รศ.ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร เดาฉากทัศน์ ทศวรรษ 2570 ‘พลังคนเดือนตุลา คือพลังของคนตาย’
รายงานพิเศษ | พันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร
รศ.ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร
เดาฉากทัศน์ ทศวรรษ 2570
‘พลังคนเดือนตุลา คือพลังของคนตาย’
“คนเดือนตุลาเป็นความอึดอัดของคนรุ่นผม ผมอยากลองใช้คำว่า…เป็นความหลอกหลอน”
คือประโยคหนึ่งจากปาก รศ.ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร อาจารย์คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในเสวนา ‘คนเดือนตุลา : จากผู้ถูกปราบ สู่ผู้กำหนดทิศทางสังคม’ เวทีสุดท้ายใน 3 เวทีของงาน ’50 ปี 6 ตุลา ประวัติศาสตร์ที่ยังไม่จบ’ โดยสำนักพิมพ์มติชน ร่วมกับคณะรัฐศาสตร์ แห่งรั้วแม่โดม จุดเกิดเหตุ 6 ตุลาคม 2519 ซึ่งนักวิชาการมอบนิยามให้ว่า ‘อาชญากรรมโดยรัฐ’
แน่นอนว่า ประโยคในเครื่องหมายคำพูดข้างต้น ไม่อาจปิดจบโดยไม่รับฟังเหตุและผลในบริบทรอบข้าง
ท่ามกลางคนฟังและหนึ่งในผู้ร่วมเวที อย่าง รศ.ดร.กนกรัตน์ เลิศชูสกุล เจ้าของผลงาน ‘คนเดือนตุลา อำนาจและรอยแตกร้าวในการเมืองไทยร่วมสมัย’ เล่มที่ รศ.ดร.ยุกติไม่ถึงกับสปอยล์ แต่ป้ายยา ว่าหนังสือเล่มนี้ ‘ถอดรื้อความเป็นคนเดือนตุลา’ ออกมาได้เยอะ
อย่างหนึ่ง คือการทำให้เห็น Fragment ‘ความแตกเป็นเสี่ยงๆ’ ของคนเดือนตุลาที่ไม่ได้เป็น ‘ภาพเดียวกัน’ ขนาดนั้น
“สิ่งที่อยู่ระหว่างบรรทัดของทั้งเล่มคือ อาจารย์หยิน (รศ.ดร.กนกรัตน์) มองว่า คนเดือนตุลาเป็นคนกลุ่มเดียวกัน เป็นฮีโร่ และเครื่องนำทางทางอุดมการณ์บางอย่าง ผมอาจจะใช้คำเว่อร์ไปหน่อย แต่มันได้นัยยะแบบนั้น” รศ.ดร.ยุกติเกริ่น ก่อนเอื้อนเอ่ยคำในใจ ในฐานะคนรุ่นที่ยังได้เห็นเงา และ ‘กลิ่นควันบุหรี่ของพวกเขา’
ต่อไปนี้คือคำอธิบาย ขยายความ เน้นย้ำ ขีดเส้นใต้ใจความสำคัญ ‘คนเดือนตุลา’ ในสายตานักมานุษยวิทยาอย่าง รศ.ดร.ยุกติ
เครื่องนำทางอุดมการณ์
อีกด้านคือ ‘ภาระหลอกหลอน’
คนเดือนตุลาคือความอึดอัดของผม และคิดว่าคนรุ่นผมหลายคนก็รู้สึกแบบนั้น
ผมอยากลองใช้คำว่าเป็นความหลอกหลอน ซึ่งมีทั้งด้านดีในแง่เป็นเครื่องนำทางทางอุดมการณ์ เป็นกลุ่มหนึ่งของผู้บุกเบิกในการต่อสู้กับอำนาจนิยม แต่มันเป็นภาระยังไงไม่รู้ (ยิ้ม)
คนเดือนตุลาทำให้คนรุ่นหลังๆ คิดไม่ออกจากกรอบ ผมแปลกใจว่า ทำไมคนรุ่นหลังถึงบูชาคนเดือนตุลามากขนาดนั้น และปัญหาในลักษณะหนึ่ง คือ ถามคำถามใหม่ไม่ค่อยได้
ผมมีปัญหามากกับการทำงานกับคนเดือนตุลาบางคนในช่วงการทำงานทางการเมืองด้วยซ้ำ คือผมไม่ได้ไปทำงานทางการเมืองขนาดนั้น แต่พูดได้ว่ามีส่วนในการเคลื่อนไหวทางสังคมช่วงเหลือง-แดงบ้าง ช่วงการเคลื่อนไหวแก้ไขมาตรา 112 บ้าง
ปัญหาที่ยากก็คือ คนเดือนตุลายังคิดอยู่แต่ว่าตัวเองอยู่ข้างประชาชนและขัดแย้งกับรัฐ แต่ทีนี้ประชาชนกลุ่มไหน ไม่เลือก หรือไม่อย่างนั้นก็มองไม่ออกว่ามันมีประชาชนทั้งแบบที่ไปเข้ากับชนชั้นนำ กับอีกแบบที่ไม่ได้เข้ากับชนชั้นนำ คู่ขัดแย้งตรงนี้มันเป็นภาระของคนรุ่นผมที่ต้องมาอธิบายสิ่งต่างๆ
ภาระอีกอย่างหนึ่งก็คือการต้องคอยคิดอยู่ตลอด ว่าคนกลุ่มนี้มีอุดมการณ์ แต่ทำไมถึงทะเลาะกัน ก็เขาเป็นคน ทำไมต้องไปคิดว่าเขาจะต้องเหมือนกัน ต้องมีอุดมการณ์ ต้องต่อสู้เพื่อประชาชนเสมอไป หรืออะไรต่อมิอะไร
เพราะฉะนั้น ข้อเสนอหรือการให้ภาพรวมของการเป็นคนเดือนตุลาของอาจารย์หยินที่มองว่าเป็นขบวนการทางสังคม มันช่วยทำให้ความถอนรากถอนโคนของขบวนการทางการเมืองที่เป็นคนเดือนตุลายุคแรกเริ่มเจือจางลง แต่ยังสานต่อไปได้ มันก็ยังไปรับภาระตรงนั้นมาแบก ซึ่งผมไม่คิดว่าเขาเป็นตัวเป็นตนกันขนาดนั้นแล้ว อันนั้นคือเรื่องใหญ่ที่สุดที่ผมอยากจะพูด
14 ตุลา 16 สู่ 6 ตุลา 19
2 ขบวนการ ‘ถูกทำให้ต่าง’
คนกลุ่มนี้เคลื่อนไหวทางการเมือง 14 ตุลาฯ 6 ตุลาฯ ความแตกต่างกันของช่วงปี ในแง่บริบททางการเมืองระดับประเทศ และระดับโลก มันไม่ได้ต่างกันเลย แต่กลายเป็น 2 ขบวนการที่ถูกทำให้ต่างกันเหมือนขาวกับดำ ซึ่งพอมองกลับไปก็ยังมีความคล้ายคลึงกันในลักษณะหนึ่งคือ การต่อสู้กับอำนาจนิยมอย่างชัดเจน และเป็นขบวนการของคนหนุ่มสาว
แต่หลังทศวรรษ 2510 หลังออกจากป่า แล้วกลับเข้ามาในเมือง มาร่วมพัฒนาชาติไทยในแบบต่างๆ ก็ไม่ได้เป็นกลุ่มเป็นก้อนเดียวกันต่อไปหรือเปล่า บรรดาสหายเก่าที่ยังมีดาวแดงติดหน้าผากอยู่อาจไปเจอกันบ้าง พวกปัญญาชนกลุ่มใหญ่ เฮไปทางวัฒนธรรมชุมชน สายพัฒนาชุมชน ไปเป็นเอ็นจีโอ
ทศวรรษ 2530 ก็เฮกันไปปฏิรูปการเมือง กระจายอำนาจการเลือกตั้ง ส่วนหนึ่งไปทำงานกับทักษิณ ชินวัตร พรรคไทยรักไทย
พอทศวรรษ 2540 ก็เฮละโลกันไปเรื่องการเลือกตั้ง ไปเป็นนักการเมือง
พอทศวรรษ 2550 ก็ตีกันเอง
ปัจจุบัน ทศวรรษ 2560 ก็ยังอยู่ในช่วงที่ตีกันไม่จบ แต่โลกเปลี่ยนไปแล้ว
ผมอยากจะเดาต่อไปว่า ทศวรรษ 2570 ที่จะเริ่มในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า พลังของคนเดือนตุลา คือพลังของคนตาย
ล่าสุด ได้อ่านวิทยานิพนธ์เรื่องหนึ่งที่น่าสนใจของนักศึกษาเวียดนาม พูดถึงงานภาพยนตร์ของคุณอภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล และงานเขียนต่างๆ ซึ่งกล่าวถึงพลังของความตายที่มีบทบาท
ผมคิดว่า คนเดือนตุลาที่ตายไปแล้ว…อันนี้ซีเรียสนะ และผมพูดอย่างเคารพ มีพลังทางการเมืองมากกว่าคนเดือนตุลาที่ยังมีชีวิตอยู่ เพราะเขาได้เป็นในสิ่งที่เขาเป็นอย่างที่สุดในช่วงนั้น นั่นคือการต่อสู้กับอำนาจนิยม แล้วจบชีวิตไปในแบบที่เป็นฮีโร่
คนเดือนตุลาที่ยังมีชีวิตอยู่ อาจไม่ได้มีพลังเท่ากับคนที่ตายไปแล้วด้วยซ้ำ ผมคิดว่าทศวรรษ 2570 จะเป็นทศวรรษของคนเดือนตุลาที่ตายไปแล้วมากกว่า
ต่อกร ‘อำนาจนิยมหน้าใหม่’
ใครจะเป็นฮีโร่?
ถ้าถือว่าฮีโร่ของเรา คือคนที่กล้าออกมาต่อสู้กับอำนาจนิยม สู้เพื่อประชาธิปไตย หรือสิทธิมนุษยชน ผมว่าภารกิจของคนเดือนตุลามันจบไปแล้ว แม้แต่ในช่วงที่เข้าร่วมกับพรรคไทยรักไทย ในปี 2553 ฮีโร่คือคนเสื้อแดง ซึ่งต่อสู้กับเผด็จการ ต่อสู้กับอำนาจนิยม โดยระบอบของการเลือกตั้งที่มีทักษิณ เป็นแบรนด์ทางการเมือง ซึ่งไม่ได้เกิดโดยตัวเขา แต่เกิดจากสภาพแวดล้อมต่างๆ และเงื่อนไขทางการเมือง
ยุคสมัยเปลี่ยน หน้าตาของอำนาจก็เปลี่ยน มันมีสิ่งที่เปลี่ยนกลับไปไม่ได้แล้ว แต่ฝ่ายอำนาจนิยมเองก็ต้องเปลี่ยนหน้าตาของเขาไปเรื่อยๆ ในแง่นี้เราก็จะมีฮีโร่ใหม่ๆ หลังยุคคนเสื้อแดง หลังยุคของคุณทักษิณ เรามีพรรคการเมืองอีกพรรคหนึ่ง มีคนรุ่นใหม่ที่เพิ่งถูกปราบไป จนกว่าจะมีรอบของการเมืองที่จะทำให้เกิดคนกล้าออกมาต่อสู้อีกลักษณะหนึ่ง
ในช่วงนี้เราอาจจะเห็นการที่ระบอบอำนาจนิยมปรับตัวเองอย่างมาก แล้วฝังตัวเข้าไปในรัฐธรรมนูญ ทำให้ตัวเองกลายเป็นการเมืองของ Populism (ประชานิยม) ไปด้วย มันก็จะเป็นโจทย์ใหม่ให้คนรุ่นต่อไป
ผมอยากดูว่า ใครจะกลายมาเป็นผู้ต่อสู้กับอำนาจนิยมในหน้าใหม่มากกว่า
