หลังเลนส์ในดงลึก | ปริญญากร วรวรรณ
ช่างภาพสงครามคนหนึ่ง แม้จะมีชีวิตและจากไปก่อนที่ผมจะเกิด แต่งานและคำพูดของเขามีอิทธิพลกับผมพอสมควร
งานของเขาโดยเฉพาะภาพเหตุการณ์ในวันยกพลขึ้นบก หรือที่เรียกว่าวัน D-Day ที่หาดโอมาฮา วันที่ 6 มิถุนายน ค.ศ.1944 ทำให้เขาเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ เขาลงไปกับทหาร ท่ามกลางเสียงปืน ระเบิด รวมทั้งความสับสน เขาพยายามบันทึกภาพให้ใกล้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้
ภาพส่วนหนึ่งเสียหายระหว่างการล้างฟิล์ม ภาพที่เหลือคือหลักฐานสำคัญของเหตุการณ์วันนั้น
เขาคือ Andre Friedmann ชาวฮังการี เกิดที่กรุงบูดาเปสต์ในปี 1913
เขากับ Gerda Taro ซึ่งเป็นทั้งเพื่อนร่วมงานและคู่รัก ใช้ชื่อในวงการว่า Robert Capa เพื่อขายงานในยุโรป
Capa เป็นที่รู้จักจากภาพถ่ายสงคราม แต่เขาไม่ได้ถ่ายเฉพาะภาพสงครามเท่านั้น
งานสำคัญของเขาเริ่มตั้งแต่สงครามกลางเมืองในสเปน ปี 1936 หลังจากนั้นเขาไปทำงานที่จีน ช่วงสงครามจีน-ญี่ปุ่น ก่อนย้ายไปอเมริกา และทำงานให้นิตยสารต่างๆ
ผมสนใจ Capa เพราะเขาไม่ได้เป็นเพียงช่างภาพที่กล้าเสี่ยง เขาไม่ได้เข้าใกล้สงคราม เขาอยู่ใกล้ “มนุษย์” ที่อยู่ในสงคราม
งานของเขาไม่ได้นำเสนออาวุธ หรือภาพชัยชนะ
แต่เป็นภาพคนที่อยู่ในช่วงเวลาเปราะบาง หวาดกลัว และความสูญเสีย
เขาเป็นช่างภาพสงครามที่บอกชัดเจนว่า เกลียดสงคราม
ปี 1954 เขาเดินทางไปอินโดจีนเพื่อทำงานให้นิตยสาร Life ขณะทำงาน เขาพลาดเหยียบกับระเบิด เสียชีวิตในวัยแค่ 40 ปี
Robert Capa จากโลกนี้ไปก่อนผมเกิด
มีประโยคที่เขาพูดไว้ อันเป็นประโยคคุ้นหูและอยู่ในใจคนทำงานกับกล้องจำนวนมาก
“ถ้ารูปคุณยังไม่ดีพอ แสดงว่าคุณยังเข้าใกล้ไม่พอ”
ตอนแรกผมไม่เข้าใจนัก แต่หลังทำงานในป่ามานาน จนถึงวันนี้ ผมเข้าใจความหมายที่ Capa พูดไว้มากขึ้น
“ใกล้” ไม่ได้หมายถึงระยะ แต่หมายถึงรู้จักและเข้าใจในงานของผม
นั่นหมายถึง “ไกล” ไกลพอที่จะอยู่ในระยะห่างอย่างให้เกียรติ เคารพในความเป็นชีวิต ในหน้าที่ที่สัตว์ป่าทำ
Capa เข้าใกล้เพื่อเห็นมนุษย์ในสงคราม “ใกล้” ของเขา สำหรับผมคือเข้าใจระยะ เพื่อเห็นสัตว์ป่าโดยไม่รบกวนชีวิตพวกมัน
เมื่อเข้าใจพอ เราจะรู้ว่าไม่จำเป็นต้องเข้าไปใกล้เลย
ขณะทำงานผมแอบซ่อนตัวอยู่ในซุ้มบังไพร หากวันไหนกระแสลมเป็นใจ มีโอกาสที่สัตว์ป่าจะเข้ามาใกล้ ผมมีรูปสัตว์ป่าใกล้ๆ แบบเอื้อมมือถึงอยู่ไม่น้อย ใกล้กระทั่งเห็นแววตาสงสัย หวาดระแวง อีกทั้งรูปสัตว์ที่อยู่ในอาการตื่นหนี วิ่งฝุ่นตลบ รูปแบบนี้ก็มีไม่น้อยเช่นกัน
รูปเหล่านี้ของผมคงเรียกไม่ได้ว่าเป็น “รูปที่ดี”
ผมเคยพยายามเข้าใกล้สัตว์ป่าให้มากขึ้น เข้าไปใช้เวลาอยู่ในพื้นที่อันยากจะเข้าถึง ความผิดพลาดล้มเหลว วันเวลา ประสบการณ์ และคำพูดของ Capa สอนว่า
ผมยังเข้า “ใกล้” ไม่พอ
ความโชคดีอย่างยิ่งของคนทำงานในวันนี้คือ เรามีเครื่องมือ มีอุปกรณ์ซึ่งสามารถช่วยให้ได้งานตามจินตนาการ โดยเฉพาะในการทำงานกับสัตว์ป่า เมื่อถือกล้องเก่งๆ ในมือ ผมจึงบอกตัวเองเสมอๆ ว่า กำลังทำงานกับชีวิตที่ไม่ได้ด้อยกว่า
รูปสวยงามเป็น “รูปที่ดี” ไม่ได้หรอกหากผมยัง “ใกล้ไม่พอ”
ผมใช้กล้องเป็นเครื่องมือนำพาไปพบกับบทเรียนที่สัตว์ป่าสอนในวันที่ถือกล้องเก่งๆ ความสามารถสูง ทำได้ตามจินตนาการ ผมจึงต้องย้ำเตือนตัวเองอย่างเคร่งครัด
ผมพบว่าการเดินเข้าไปใกล้ไม่ได้ทำให้เราเข้าใกล้สัตว์ป่ามากขึ้น หากในใจยังไม่เข้าใจว่ามันกำลังรู้สึกอย่างไร หรือกำลังบอกอะไรกับเรา สัตว์ป่ามีระยะของมันและพวกมันเป็นผู้กำหนดระยะที่ยอมให้ผมอยู่ ระยะที่มันเริ่มระวัง และระยะที่ต้องการให้ผมถอยออกไป
ผมอาจมองเห็นตัวมันชัดขึ้นเมื่อเข้าใกล้กว่าเดิม แต่ในเวลาเดียวกัน ผมกำลังห่างไกลจากความหมายของการพบกันมากขึ้น
การถ่ายภาพสัตว์ป่าสอนผมว่า สิ่งสำคัญไม่ใช่การพยายามทำให้ระยะระหว่างกล้องกับสัตว์ป่าสั้นลง หากเป็นการทำให้ระยะระหว่างความเข้าใจของผมกับชีวิตของสัตว์ป่าสั้นลง เมื่อเข้าใจ จะรู้ว่าเมื่อใดควรหยุด เมื่อใดควรถอย
ดูเหมือนว่า นี่จะใช้ได้กับการดำเนินชีวิต
ใกล้ไม่ได้หมายถึงการขยับเท้าไปข้างหน้า แต่คือการขยับหัวใจเข้าไปเพื่อความเข้าใจ
ไม่เช่นนั้น โดยไม่รู้ตัว สิ่งที่ผมพยายามเข้า “ใกล้” จะยิ่งไกลออกไปทุกที…
