ย้อนดูบทเรียน “เลือกตั้งโมฆะ” จากต่างประเทศ : เป็นประชาธิปไตย “มากแค่ไหน” ก็ยังพลาดได้

เลือกตั้งจบ แต่ผลการเลือกตั้งยังไม่จบ …

กกต.คงจะกำลังปวดหัวอยู่ เพราะดูเหมือนการเลือกตั้งใหญ่ครั้งสำคัญวันที่ 8 ก.พ.ที่ผ่านมาจะยังไม่สามารถปิดเกมได้สำเร็จโดยง่าย หลังพบปัญหาเกี่ยวกับกระบวนการจัดการเลือกตั้ง ไปจนถึงขั้นตอนการนับคะแนน การรวมผลคะแนน นำมาสู่การประท้วงเรียกร้องให้มีการนับคะแนนใหม่ กระทั่งมีการยื่นเรื่องฟ้องร้องต่อองค์กรอิสระ

โดยวิวาทะล่าสุดเป็นเรื่องของการร้องเรียนให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะซึ่งก็มีนักกฏหมายหลายภาคส่วนออกมาโต้เถียงแสดงความเห็นทางวิชาการหลายท่าน

เป็นโอกาสอันดีในการพาผู้อ่านย้อนไปดูประวัติศาสตร์การเมืองโลกยุคใหม่ ว่าเคยมีการสั่งให้การเลือกตั้งหรือลงประชามติเป็นโมฆะบ้างหรือไม่ เพราะเหตุใด?

ออสเตรีย : กระบวนการที่ถูกต้อง” สำคัญไม่แพ้ “ผลลัพธ์

การเลือกตั้งประธานาธิบดีออสเตรีย ปี 2016 ถือเป็นกรณีสำคัญในยุโรป เมื่อผลการเลือกตั้งรอบสองถูกศาลสั่งให้เป็นโมฆะ แม้ไม่มีหลักฐานการโกงคะแนนโดยตรง

เหตุการณ์เริ่มจากชัยชนะอันเฉียดฉิวของ Alexander Van der Bellen (สายเสรีนิยม) ที่ชนะ Norbert Hofer (ฝ่ายขวาจัด) เพียง 31,000 คะแนน (ประมาณ 0.6%) โดยอาศัยคะแนนจากบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์เป็นตัวพลิกเกม อย่างไรก็ตาม พรรค Freedom Party (FPÖ) ได้ยื่นคัดค้านผลการเลือกตั้งเนื่องจากพบความผิดปกติในขั้นตอนธุรการ

ศาลรัฐธรรมนูญออสเตรียตัดสินยกเลิกผลการเลือกตั้งโดยให้เหตุผลหลักคือ “ความบกพร่องทางเทคนิค” เช่น หลายเขตเลือกตั้งเริ่มแกะซองและนับคะแนนทางไปรษณีย์ก่อนเวลาที่กฎหมายกำหนด และมีการปล่อยให้บุคคลที่ไม่ได้รับอนุญาตเข้าร่วมสังเกตการณ์หรือนับคะแนน

จุดสำคัญคือศาลระบุชัดเจนว่า “ไม่มีหลักฐานการทุจริตจริง” แต่ความหละหลวมในกระบวนการเปิดโอกาสให้เกิดการบิดเบือนได้ (Potential for manipulation) ซึ่งขัดต่อหลักการความโปร่งใสขั้นสูงสุด

การเลือกตั้งใหม่ถูกเลื่อนไปจัดในเดือนธันวาคม 2016 ซึ่ง Van der Bellen สามารถย้ำชัยชนะได้อีกครั้งด้วยคะแนนที่ทิ้งห่างกว่าเดิม เหตุการณ์นี้เตือนใจนักการเมืองทั่วโลกว่า ในระบอบประชาธิปไตย “กระบวนการที่บริสุทธิ์” สำคัญไม่แพ้ “ผลลัพธ์” และความผิดพลาดเพียงเล็กน้อยในขั้นตอนปฏิบัติก็สามารถเปลี่ยนประวัติศาสตร์การเมืองของประเทศได้

สหรัฐฯ ก็ไม่เว้น จัดเลือกใหม่เพราะคลิปฉาวโผล่

การเลือกตั้งนายกเทศมนตรี Joseph (Joe) Ganim ของเมือง Bridgeport รัฐคอนเนตทิคัต (สหรัฐอเมริกา) ปี 2023–24 กลายเป็นกรณี “เลือกตั้งเป็นโมฆะ” ที่ดึงความสนใจระดับชาติเพราะปัญหา การจัดการบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์ (absentee ballots) ที่ผิดกฎหมายและการฟ้องร้องจากคู่แข่งอย่าง John Gomes

ครั้งแรก การเลือกตั้งพรรคเดโมแครตเพื่อคัดเลือกผู้สมัคร (Democratic primary) จัดในวันที่ 12 กันยายน 2023 โดย Ganim ได้รับชัยชนะจากคะแนนบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์ที่ทำให้เขาชนะแบบเฉียดฉิว แต่หลังจากนั้น มีหลักฐานวิดีโอวงจรปิดปรากฏว่ามีการใส่บัตรลงในกล่องรับบัตรจำนวนมากโดยผู้ช่วยของฝ่ายหาเสียง ซึ่งเป็นการละเมิดกฎหมายของรัฐคอนเนตทิคัตเกี่ยวกับบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์

ฝ่าย Gomes ยื่นฟ้องศาลรัฐ Superior Court และในวันที่ 1 พฤศจิกายน 2023 ผู้พิพากษาตัดสินว่า ผลการเลือกตั้งรอบแรกนั้นถูกเพิกถอน เพราะจำนวนบัตรที่จัดการผิดกฎหมายมีมากพอจะทำให้ผลลัพธ์ไม่ชอบธรรม ศาลจึงสั่งให้มีการจัด การเลือกตั้งใหม่ (redo election)

ต่อมา การเลือกตั้งใหม่จัดขึ้นในเดือนมกราคม–กุมภาพันธ์ 2024 ซึ่ง Ganim ชนะทั้งการเลือกตั้งในพรรคและการเลือกตั้งทั่วไปอีกครั้ง จนได้เป็นนายกเทศมนตรีต่อไป

เหตุการณ์นี้สะท้อนปัญหาการจัดการบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์และความเชื่อมั่นในกระบวนการเลือกตั้งท้องถิ่นของสหรัฐฯ

บัตรลงคะแนนมีบาร์โค้ด ถือว่าความลับบัตรเลือกตั้งไม่ถูกคุ้มครองที่ไอซ์แลนด์

การเลือกตั้ง สภาร่างรัฐธรรมนูญไอซ์แลนด์ ปี 2010 เป็นกระบวนการที่ตั้งใจจะให้ประชาชนเลือกตัวแทนร่างหรือปรับปรุงรัฐธรรมนูญใหม่ แต่กลายเป็นกรณี “เลือกตั้งเป็นโมฆะ” ที่สร้างบทเรียนทางประชาธิปไตยที่สำคัญ. การเลือกตั้งจัดขึ้นในวันที่ 27 พฤศจิกายน 2010 เพื่อเลือกสมาชิก 25 คนจากผู้สมัครมากกว่า 500 คน โดยใช้ระบบโอนคะแนนแบบจัดลำดับ แต่ ผู้มีสิทธิออกเสียงมาเพียงราว 36% ของทั้งหมด—ซึ่งถือว่าต่ำมากเมื่อเทียบกับการเลือกตั้งทั่วไปของประเทศ

หลังการเลือกตั้ง มีผู้ยื่นฟ้องต่อศาลฎีการสูงสุดของไอซ์แลนด์ โดยกล่าวหาว่ามี ข้อผิดพลาดในกระบวนการจัดการเลือกตั้งหลายประการ เช่น บัตรลงคะแนนมีบาร์โค้ดต่อเนื่องที่อาจระบุผู้เลือกได้ การใช้ผนังกั้นโหวตที่ไม่ปิดมิดชิด จนทำให้ความลับของบัตรเลือกตั้งไม่ถูกคุ้มครองอย่างเหมาะสม และกล่องบัตรที่ไม่สามารถล็อกได้

วันที่ 25 มกราคม 2011 ศาลฎีการสูงสุดจึง พิพากษายกเลิกผลการเลือกตั้งทั้งหมด เพราะถือว่าการละเมิดขั้นตอนดังกล่าวเป็นข้อบกพร่องร้ายแรงตามกฎหมายเลือกตั้ง

แทนที่จะจัดการเลือกตั้งใหม่ รัฐสภาไอซ์แลนด์ (Althingi) จึงแต่งตั้งตัวแทนที่ได้รับเลือกเข้าเป็น “สภาที่ปรึกษารัฐธรรมนูญ” เพื่อทำงานร่างข้อเสนอร่างรัฐธรรมนูญต่อไป ซึ่งต่อมาก็เสนอต่อการประชามติปี 2012 แม้สุดท้ายจะยังไม่ถูกนำไปใช้ทำให้เห็นความท้าทายของการปฏิรูปรัฐธรรมนูญผ่านกระบวนการเลือกตั้งแบบใหม่

เยอรมนี : จุดผิดพลาดเล็กน้อย ก็ถือว่าระบบไม่ดี ต้องเลือกใหม่

การเลือกตั้ง รัฐเบอร์ลิน (Berlin) เมื่อวันที่ 26 กันยายน 2021 ซึ่งเป็นการเลือกตั้ง สภารัฐ (Abgeordnetenhaus) ของเมือง-รัฐเบอร์ลิน ถูก ประกาศให้เป็นโมฆะ โดย ศาลรัฐธรรมนูญของรัฐเบอร์ลิน (Constitutional Court of the State of Berlin) เนื่องจาก ความผิดปกติและความผิดขั้นตอนที่ร้ายแรงในวันเลือกตั้ง ซึ่งถือว่าละเมิดกฎหมายเลือกตั้งและอาจส่งผลต่อผลลัพธ์ของการลงคะแนนอย่างสำคัญ

เหตุการณ์เกิดขึ้นในวันที่เดียวกันกับการเลือกตั้ง สหพันธ์เยอรมนี (Bundestag) การเลือกตั้งระดับเขตและ ประชามติท้องถิ่น ส่งผลให้มีความท้าทายด้านการจัดการสูงมาก หลายหน่วยเลือกตั้งรายงานว่ามี บัตรเลือกตั้งขาดแคลน, บัตรที่ผิดพลาดหรือส่งไปยังที่ไม่ถูกต้อง, การต่อคิวยาวเกินเวลาเปิดหีบ, และบางสถานีถึงกับ เปิดให้โหวตหลังเวลาที่กฎหมายกำหนด

ศาลวินิจฉัยว่าข้อบกพร่องเหล่านี้ไม่ใช่ “จุดเล็กน้อย” แต่เป็น ข้อผิดพลาดเชิงระบบ ในการเตรียมและดำเนินการเลือกตั้ง ซึ่งกระทบต่อความเชื่อมั่นของประชาชนและความเป็นธรรมของกระบวนการ จึงตัดสินให้ผลการเลือกตั้งทั้งหมด เป็นโมฆะ และสั่งให้จัด การเลือกตั้งใหม่ภายใน 90 วัน ซึ่งจัดขึ้นใน วันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2023

การตัดสินใจครั้งนี้เป็นกรณีที่หาได้ยากในเยอรมนี และสะท้อนถึงความเข้มงวดในการปกป้องหลักการประชาธิปไตยและการเลือกตั้งที่เสรีและยุติธรรม

ยกเลิกเพราะต่างชาติแทรกแซง ที่โรมาเนีย

การเลือกตั้งประธานาธิบดี โรมาเนียปี 2025 เป็นกรณีที่ทั่วโลกจับตามองเพราะมีการ “ยกเลิกผลการเลือกตั้งรอบแรก” ก่อนจัดการเลือกตั้งใหม่ในปีถัดมา เหตุการณ์นี้เริ่มจากการเลือกตั้งเดิมที่จัดเมื่อ 24 พฤศจิกายน 2024 ซึ่ง Călin Georgescu ผู้สมัครฝ่ายขวา-ชาตินิยมได้รับคะแนนนำเหนือคู่แข่ง ทำให้เกิดความกังวลอย่างรุนแรงเกี่ยวกับการแทรกแซงจากต่างชาติและการละเมิดกฎหมายเลือกตั้ง

เมื่อวันที่ 6 ธันวาคม 2024 ศาลรัฐธรรมนูญโรมาเนีย (Constitutional Court of Romania) มีคำสั่งยกเลิกผลการเลือกตั้งรอบแรกโดยอ้างหลักฐานจากหน่วยข่าวกรองว่ามีการแทรกแซงของต่างชาติโดยเฉพาะจากรัสเซียเพื่อเอื้อประโยชน์ให้กับ Georgescu และพบการละเมิดกฎหมายเลือกตั้ง เช่น การใช้โซเชียลมีเดียและเทคโนโลยีดิจิทัลที่ไม่โปร่งใสและการระดมทุนหาเสียงที่ไม่เป็นไปตามหลักเกณฑ์ ซึ่งศาลมองว่าพฤติกรรมเหล่านี้ทำให้การเลือกตั้งไม่เป็นธรรมและอาจบิดเบือนผลลัพธ์ได้

การตัดสินใจยกเลิกนี้ — แม้สร้างความขัดแย้งและการประท้วงในประเทศ — ทำให้โรมาเนียต้องจัดการเลือกตั้งใหม่ในปี 2025 โดยมีการจำกัดผู้สมัครบางรายและเน้นความเข้มงวดในการควบคุมกฎหมายเลือกตั้งมากขึ้น ก่อนสุดท้ายผลการเลือกตั้งใหม่จะนำไปสู่ชัยชนะของคู่แข่งฝ่ายสหภาพยุโรปและนาโต้

คีร์กีซสถาน เลือกตั้งโมฆะแก้วิกฤตการเมือง

ประเทศนี้ได้ชื่อว่าเป็น “เกาะแห่งประชาธิปไตย” ในเอเชียกลาง การเลือกตั้ง สภารัฐ (รัฐสภา) ของ คีร์กีซสถาน เมื่อวันที่ 4 ตุลาคม 2020 กลายเป็นเหตุการณ์ทางการเมืองสำคัญเมื่อ ผลการเลือกตั้งถูกประกาศให้ “เป็นโมฆะ” ภายในเวลาเพียงสองวันหลังการประกาศผลอย่างเป็นทางการ โดย คณะกรรมการการเลือกตั้งกลางของคีร์กีซสถาน (Central Election Commission) ตัดสินใจเพิกถอนผลลัพธ์ทั้งหมดในวันที่ 6 ตุลาคม 2020 หลังจากเกิดการประท้วงอย่างหนักทั่วประเทศ

ผลการเลือกตั้งแรกชี้ว่าพรรคที่ใกล้ชิดกับรัฐบาลของ ประธานาธิบดี Sooronbay Jeenbekov ได้เสียงส่วนใหญ่ ทำให้พรรคฝ่ายค้านและประชาชนตั้งคำถามถึงความเป็นธรรม มีรายงาน ข้อกล่าวหาเรื่องซื้อเสียงและการใช้ทรัพยากรของรัฐเอื้อประโยชน์พรรครัฐบาล ซึ่งก่อให้เกิดความไม่พอใจอย่างกว้างขวาง

การประกาศผลทำให้ ผู้ประท้วงหลายพันคนออกมาชุมนุมในเมืองหลวง Bishkek, ปิดล้อมและยึดอาคารรัฐสภาและสำนักงานของประธานาธิบดี มีการปะทะกับตำรวจ ทำให้มีผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตขณะเดียวกันผู้ประท้วงยังปลดปล่อยนักโทษการเมืองหลายคน

เพื่อลดความตึงเครียดและตอบสนองต่อแรงกดดันจากประชาชน คณะกรรมการเลือกตั้งจึงประกาศ ยกเลิกผลการเลือกตั้งเพื่อรักษาความสงบในประเทศ และวางแผนจัดการเลือกตั้งใหม่ภายหลัง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวิกฤตทางการเมืองที่ต่อมาได้เปลี่ยนแปลงโครงสร้างอำนาจในประเทศ

ยูเครน : เลือกตั้งโมฆะ เพราะทุจริต

การเลือกตั้ง ประธานาธิบดีของ ยูเครน ปี 2004 กลายเป็นหนึ่งใน “เคสเลือกตั้งเป็นโมฆะ” ที่มีผลทางประวัติศาสตร์ เมื่อผลรอบสองที่ประกาศว่า Viktor Yanukovych ชนะถูกยกเลิกหลังจากเกิดข้อกล่าวหา ทุจริตและการบิดเบือนผลคะแนนอย่างกว้างขวาง

การเลือกตั้งรอบแรกจัดเมื่อ 31 ตุลาคม 2004 และไม่มีผู้สมัครได้รับคะแนนเกิน 50% จึงต้องมีการเลือกตั้งรอบสองในวันที่ 21 พฤศจิกายน ระหว่าง Yanukovych ผู้ได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลเก่าและรัสเซีย กับ Viktor Yushchenko ผู้นำฝ่ายค้านที่สนับสนุนความใกล้ชิดกับยุโรป

เมื่อผลอย่างเป็นทางการประกาศว่า Yanukovych ชนะ พรรคฝ่ายค้านและผู้สังเกตการณ์ระหว่างประเทศรายงาน การโกงผลการนับคะแนน, ความไม่โปร่งใส และหลักฐานว่ามีการเปลี่ยนแปลงตัวเลขในบางภูมิภาคอย่างผิดปกติ ซึ่งกระตุ้นให้ประชาชนจำนวนมากออกมาชุมนุมเรียกว่า “Orange Revolution” โดยใช้สีส้มเป็นสัญลักษณ์ของการเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตย

หลังการชุมนุมยืดเยื้อเกือบสองสัปดาห์ ศาลสูงสุดของยูเครนตัดสิน ยกเลิกผลการเลือกตั้งรอบสองวันที่ 21 พฤศจิกายน เนื่องจากการทุจริตถูกมองว่า “บิดเบือนความเป็นธรรมของผลโหวต” และสั่งให้มีการเลือกตั้งซ้ำในวันที่ 26 ธันวาคม 2004

สวีเดน : ประเทศประชาธิปไตยแข็งแกร่งก็ยังพลาดได้

ในการเลือกตั้ง สภาเทศมณฑล Västra Götaland (Västra Götaland County Council) ของ สวีเดนในปี 2010 ซึ่งจัดพร้อมกับการเลือกตั้งทั่วไปและเทศบาลนั้นสุดท้าย ถูกเพิกถอนผลและต้องจัดการเลือกตั้งใหม่ ในเดือน พฤษภาคม 2011 เพราะพบปัญหาข้อผิดพลาดในกระบวนการนับคะแนนและการจัดการโหวตที่สำคัญ

หลังการเลือกตั้งเมื่อวันที่ 19 กันยายน 2010 มี คำร้องอุทธรณ์จำนวนมากต่อคณะกรรมการตรวจสอบการเลือกตั้ง (Valprövningsnämnden) โดยพบว่าในหลายเขตของ Västra Götaland มี บัตรเลือกตั้งที่บกพร่องถูกนับเป็นคะแนน, มีบัตรที่ถูกส่งมาที่ผิดพลาดและไม่ได้ถูกนับทันเวลา, รวมทั้งมี ผู้มีสิทธิหลายคนถูกปฏิเสธการลงคะแนน ซึ่งรวมถึงการจัดสรรที่นั่งที่อาจเปลี่ยนแปลงถ้าไม่มีข้อผิดพลาดเหล่านี้

คณะกรรมการพิจารณาเห็นว่า ข้อผิดพลาดเหล่านี้น่าจะมีผลต่อผลลัพธ์ของที่นั่งในสภาเทศมณฑล — โดยเฉพาะที่นั่ง “ปรับสมดุล” ซึ่งส่งผลต่อการจัดตั้งอำนาจฝ่ายต่างๆ — จึงตัดสินใจให้ ผลการเลือกตั้งปี 2010 เป็นโมฆะทั้งหมด และสั่งให้มี การเลือกตั้งซ่อมในวันที่ 15 พฤษภาคม 2011

การยกเลิกครั้งนี้เป็นตัวอย่างที่หายากในระบบการเลือกตั้งของสวีเดน และสะท้อนถึงความเข้มงวดในการเฝ้าระวังความถูกต้องของกระบวนการเลือกตั้งระดับภูมิภาค