โลกทรรศน์ | อุกฤษฏ์ ปัทมานันท์
มิน ออง ไลง์ ผู้นำสูงสุดของเมียนมาเดินทางเยือนมาเลเซีย แล้วนายกรัฐมนตรีอันวาร์ อิบราฮิม แห่งมาเลเซียก็ปูพรมแดงต้อนรับอย่างเป็นทางการแล้วประกาศว่า มาเลเซียต้องการให้เมียนมากลับมามีบทบาทเต็มในอาเซียน โดยมาเลเซียจะทำเพื่อการนี้ในทุกวิถีทาง
แล้วรัฐบาลกัวลาลัมเปอร์ก็ได้จัดส่งชาวเมียนมาอพยพ จำนวน 10,4930 คน เดินทางกลับไปเมียนมาด้วยทั้งทางเรือและทางเครื่องบิน11
อาจกล่าวได้ว่า นี่เป็นผลสัมฤทธิ์ของการต่างประเทศของมาเลเซียอันแสดงถึงทั้งชาติที่มีมนุษยธรรมและยังแสดงถึงความเป็นมิตรของชาติสมาชิกอาเซียนที่ทั้งมาเลเซียและเมียนมาต่างก็เป็นสมาชิก
แต่นี่ไม่ใช่เหตุผลเดียว
ปัญหาของมาเลเซีย
อันที่จริง คนเมียนมาอพยพในมาเลเซียนับเป็นปัญหาที่ซับซ้อน
คนเมียนมาลี้ภัยทางการเมืองและหนีจากความอดอยากและยากจนสุดแสน ต้องหลบหนีออกจากประเทศแม่ทางเรือ ต้องผจญกับอันตรายจากการเสี่ยงภัยทางทะเล ความยากลำบาก โดยเฉพาะจากภัยของโจรสลัดที่คอยดักปล้นแล้วเอาทรัพย์สินหรือฆ่าเอาชีวิตคนเมียนมาอพยพซึ่งมีทั้งเด็ก คนแก่ และผู้หญิงด้วย
เหตุการณ์ปล้นจากโจรสลัดที่คอยดักปล้นตามเส้นทางของเรือที่ขนคนเมียนมาหลบหนีออกจากประเทศเมียนมาเกิดขึ้นมานานและต่อเนื่อง เป็นโศกนาฏกรรมน่าเวทนาระดับโลก ซึ่งประเทศในอาเซียน รวมทั้งนานาชาติยังไม่อาจแก้ปัญหานี้ได้
รัฐบาลมาเลเซียในความเป็นจริงทางการเมืองและทางเศรษฐกิจแล้ว ได้ถูกกดดันจากคนมาเลย์ให้ส่งคนเมียนมาอพยพกลับสู่ประเทศเมียนมา
แรงกดดันนี้ปรากฏทั้งในสื่อโซเชียลและตามท้องถนนด้วยการประท้วงและโจมตีตรงต่อคนอพยพเมียนมาและต่อรัฐบาลมาเลเซียที่ยังไม่ได้จัดการเรื่องนี้เสียที
ข้อมูลที่น่าสนใจคือ ผู้ลี้ภัยชาวเมียนมาราว 1 แสน 9 หมื่นคนนี้ส่วนใหญ่เป็นชาวโรฮิงญา ซึ่งเป็นคนกลุ่มน้อยในเมียนมา ส่วนหนึ่งมีถิ่นพำนักอยู่บริเวณรัฐยะไข่ รัฐทางตะวันตกของเมียนมาซึ่งอยู่ติดกับประเทศบังกลาเทศ
แต่ก็ยังมีชาวโรฮิงญาอาศัยอยู่ในเมียนมาทั่วประเทศ โดยเฉพาะในเมืองใหญ่ ได้แก่ ย่างกุ้ง เมืองหลวง มัณฑะเลย์เมืองเศรษฐกิจอยู่ตอนกลางของประเทศ
คนโรฮิงญาเหล่านี้เป็นกลุ่มคนยากจน ขาดการศึกษาและมีทั้งเด็ก คนแก่ และผู้หญิง พวกเขาเกือบทั้งหมดเป็นคนมุสลิม ซึ่งต่างจากคนเมียนมาที่นับถือศาสนาพุทธ แล้วยังเป็นพวกที่ไม่มีงานทำ เป็นกลุ่มคนที่คนเมียนมาและเจ้าหน้าที่รัฐไม่ชอบและมักดูถูกและปกครองพวกเขาด้วยความเกลียดชังและไม่ยินยอมให้สิทธิทางสังคมและการเมืองใดๆ เลย
แม้ว่าคนโรฮิงญาเหล่านี้ส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลามเหมือนมาเลเซีย แต่ทางการและคนมาเลย์ก็ไม่สนใจและไม่ต้อนรับพวกเขา
ตอนนี้รัฐบาลมาเลเซียได้เพิ่มงบประมาณด้านการส่งคนอพยพกลับประเทศของตน แต่ก็ยังไม่ได้ผล มีการส่งกลับราว 5,000-10,500 คนกลับประเทศเมื่อปี 2025 ปรากฏว่าการส่งคนเหล่านี้กลับไม่ปลอดภัย เป็นกลุ่มคนที่ได้รับอันตรายจากทางรัฐบาลเมียนมาเองซึ่งก็เห็นว่าเป็นคนโรฮิงญา ไม่ใช่คนเมียนมา
ซึ่งมีข้อมูลออกมาอยู่เสมอว่า ผู้ลี้ภัยที่กลับคืนสู่เมียนมาจะถูกตรวจสอบอย่างหนักด้วยข้อหาต่างๆ นานา บางรายกลับถูกทำร้าย ทารุณ และบางรายก็สูญหายไปเลยก็มี
ในเรื่องนี้ทางองค์การสหประชาชาติกังวลกับชะตากรรมของคนโรฮิงญาเหล่านี้มาก แต่ในทางกลับกัน ประเด็นผู้ลี้ภัยเข้าไปอยู่ในมาเลเซียได้สร้างปัญหาทางสังคม เศรษฐกิจและการเมืองต่อประเด็นภายในมาเลเซียมาก และถูกคนมาเลย์ต่อต้านมาก จนเลยไปถึงไม่พอใจรัฐบาลมาเลเซียด้วย
อันอาจมีผลต่อการเลือกตั้งทั่วไปของมาเลเซียในปี 2028
ข้อกฎหมายระหว่างประเทศ
ถึงแม้มีแรงกดดันจากภายใน มาเลเซียจะอาศัยระเบียบระหว่างประเทศเพื่อช่วยลดทอนปัญหาชาวโรฮิงญาอพยพเหล่านี้ก็ยังยุ่งยาก
เพราะทางการมาเลเซียไม่ได้เป็นภาคีกฎบัตรสหประชาชาติเรื่องผู้ลี้ภัย ที่ประกาศใช้มาตั้งแต่ปี 2017
ดังนั้น มาเลเซียจึงไม่อาจใช้กลไกระหว่างประเทศว่าด้วยผู้ลี้ภัย มาจัดการกับปัญหานี้ได้เลย
การทูตของมิน ออง ไลง์
และสถานการณ์ใหม่
น่าสังเกตว่า มิน ออง ไลง์ ผู้นำสูงสุดของเมียนมาได้เดินทางเยือนประเทศอาเซียนในช่วง 3 เดือนที่ผ่านมา ได้แก่
1. สปป.ลาว
2. ไทย
3. เวียดนาม
4. กัมพูชา
5. มาเลเซีย
นับเป็นการทูตที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับประเด็นคนโรฮิงญาอพยพและการเมืองภายในของเมียนมาอีกด้วย เพราะจากรายงานของสื่อมวลชนต่างๆ แสดงให้เห็นการต้อนรับและการร่วมประชุมและปรึกษาระหว่าง พล.อ.อาวุโส มิน ออง ไลง์ กับนายกรัฐมนตรีอันวาร์ อิบราฮิบ ของมาเลเซียอันแสดงให้เห็นท่าทีและนโยบายที่เปลี่ยนไปของรัฐบาลมาเลเซียต่อเมียนมา ที่จากเดิมมาเลเซียต่อต้านเมียนมาอย่างแข็งขัน
ด้านหนึ่งในฐานะประเทศสมาชิกอาเซียนที่ต่อต้านการรัฐประหารของ พล.อ.อาวุโส มิน ออง ไลง์ ในเดือนกุมภาพันธ์ ปี 2021
ความพยายามของอาเซียนที่กดดันอย่างหนักต่อเมียนมาให้ปฏิบัติตามฉันทมติ 5 ข้อของอาเซียน (5 Points Consensus ASEAN)22 ที่กดดันรัฐบาลเมียนมาให้กลับคืนสู่ระบอบการปกครองประชาธิปไตย ให้จัดการเลือกตั้งที่ต้องมีทุกฝ่ายเข้าร่วมในการเลือกตั้ง
ให้ปล่อยตัวนักโทษการเมืองทั้งหมด รวมทั้งนางออง ซาน ซูจี ที่ยังคงถูกกักบริเวณ
เน้นเรื่องสิทธิเสรีภาพทางการเมือง การมีส่วนร่วมทางการเมืองและสิทธิเสรีภาพการแสดงออก
และให้สื่อมวลชนเป็นอิสระจากการควบคุมโดยรัฐ เป็นต้น
มิติระหว่างประเทศ
อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันของทางการมาเลเซีย ทั้งการปรับเพิ่มงบประมาณด้านการส่งกลับผู้ลี้ภัย การหันไปร่วมปรึกษาหารือและเจรจาเรื่องผู้ลี้ภัยกับทางรัฐบาลเมียนมา ไม่ได้เกิดจากสำนึกอันดีต่อผู้ลี้ภัย อันรวมทั้งการต้อนรับการเดินทางเยือนมาเลเซียอย่างเป็นทางการของ พล.อ.อาวุโส มิน ออง ไลง์ แน่นอนย่อมไม่ใช่ความสำเร็จอย่างงดงามของมิน ออง ไลง์ ต่อการทูตอาเซียนที่เดินด้วยการเดินทางเยือนประเทศสมาชิกอาเซียน 5 ประเทศ
แต่การปรับเปลี่ยนนโยบายของมาเลเซียและชาติสมาชิกอาเซียนยังสอดคล้องกับท่าทีใหม่ของสหรัฐอเมริกา ที่รัฐบาลอเมริกันปรับเปลี่ยนท่าทีต่อทางการเมียนมา โดยการเปิดเจรจาทางตรงต่อรัฐบาลเมียนมา
รวมทั้งการที่ผู้ช่วยรัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐเดินทางเยือนเมียนมาระหว่าง 15-16 กันยายน 202633
ผู้เขียนเห็นว่า การปรับท่าทีสำคัญของสหรัฐต่อเมียนมา คือ เปิดการเจรจาทางตรงกับรัฐบาลเมียนมา ไม่เกี่ยวข้องกับการแข่งขันเชิงภูมิรัฐศาสตร์กับจีน แม้แต่จีนต่อเมียนมาโดยตรง
นี่เป็นช่วงเวลาของการนิยามเรื่องผลประโยชน์แห่งชาติสหรัฐในอาเซียน เพื่อแสวงหา เช่น แร่หายาก (rare earth) จากดินแดนบริเวณนี้ โดยมีเมียนมา สปป.ลาว กัมพูชาเป็นอย่างน้อยในฐานะพื้นที่อันอุดมด้วยแร่หายาก ส่วนฐานทัพ ท่าเรือ ท่าทีและนโยบายเอียงไปทางวอชิงตัน เป็นส่วนประกอบเสริม
ต้องติดตามสถานการณ์ใหม่ในอาเซียน ผ่านเมียนมา มาเลเซีย และสหรัฐอเมริกา
เชิงอรรถ
