ความสามารถในการแข่งขันของชาวจีนทั่วโลกพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ขณะที่โลกตะวันตกกำลังเสื่อมถอย นักสังคมวิทยาชาวเยอรมัน แม็กซ์ เวเบอร์เคยชี้ว่า จริยธรรมแบบ…คือแรงขับเคลื่อนของทุนนิยมตะวันตก แต่ปัจจุบันกลับถูกวัฒนธรรมตื่นรู้ (Woke Culture) กร่อนเซาะ ส่วนปรากฏการณ์ตะวันออกมาจากแนวคิดลัทธิขงจื๊อ ถือเป็นหนึ่งในปรัชญาสำคัญที่สุดของจีนในสมัยโบราณที่ช่วยสนับสนุนขจัดข้อบกพร่องของทุนนิยม
ถือเป็นปรากฏการณ์ครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่ชาวจีนทั่วโลกสามารถเข้าร่วมการแข่งขันในหลากหลายสาขาได้อย่างโดดเด่น และทะยานขึ้นสู่จุดสูงสุด ไม่ว่าจะเป็นภาคอุตสาหกรรม บริการ เทคโนโลยีสร้างสรรค์ หรือระบบโลจิสติกส์ ชาวจีนทั่วโลกต่างมีบทบาทเป็นผู้นำในเวทีโลก
นักเศรษฐศาสตร์จำนวนมากพยายามวิเคราะห์ว่าเหตุใดจึงเกิดปรากฏการณ์ “ตะวันออกกำลังรุ่ง ตะวันตกกำลังร่วง” เหตุใดชาติตะวันตกซึ่งเคยเป็นมหาอำนาจทางอุตสาหกรรม จึงเข้าสู่ภาวะเสื่อมถอย และเหตุใดกระแส “การลดอุตสาหกรรม” ของสหรัฐจึงยากที่จะย้อนกลับ แม้จะมีความพยายามจากประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ผ่านการทำสงครามภาษีเพื่อฟื้นฟูการผลิต
หนึ่งในคำอธิบายคือ การเสื่อมถอยของจริยธรรม…ที่เคยเป็นรากฐานทางวัฒนธรรมของโลกตะวันตกสูญเสียจิตวิญญาณแห่งความขยันหมั่นเพียรและความมุ่งมั่นในการสร้างสรรค์ กลายเป็นแรงงานที่ไร้แรงจูงใจและมีวินัยต่ำ ตัวอย่างเช่น อีลอน มัสก์ ได้เปรียบเทียบกำลังการผลิตของโรงงาน Tesla ในสหรัฐและเยอรมนีนั้นตามหลังโรงงานที่เซี่ยงไฮ้อย่างมาก ขณะเดียวกัน Apple ก็ยืนยันว่าห่วงโซ่อุปทานของจีนมีประสิทธิภาพและเสถียรภาพสูงสุด แม้จะมีแรงกดดันจากสหรัฐให้ย้ายฐานการผลิตกลับประเทศ แต่ Tim Cook ผู้บริหารสูงสุดชี้ว่าการกระทำดังกล่าวจะเพิ่มต้นทุนและลดคุณภาพของสินค้า
แต่แม็กซ์ เวเบอร์ เคยเสนอในผลงานว่า จริยธรรม…ของ “การทำงาน” ว่าต้องประกอบด้วยความขยัน อดทน สมถะ และการแสวงหาความสมบูรณ์แบบ แต่ปัจจุบันตะวันตกเริ่มขาดสิ่งเหล่านี้ไป อีกทั้งเริ่มเผชิญกับผลกระทบจาก “วัฒนธรรมตื่นรู้” ซึ่งเป็นเหตุนำไปสู่ความเสื่อมของระเบียบวินัยและจริยธรรมทางสังคม โดยเฉพาะในสหรัฐกำลังเผชิญปัญหาด้านอาชญากรรม ยาเสพติด และความรุนแรงจากอาวุธปืนในวงกว้าง
ในทางตรงกันข้าม ตะวันออกโดยเฉพาะสังคมจีนและกลุ่มชาวจีนโพ้นทะเล กำลังแสดงให้เห็นถึงคุณค่าของวัฒนธรรมที่เข้มแข็งของขงจื๊อ ซึ่งเน้นความใฝ่รู้ ความขยันหมั่นเพียร ความช่วยเหลือในครอบครัว และความรับผิดชอบต่อส่วนรวม สร้างความมั่นคงทางจริธรรมและจิตวิญญาณในสังคม
ปัจจุบันจีนนับเป็นศูนย์กลางผลิตสิ่งแปลกใหม่ระดับโลก ไม่ว่าปัญญาประดิษฐ์ เซมิคอนดักเตอร์ โลจิสติกส์ อุตสาหกรรมยานยนต์ และการต่อเรือที่ได้ประยุกต์ใช้ AI อย่างแพร่หลาย
เนื้อหาหลักของลัทธิขงจื๊อประกอบด้วย 1.ความเมตตา เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เห็นอกเห็นใจผู้อื่น 2.ความชอบธรรม ประพฤติตนอย่างถูกต้องตามหลักคุณธรรม 3.พิธีกรรมและระเบียบ เคารพในแบบแผน ขนบธรรมเนียมและกฎเกณฑ์ของสังคม 4.ปัญญา มีสติปัญญา รู้จักแยกแยะความถูกผิด 5.ความซื่อสัตย์ รักษาคำพูดและความน่าเชื่อถือ 6.ความจงรักภักดีและกตัญญู ซื่อสัตย์ต่อบ้านเมืองและเคารพบิดามารดา 7.การพัฒนาตนเองและสังคม เริ่มต้นจากการฝึกฝนตนเอง ดูแลครอบครัว บริหารบ้านเมือง นำไปสู่ความสงบสุขแผ่นดิน
วัฒนธรรมขงจื๊อมิได้หยุดอยู่ที่จีนเท่านั้น หากยังแพร่ขยายไปยังญี่ปุ่น เกาหลี ซึ่งต่างก็ได้ประสบความสำเร็จ ทว่า ความสำเร็จมิได้มาจากรัฐหรือเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว หากเป็นรากฐานทางจริยธรรมของขงจื๊อที่ยึดถือความรู้ การศึกษา และการเรียนรู้ตลอดชีวิตเป็นแกนหลักของสังคม เศรษฐกิจเอเชียตะวันออกจึงมิใช่ปรากฏการณ์ชั่วคราว แต่เป็นพัฒนาการที่ยากจะหยุดยั้ง
ในยุคที่โลกกำลังเปลี่ยนจากมหาอำนาจตะวันตกสู่สมดุลใหม่ของอำนาจทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมกลายเป็นแกนหลักในการอธิบายความสามารถในการแข่งขันของประเทศและภูมิภาค ปรากฏการณ์ “ตะวันออกกำลังรุ่ง” “ตะวันตกกำลังร่วง” ไม่ใช่มิติเพียงเศรษฐศาสตร์ แต่เป็นกระบวนการปรับสมดุลทางจริยธรรม ความคิด และจิตวิญญาณแห่งการพัฒนา
ศ.ชยานันต์ ศุกลวณิช
