หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
หลายปีก่อน ผมมีโอกาสไปร่วมงาน “สื่อ – สาร – สัตว์” ซึ่งมูลนิธิโลกสีเขียว ร่วมกับมูลนิธิสืบนาคะเสถียร จัดขึ้น
ได้พูดคุยกับคุณสโรชินี กุลปรีชา นักสื่อสารสัตว์ ข้ามสายพันธุ์ ทำให้ผมมีความมั่นใจมากขึ้น ในการพูดและฟังสัตว์
ผมบอกมันด้วยคำพูด พวกมันตอบกลับด้วยแววตา และด้วยภาษากาย
นานแล้วที่ผมเริ่มคิดแบบเดียวกับสัตว์ เหตุผลคือถ้าอยากพบเห็นพวกมันคงต้องคิดเหมือนกันว่าช่วงเวลานี้จะไปที่ไหน เริ่มเอานิสัยของสัตว์มาใช้ คือ แสดงออกถึงความรู้สึกอย่างตรงไปตรงมา ชอบ ไม่ชอบ อย่าเข้ามาใกล้…และอื่นๆ อีกหลายอย่าง
เมื่อพบกับสัตว์ ไม่ว่าจะโดยบังเอิญ ตามแหล่งน้ำแหล่งอาหาร บนด่าน หรือขณะรออยู่ในซุ้มบังไพร ผมจะพูดในใจว่า “ผมขอเป็นเพื่อนนะ อย่ากลัวเลย ไม่ต้องหนี” ทำนองนี้
…แน่นอน พูดดังไม่ได้หรอก เพราะถ้าพวกมันได้ยินเสียง หรือเพียงแค่ได้กลิ่น สิ่งที่ผมจะเห็นคือการ ตื่นหนี…
อย่างไรก็ตาม เมื่อเปิดหัวใจพยายามที่จะพูด แม้จะไม่มีผู้ใดฟัง แต่หัวใจที่เปิด ก็ทำให้สายตา ได้ “เห็น” หู ได้ยิน สิ่งที่พวกมันสื่อสารออกมา
จนถึงวันนี้ สิ่งหนึ่งซึ่งไม่เคยหมดสิ้นไปจากป่า แม้ว่าป่านั้นจะเป็นพื้นที่อันได้รับการปกป้องดูแลอย่างเข้มข้นเพียงใด และไม่ว่าในมุมใดของโลก คือ สัตว์ป่าถูกจับขายเป็นสินค้า ถูกไล่ล่า ทั้งการฆ่าเพื่อเอาเนื้อ และเอาเพียงอวัยวะ ซากสัตว์ป่ายังเป็นที่ต้องการอย่างสูง
หลายตัวปลายทางอยู่ในสวนสัตว์ที่คนมาชมความน่าเอ็นดู
ในป่าประเทศไทย “ซาก” ที่ชุดลาดตระเวนในหลายๆ ที่พบเมื่อจับกุมผู้ต้องหาได้ คือ ซากค่าง จำนวนมาก ในลักษณะที่เรียกว่า “ส้มค่าง” คือเนื้อค่างหมักเกลือ
ค่างเมื่อพบคนพวกมันจะกระโจนหนี แต่ถ้าจวนตัวมักจะหยุด แอบนิ่งๆ
นั่นทำให้พวกมันกลายเป็นเป้านิ่ง ถูก “สอย” ลงมาเกือบหมดฝูง
เหล่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ซึ่งหากินอยู่บนเรือนยอดอย่าง ค่าง ชะนี พวกมันยังเป็นสินค้าที่มีมูลค่าสูง มีความจริงอยู่อย่างหนึ่งว่า การจะได้ลูกสัตว์เหล่านี้มาให้คนได้เลี้ยง ได้ชื่นชม ในการเข้าสู่ตลาดค้าสัตว์ป่า ต้องฆ่าแม่เสียก่อน
ไม่ต้องพูดถึงพวกมันต้องถูกยัดใส่กล่องใส่กรงแคบๆ หลบเลี่ยงด่านตรวจจับ ระหกระเหิน ทุกข์ทรมาน
เจ้าตัวเล็กๆ นั่น จำนวนมากตายก่อนถึงปลายทาง
ผมไม่ได้กำลังพูดถึงเรื่องใหม่ๆ เหล่านี้คือเรื่องเก่าๆ ที่เราพูดกันมานาน แค่มันไม่เคยยุติ
แม้ว่าโลกจะเปลี่ยนไปมากอย่างรวดเร็วแล้ว แต่ความเชื่อบางอย่างยังเดินอยู่บนทางเส้นเดิม
ในป่ามีการสื่อสารอยู่เสมอ ในรูปแบบของเสียงร้อง รอยตีนบนดิน รอยข่วนบนต้นไม้ และกลิ่นที่ทิ้งไว้ตามเส้นทาง หรือแม้แต่แววตาของสัตว์ ที่บอกให้เรารักษาระยะห่าง อย่าเข้ามาใกล้กว่านี้
อีกทั้งเมื่อป่าที่เงียบลง สัตว์หายไป หรือบางแห่งประชากรสัตว์กินพืชเพิ่มขึ้นอย่างขาดความสมดุล พื้นที่ซึ่งถูกตัดขาดออกจากกัน น้ำท่วม ฝนแล้ง ทั้งหมดนี้เป็นการสื่อสารเช่นกัน
มีคนจำนวนไม่น้อยพยายามแปลภาษานั้นออกมาเป็นคำพูด เป็นงานวิจัย เป็นภาพถ่าย เป็นสารคดี เป็นกฎหมาย และเป็นความพยายามที่จะรักษาชีวิตเหล่านี้ไว้
แต่ในอีกด้านหนึ่ง ยังมีผู้คนที่พยายามแสวงหาสัตว์ป่าด้วยช่องทางต่างๆ เพื่อซื้อขาย แลกเปลี่ยน หรือครอบครอง
เสียงที่ส่งออกไปจึงเหมือนเดินทางไปคนละทิศทาง
สัตว์ส่งเสียงจากป่า
นักวิทยาศาสตร์ส่งข้อมูลออกมา
คนทำงานอนุรักษ์ส่งคำเตือน
ภาพถ่ายพยายามทำให้คนเห็นสิ่งที่กำลังหายไป
แต่เสียงเหล่านั้นคล้ายยังไปไม่ถึงคนบางกลุ่ม, รัฐบาล
หรือมันไปถึงแล้ว เพียงแต่พวกเขาเลือกที่จะไม่ได้ยิน
เรานิยมเลี้ยง “สัตว์แปลก” สั่งนำเข้ามา มันคือ สัตว์ต่างถิ่นซึ่งเมื่อหลุดหรือถูกปล่อยลงสู่ธรรมชาติ เราไม่เคยนึกว่าธรรมชาติไม่ใช่กรงที่เราสามารถนำสิ่งมีชีวิตอะไรเข้าไปวางไว้ก็ได้
สัตว์ชนิดหนึ่งอาจมีชีวิตอยู่ได้ดีในถิ่นกำเนิดของมัน
แต่เมื่อถูกพาไปอยู่อีกพื้นที่หนึ่ง ความหมายของการมีชีวิตก็อาจเปลี่ยนไป มันกลายเป็นผู้ล่า เป็นคู่แข่ง หลายชนิดเป็นพาหะของโรค
บางชนิดเข้าไปเปลี่ยนสมดุลของสิ่งมีชีวิตพื้นเมืองที่อยู่มาก่อน
เราคิดว่าเป็นเพียงการปล่อยสัตว์หนึ่งตัว แต่ธรรมชาติต้องรับผลต่อไปอีกนาน
บทเรียนจากสัตว์ ทำให้ผมรู้ว่าสัตว์ไม่ได้ใช้คำพูด แต่พวกมันเข้าใจกัน
ในขณะเดียวกันคนมีภาษา มีคำพูด มีหนังสือ มีงานวิจัย มีภาพถ่าย และมีข้อมูลมากมาย แต่การมีภาษามากมายไม่ได้หมายความว่าเราจะเข้าใจกันมากขึ้น
ปัญหาของโลกวันนี้ในทุกเรื่องราว อยู่ที่ระยะห่างระหว่างเสียงที่ถูกส่งออกมา กับหัวใจของคนที่ควรได้ยิน ยังไกลกันเกินไป
ค่างแว่นถิ่นเหนือสองตัวนี้ ผมพบข้างๆ โพรงของนกกกในเช้าวันหนึ่ง ซึ่งมีแสงแดดอ่อนละมุน ผมได้เห็น ได้ยิน สิ่งที่พวกมันสื่อให้รู้ ในสภาพแสงงดงาม ผมบันทึกภาพออกมา อย่างความรู้สึกที่พวกมันกำลังเผชิญ นั่นคือวันพรุ่งนี้ อันไม่สดใส ไม่มีค่างตัวเล็กๆ อยู่ในภาพนี้
ผมคงต้องยอมรับว่า เรื่องบางเรื่อง ชีวิตบางชีวิต ก็พบกับจุดจบ ตั้งแต่ยังไม่ได้เริ่มต้น …และสิ่งที่คนจำนวนมากพยายาม “สื่อสาร” มันไปไม่ถึงไหน
