ราคาพลังงานเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ส่งผลต่อค่าครองชีพและต้นทุนการดำเนินธุรกิจของประชาชนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยเฉพาะช่วงที่ราคาพลังงานในตลาดโลกมีความผันผวน หลายคนอาจสงสัยว่า เหตุใดประเทศไทยจึงมีราคาน้ำมันแตกต่างจากประเทศอื่น หรือเมื่อราคาน้ำมันตลาดโลกลดลง ทำไมราคาน้ำมันบ้านเราถึงยังไม่ลดลงตามทันที
คำตอบอยู่ที่ “โครงสร้างราคาน้ำมันขายปลีก” ซึ่งไม่ได้ขึ้นอยู่กับต้นทุนเนื้อน้ำมันเพียงอย่างเดียว แต่ยังประกอบด้วยภาษี กองทุนที่ภาครัฐจัดเก็บ และค่าการตลาดที่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายในการดำเนินธุรกิจของผู้ค้าน้ำมันและสถานีบริการ การทำความเข้าใจองค์ประกอบเหล่านี้จึงช่วยให้เห็นภาพกลไกราคาน้ำมันของไทยได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
ประเทศไทยมีน้ำมันดิบเหลือใช้จริงหรือ ?
ยังมีความเข้าใจผิดว่าประเทศไทยมีน้ำมันดิบเหลือใช้เพียงพอ แต่ข้อมูลจากกรมธุรกิจพลังงาน ณ เดือนธันวาคม 2568 ชี้ให้เห็นว่า ประเทศไทยผลิตน้ำมันดิบได้ประมาณ 10% ของปริมาณการใช้เท่านั้น ขณะที่บางส่วนมีสารปนเปื้อนสูงเกินกว่าที่โรงกลั่นในประเทศจะรับได้จึงจำเป็นต้องส่งออก ดังนั้นน้ำมันดิบและน้ำมันสำเร็จรูปส่วนที่ขาดจึงต้องมีการนำเข้าอีกกว่า 90% เพื่อให้เพียงพอต่อการใช้งานภายในประเทศ
จากสัดส่วนการนำเข้าที่สูงนี้ ทำให้ราคาน้ำมันขายปลีกในประเทศไทยต้องผันผวนไปตามทิศทางราคาน้ำมันในตลาดโลกอย่างเลี่ยงไม่ได้
เจาะ 3 องค์ประกอบหลักราคาน้ำมันไทย
โครงสร้างราคาน้ำมันขายปลีกของประเทศไทย ประกอบด้วย 3 ส่วนสำคัญ ได้แก่ ต้นทุนเนื้อน้ำมัน ภาษีและกองทุน และค่าการตลาด โดยแต่ละส่วนมีรายละเอียดดังนี้
- ต้นทุนเนื้อน้ำมัน
สัดส่วนที่เยอะที่สุดในโครงสร้างราคาขายปลีก โดยเป็นต้นทุนราคาน้ำมัน ณ โรงกลั่น ซึ่งอ้างอิงราคาตามตลาดในภูมิภาค ประเทศไทยและประเทศในอาเซียนใช้ราคาน้ำมันสำเร็จรูปตลาดสิงคโปร์เป็นราคาอ้างอิง เนื่องจากเป็นศูนย์กลางการซื้อขายน้ำมันที่ใหญ่ที่สุดของภูมิภาคเอเชีย อย่างไรก็ตาม ราคาน้ำมันสำเร็จรูปตลาดสิงคโปร์ ไม่ใช่ราคาที่ประกาศโดยประเทศสิงคโปร์ หรือโรงกลั่นสิงคโปร์ แต่เป็นราคาที่ผู้ค้าจากทั่วทุกมุมของเอเชียเข้ามาตกลงซื้อขายผ่านตลาดกลางแห่งนี้
- ภาษีและกองทุน
เป็นส่วนที่ภาครัฐมีบทบาทในการกำหนดและบริหารอัตราการจัดเก็บ โดยประกอบด้วยภาษี 3 ประเภท และกองทุน 2 ประเภท ซึ่งแต่ละส่วนมีวัตถุประสงค์แตกต่างกัน ได้แก่
- ภาษีสรรพสามิต จัดเก็บจากสินค้าประเภทน้ำมันเชื้อเพลิงโดยกรมสรรพสามิต โดยอัตราภาษีจะเป็นไปตามพิกัดอัตราภาษีสรรพสามิตของน้ำมันแต่ละชนิด
- ภาษีบำรุงเทศบาล เป็นภาษีที่ต้องจ่ายให้หน่วยงานท้องถิ่น เช่น กรุงเทพมหานคร เทศบาล โดยปกติจะคิดในอัตรา 10% ของภาษีสรรพสามิต
- ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) เป็นภาษีการบริโภคที่จัดเก็บเมื่อมีการขายน้ำมันเชื้อเพลิงในประเทศโดยกรมสรรพากร ประกอบด้วย ภาษีมูลค่าเพิ่มจากราคา ณ โรงกลั่น และภาษีมูลค่าเพิ่มจากค่าการตลาด
- กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง มีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาเสถียรภาพของราคาน้ำมันขายปลีกในประเทศให้อยู่ในระดับที่เหมาะสม ในกรณีที่เกิดวิกฤตเชื้อเพลิงในอัตราสูง
- กองทุนส่งเสริมเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน มีวัตถุประสงค์เพื่อใช้เป็นทุนหมุนเวียนและค่าใช้จ่ายช่วยเหลือหรืออุดหนุนการดำเนินงานเกี่ยวกับการอนุรักษ์พลังงาน
- ค่าการตลาด
ส่วนต่างระหว่าง “ราคาขายปลีก” กับ “ราคาขายส่ง” ซึ่งครอบคลุมต้นทุนการดำเนินงานของสถานีบริการ เช่น ค่าพนักงาน ค่าขนส่ง ค่าเช่าสถานที่ ค่าน้ำ ค่าไฟ ส่วนลดและโปรโมชัน ตลอดจนค่าใช้จ่ายในการบริหารจัดการต่างๆ ของเจ้าของสถานีบริการและผู้ค้าน้ำมัน รวมถึงกำไรของผู้ค้าปลีก
ทำไมราคาน้ำมันโลกลง แต่ราคาหน้าปั๊มไม่ลดตามทันที ?
หนึ่งในคำถามที่ผู้บริโภคให้ความสนใจคือ เมื่อราคาน้ำมันในตลาดโลกลดลง เหตุใดราคาขายปลีกภายในประเทศจึงไม่ปรับลดลงในทันที สาเหตุเพราะ กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงมีกลไกบริหารจัดการทั้งการเก็บเงินเข้า (+) และการชดเชยราคา (-) ตามสถานการณ์ โดยในบางช่วงที่ราคาน้ำมันตลาดโลกลดลง อาจมีการจัดเก็บเงินเข้ากองทุน ส่งผลให้ราคาขายปลีกในประเทศไม่ลดลง หรือปรับลดลงช้ากว่าในช่วงเวลาดังกล่าว
นอกจากนี้ยังมีเรื่องของ “ค่าเงินบาท” ในช่วงเวลานั้น รวมถึงผู้ค้าจะทยอยปรับราคา เนื่องจากน้ำมันที่ขายหน้าปั๊มคือราคาของน้ำมันที่ซื้อมาก่อนหน้านี้ ความเข้าใจที่ว่า “ซื้อถูกต้องขายถูกได้ทันที” จึงไม่สะท้อนความจริง เพราะต้นทุนและราคาขายไม่ได้เกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน และมีความเสี่ยงจากความผันผวนของตลาดโลก
จึงเห็นได้ว่าการเปลี่ยนแปลงของราคาน้ำมันหน้าปั๊มไม่ได้สะท้อนการเคลื่อนไหวของราคาตลาดโลกเพียงอย่างเดียว แต่ยังขึ้นอยู่กับนโยบายและกลไกการบริหารกองทุนของภาครัฐด้วย
ทำไมราคาน้ำมันแต่ละประเทศไม่เท่ากัน ?
แม้น้ำมันเชื้อเพลิงจะเป็นสินค้าที่มีการซื้อขายในตลาดโลก แต่ราคาขายปลีกในแต่ละประเทศกลับแตกต่างกัน เนื่องจากแต่ละประเทศมีนโยบายบริหารจัดการพลังงานที่ไม่เหมือนกัน ทั้งมาตรการทางภาษี การจัดเก็บเงินเข้ากองทุน การอุดหนุนราคาพลังงาน ตลอดจนเกรดและคุณภาพของน้ำมัน
ขณะเดียวกัน ราคาน้ำมันยังได้รับผลกระทบจากปัจจัยหลายด้าน ทั้งสภาพเศรษฐกิจ ความต้องการใช้และปริมาณน้ำมันในตลาด ฤดูกาล สถานการณ์ภูมิรัฐศาสตร์ ข้อตกลงระหว่างประเทศผู้ค้าน้ำมัน ภัยพิบัติทางธรรมชาติ รวมถึงกระแสความสนใจด้านความยั่งยืนและสิ่งแวดล้อม
เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศในกลุ่มอาเซียนและประเทศเศรษฐกิจสำคัญของโลก พบว่าราคาน้ำมันของไทยอยู่ในระดับกลางๆ ไม่ได้เป็นประเทศที่มีราคาน้ำมันแพงที่สุด และไม่ได้มีราคาถูกที่สุด
บทเรียนจากมาเลเซีย เมื่อการอุดหนุนราคาน้ำมันกลายเป็นภาระงบประมาณ
อีกหนึ่งกรณีศึกษาที่สะท้อนความท้าทายของการอุดหนุนราคาน้ำมัน คือประเทศมาเลเซีย ซึ่งที่ผ่านมาใช้นโยบายอุดหนุนราคาน้ำมันดีเซลมาอย่างยาวนาน แต่ถึงแม้จะเป็นประเทศผู้ผลิตและส่งออกน้ำมันสุทธิ (Exporter) ก็ยังไม่สามารถดำเนินนโยบายนี้ต่อได้
ตั้งแต่ช่วงปี 2523 จนถึงวันที่ 9 มิถุนายน 2567 มาเลเซียใช้มาตรการอุดหนุนราคาดีเซลแบบเหวี่ยงแห (Blanket Subsidy) โดยกำหนดราคาที่ 2.15 ริงกิตต่อลิตร (ประมาณ 16.88 บาท) เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจและลดภาระค่าครองชีพของประชาชน
อย่างไรก็ตาม มาตรการดังกล่าวสร้างภาระให้กับงบประมาณของประเทศอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2566 รัฐบาลมาเลเซียใช้งบประมาณอุดหนุนราคาน้ำมันดีเซลสูงถึงประมาณ 1.43 หมื่นล้านริงกิต หรือราว 1.12 แสนล้านบาท หลังวันที่ 10 มิถุนายน 2567 รัฐบาลมาเลเซียได้ปล่อยราคาดีเซลลอยตัวตามราคาตลาด ภายใต้เพดานที่กำหนด (Managed Float) โดยกำหนดเพดานราคาขายปลีกไว้ที่ 3.35 ริงกิตต่อลิตร หรือประมาณ 26.30 บาท
ขณะเดียวกัน รัฐบาลยังคงให้ความช่วยเหลือผ่านมาตรการอุดหนุนแบบกำหนดกลุ่มเป้าหมาย เช่น การช่วยเหลือผู้ใช้น้ำมันดีเซลกว่า 30,000 ราย โดยอาจให้เงินช่วยเหลือรายละ 200 ริงกิตต่อเดือน หรือประมาณ 1,500 บาท รวมถึงอุดหนุนกลุ่มธุรกิจบางประเภท เช่น ขนส่งสาธารณะ และประมง มาตรการดังกล่าวคาดว่าจะช่วยลดภาระงบประมาณของรัฐบาลได้ประมาณ 4 พันล้านริงกิตต่อปี หรือราว 3.1 หมื่นล้านบาท
สำหรับประเทศไทย ซึ่งต้องพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันกว่า 90% การอุดหนุนราคาพลังงานจึงจำเป็นต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะในช่วงที่ราคาน้ำมันตลาดโลกมีความผันผวนสูง แนวทางที่เหมาะสมจึงอาจเป็นการให้ความช่วยเหลือแบบเฉพาะกลุ่ม
ท้ายที่สุด การทำความเข้าใจโครงสร้างราคาน้ำมันจะช่วยให้เห็นว่า ราคาที่ผู้บริโภคจ่าย ณ สถานีบริการนั้นประกอบด้วยหลายปัจจัย ทั้งต้นทุนพลังงานจากตลาดโลก นโยบายภาษีและกองทุนของภาครัฐ ตลอดจนต้นทุนการดำเนินธุรกิจของผู้ค้าน้ำมัน การบริหารราคาพลังงานจึงไม่ใช่เพียงการทำให้ราคาน้ำมันถูกลงในระยะสั้น แต่ยังต้องคำนึงถึงเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ ความมั่นคงด้านพลังงาน และความยั่งยืนของงบประมาณประเทศในระยะยาวด้วย
