัญญาระหว่างประเทศ สิ่งเหล่านี้คือสิ่งที่มนุษย์มาร่วมช่วยกันกำหนดขึ้นมาให้มีความหมาย

ชาตินิยมไม่ได้เป็นสิ่งที่มีมาโดยธรรมชาติติดตัวกับมนุษย์มาเหมือนกับความเป็นมนุษย์ ถ้าเราเป็นมนุษย์ ใครมาทำร้ายเราใครมาทำร้ายคนรอบข้างเรา เราจะรู้สึกเจ็บแค้นโกรธใช่ไหม ขณะเดียวกัน เมื่อเพื่อนเราญาติเราเสียชีวิตหรือได้รับบาดเจ็บ เราก็ไม่ควรจะไปทำให้เกิดสิ่งเหล่านี้กับมนุษย์คนอื่นใช่ไหม

รวมทั้งสามารถที่จะให้การรักษาให้การดู เมื่อบาดเจ็บ ล้มตาย ซึ่งเป็นภาวะที่มนุษย์มีให้ต่อกัน ไม่ว่าจะอยู่เป็นชาติใดภาษาใดก็ควรจะมีความรู้สึกที่เหมือนกันในความเป็นมนุษย์

แต่พอภาวะสงคราม ทำไมความเป็นมนุษย์แบบนี้ถึงถูกทำให้หายไป ในศาสตร์เรื่องการทำสงคราม สิ่งที่สงครามจะเกิดขึ้นได้อย่างแรกคือ ต้องทำให้ความเป็นมนุษย์หายไปก่อนคุณถึงจะฆ่าศัตรูในสงครามได้

ตรงนี้การมีสติเป็นสิ่งที่สำคัญมากสำหรับเราชาวพุทธ เมื่อเข้าสู่สงครามทำไมเราถึงละเมิดได้ในฐานะชาวพุทธ แม้กระทั่งศีลข้อหนึ่ง การที่มีเจตนาอยากจะฆ่าคนในทางศาสนาเรียกว่า มโนกรรม ถือว่าสำเร็จแล้ว เราในฐานะที่เป็นคนพุทธแทบไม่ได้มีการคิดและเตือนสติกันเลยในฐานะที่เราเป็นชาวพุทธ

ถ้าเรามองแบบนี้ ก็จะเห็นว่าจริงๆ แล้วสงครามก็เป็นเงื่อนไขหนึ่งที่ทำให้เราต้องตรวจสอบความเป็นมนุษย์ของเรา ว่าต้องแบ่งเชื้อชาติด้วยหรือ ต้องแบ่งเขตแดนด้วยหรือ หรือว่าความเป็นมนุษย์การมีความรักและปรารถนาดีและไม่คิดร้ายกับเพื่อนมนุษย์จะไม่มีสิ่งนี้

ฉะนั้น ด้วยความโกรธ เนื่องจากการทำลายหรือเรียกว่า โจมตี ก่อให้เกิดความสูญเสีย ความเสียหายต่อสถานพยาบาลจำนวนมากตามเนื้อข่าว แต่เอาตามข้อเท็จจริง อ้างอิงจาก ศบ.ทก. โรงพยาบาลมี 2 คำ คือ โรงพยาบาลชุมชน โรงพยาบาลจังหวัด อำเภอ โรงพยาบาลศูนย์ เช่น โรงพยาบาลสรรพสิทธิประสงค์ กับโรงพยาบาลขนาดเล็กกว่า ซึ่งตอนหลังเรียกโรงพยาบาลเหมือนกัน เมื่อก่อนเรียกว่า สถานีอนามัย ปัจจุบันรู้จักในนามโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ซึ่งตั้งชื่อเป็นโรงพยาบาลแต่ไม่มีหน้าที่เหมือนโรงพยาบาล และไม่มีหมอประจำ 24 ชั่วโมง ไม่มีคนป่วยใน ซึ่งต่างกันมากกับคำว่าโรงพยาบาลที่รับผู้ป่วยมาไว้เป็นผู้ป่วยใน

หมายความว่าถ้าโจมตีโรงพยาบาลที่ชื่อว่าโรงพยาบาลชุมชน โรงพยาบาลจังหวัด โรงพยาบาลศูนย์ซึ่งมีผู้ป่วยใน สิ่งที่สื่อไทยไม่พูดก็คือ โรงพยาบาลเหล่านี้มีความแตกต่าง

ซึ่งในข้อเท็จจริงโรงพยาบาลจริงๆ ที่โดนโจมตีมีแค่ 2 โรงพยาบาล และไม่ได้โจมตีไปที่หอผู้ป่วยด้วย เหล่านี้สื่อไทยก็ไม่ได้พูดให้ละเอียดจำแนกแยกแยะให้เห็น แต่กลับมาสร้างอารมณ์กับคนในสังคมโดยการเหมารวมว่าเป็นการโจมตีสถานพยาบาล

ไม่ผิด แต่ในรายละเอียดและอารมณ์จะต่างกันมาก อ้างอิงข้อมูล ศบ.ทก. ถ้าเราให้รายละเอียดว่า โรงพยาบาลที่เสียหายจากการโจมตีด้วยอาวุธจริงๆ มีแค่ 2 โรง โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 3 โรงเท่านั้น ซึ่งต้องเข้าใจก่อนว่าเวลานั้นที่กระสุนตกลงไปเขาอพยพและปิดไปแล้ว

การสื่อสารความจริง คุณไม่ได้มีหน้าที่สื่อสารความจริงกับต่างชาติเท่านั้น คุณต้องสื่อสารความจริงกับคนในประเทศด้วย ให้เขาได้รับรู้ว่ามีข้อเท็จจริงอย่างไร

ในสถานการณ์ความขัดแย้ง

ควรยึดหลักจริยธรรมทางการแพทย์

มากกว่าผลประโยชน์ของชาติ

คําว่า “ผลประโยชน์ของชาติ” คืออะไร การที่เราดูแลคนกัมพูชาเป็นผลประโยชน์ของชาติไหม? ถ้าเราสามารถเอามาเคลมในการเจรจานานาชาติว่าเราดูแลเขาอย่างมีมนุษยธรรม

ผมคิดว่าการที่คุณมองว่าผลประโยชน์ของชาติ คือการปกป้องทรัพยากรของชาติให้คนในชาติใช้เท่านั้น โดยความคิดคับแคบแบบนี้ แต่ในสถานการณ์ปกติคุณไม่ได้เป็นคนแบบนี้ คุณเป็นคนที่มีมนุษยธรรมสูงเป็นปกติ ซึ่งคุณสามารถดูแลเพื่อนมนุษย์ที่อยู่ชายแดนมากกว่าคนไทยที่อยู่ตรงนั้นเสียอีก ซึ่งเป็นปัญหาที่คนไทยเองก็บ่นอยู่ด้วยใช่ไหม

เพียงแต่ปัญหาอยู่ตรงที่คุณไม่มีมนุษยธรรม คุณอาจจะขาดสติในการพิจารณาเรื่องระหว่างหลักมนุษยธรรมที่คุณยึดถือคุณปฏิญาณตอนไปเรียนจบแพทย์ออกมาประกอบวิชาชีพแพทย์ ตามหลักเบื้องต้น no harm การไม่ทำความอันตรายใดๆ กับผู้ป่วย ไม่เลือกชนชั้นวรรณะ เชื้อชาติ สัญชาติ

หลายคนหลายภาคส่วนต้องมีบทบาทที่จะทำให้กระบวนการความขัดแย้งลดลง ที่เกิดขึ้นแล้วเราคงไปย้อนคืนไม่ได้ แต่การที่จะทำให้ทุกสิ่งทุกอย่างสงบและเกิดการอยู่ร่วมกันได้ต่อไปควรจะมี

ถ้าเราไปดูตามหลักสากลหรือสัญญาเจนีวา สภากาชาด ซึ่งเราอยู่ในสนธิสัญญานั้น กาชาดเกิดขึ้นเพราะสงครามและดูแลทุกฝ่าย แล้วทำไมเราถึงละเมิดทั้งกฎหมายระหว่างประเทศและหลักมนุษยธรรม ซึ่งเราเคยมี ผมคิดว่าต้องไปคิดว่าผลประโยชน์ของชาติไม่สามารถที่จะมองอย่างแยกส่วนต้องมองโดยเอาทุกอย่างมาชั่งน้ำหนักแล้วมองว่าเป็นส่วนของเหตุการณ์ที่สัมพันธ์กันทั้งหมด เป็นความสัมพันธ์ในเชิงของเหตุการณ์

ถ้าวันหนึ่งเราสามารถเอาการดูแลผู้ป่วยในชายแดนอาจจะรวมถึงทหารที่สู้รบของกัมพูชาด้วยแสดงให้นานาชาติเห็นว่าเราดูแลทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน การเจรจาอาจจะทำให้เราได้ผลประโยชน์ของชาติและผลประโยชน์ที่ได้กับความเป็นมนุษย์ของเรา

ผมคิดว่าไม่สามารถมองอย่างแยกส่วนมองอย่างไม่เข้าใจบริบททั้งหมดไม่ได้

ชมคลิป

https://twitter.com/matichonweekly/status/1552197630306177024