พลวัตประชากรและนัยต่อการคลังและบริการสาธารณะท้องถิ่นกรณีศึกษากรุงเทพมหานครและจังหวัดใกล้เคียง
จำนวนประชากรไทยอยู่ในสภาพ “ขาลง” คล้ายคลึงกับหลายประเทศในยุโรป ตั้งแต่ปี 2562 เป็นต้นมา แต่นั่นมิได้หมายความว่า ทุกจังหวัด/อำเภอลดลงในอัตราเดียวกัน ความจริงหลายพื้นที่ประชากรเพิ่มขึ้น แต่เกินกว่าครึ่งประชากรลดลงเป็นปรากฏการณ์ที่มีความสำคัญ เพราะส่งผลกระทบอย่างกว้างขวางต่อการจัดบริการภาครัฐ การคลังท้องถิ่น และเศรษฐกิจเชิงพื้นที่ อาทิ เงินอุดหนุนรายหัวลดลง กำลังซื้อลดลง รายได้การคลังท้องถิ่นลดลง ถ้าหากพื้นที่นั้นมีประชากรน้อยอยู่แล้ว อาจถูกบังคับให้ควบรวมเข้าด้วยกัน คล้ายคลึงกับมาตรการควบรวมโรงเรียนที่ดำเนินการก่อนหน้าไปแล้ว ในโอกาสนี้ขอนำสถิติประชากรรายอำเภอมาวิเคราะห์เปรียบเทียบ พร้อมข้อสังเกตและการอภิปรายผลตามสมควร
ก่อนอื่นขอแสดงความชื่นชมกระทรวงมหาดไทยได้พัฒนาฐานข้อมูลประชากรได้เป็นอย่างดีและเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนสามารถดาวน์โหลดข้อมูลได้อย่างสะดวก ผู้วิจัยสนใจการเปลี่ยนแปลงในช่วงปี 2562-2567 เป็นพิเศษ ข้อมูลประชากรบันทึกโดยสำนักทะเบียนราษฎรอำเภอ (อบต.) และสำนักทะเบียนราษฎรท้องถิ่น (เทศบาล)
พื้นที่กรุงเทพมหานคร และจังหวัดปริมณฑลเป็นกรณีศึกษาที่สนใจเป็นพิเศษ เป็นปรากฏการณ์คล้ายกับเมืองใหญ่ในสหรัฐอเมริกาหรือยุโรปที่ประชากรย้ายออกจากพื้นที่ชั้นใน ไปอาศัยในเขตรอบนอก (urban sprawl) เพราะราคาที่ดินถูกกว่า มีพื้นที่สีเขียวนอกเมืองให้ได้ชื่นชม อาศัยการเดินทางเข้าเมืองด้วยรถไฟฟ้า พาหนะส่วนตัว หรือรถสาธารณะ พื้นที่รอบนอกซึ่งเคยเป็นชนบท (หรือกึ่งชนบท) กำลังเปลี่ยนสภาพเป็นเมืองอย่างรวดเร็ว ร้านค้าและสถานประกอบการผุดขึ้นมากมาย ถ้านับจำนวนเงินลงทุนในถนนหนทาง บ้าน ร้านค้า ห้างสรรพสินค้า น่าจะมีมูลค่ามหาศาล ฯลฯ
รูปภาพที่ 1 แสดงพลวัตประชากรของ 50 สำนักงานเขตกรุงเทพมหานคร โดยสังเกตว่าประชากรลดลงมากกว่าเพิ่มขึ้น พื้นที่ประชากรลดลงอย่างเด่นชัด ได้แก่ เขตดุสิต เขตบางกอกน้อย เขตราชเทวี เขตพระนคร ฯลฯ ล้วนเป็นพื้นที่ชั้นใน ในทางตรงกันข้ามพื้นที่ชั้นนอกได้แก่ เขตคลองสามวา เขตหนองจอก เขตสายไหม เขตประเวศ ฯลฯ ประชากรเพิ่มขึ้นหลายพันคน
ลำดับต่อไปเราค้นคว้าว่า พลวัตประชากรในจังหวัดรอบข้างกรุงเทพฯเป็นอย่างไร? รูปภาพที่ 2 แสดงพลวัตประชากรรายอำเภอของจังหวัดสมุทรปราการ พบว่า 2 อำเภอที่จำนวนประชากรลดลงคือ อ.พระประแดง อ.เมืองสมุทรปราการ อำเภออื่นๆ เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อ.บางพลีเพิ่มขึ้นมาก ซึ่งเข้าใจว่ามีสาเหตุ/ปัจจัย ที่สะท้อนเศรษฐกิจดี-การจ้างงาน-การมีโรงงานตั้งในเขตพื้นที่ ส่งผลให้ประชาชนเพิ่มขึ้น รูปภาพที่ 3 พลวัตประชากรจังหวัดปทุมธานี แนวโน้มประชากรเพิ่มขึ้นทุกอำเภอ และเด่นชัดมากคือ อ.คลองหลวง ประชากรเพิ่มขึ้นมากกว่าสองหมื่นคนตามทะเบียนราษฎร (สถิติประชากรแฝงยังหาไม่ได้)
ข้อสังเกตและวิจารณ์ หนึ่ง ความก้าวหน้าของข้อมูลขนาดใหญ่ช่วยนำมาขยายองค์ความรู้มิติพื้นที่ได้ดี ในอดีตข้อมูลส่วนใหญ่รายงานระดับ “จังหวัด” การมีข้อมูลระดับอำเภอ ช่วยให้เห็นการเปลี่ยนแปลงได้อย่างชัดเจน เพราะว่าใน 1 จังหวัดประกอบด้วย 10-12 อำเภอโดยประมาณ ดังนั้น ตัวเลขการเปลี่ยนแปลงประชากรไม่แม่นยำเพราะการเฉลี่ยตัวเลขระหว่างพื้นที่ประชากรลดลงและพื้นที่เพิ่มขึ้น สอง เทศบาล/อบต. เป็นหน่วยบริการสาธารณะที่ใกล้ชิดประชาชน ผู้บริหารท้องถิ่นย่อมมีความต้องการ “ข้อมูลเจาะจงรายพื้นที่” มากกว่าสถิติรวมรายประเทศหรือรายจังหวัด สาม ตามหลักทฤษฎีประชากรเพิ่มขึ้นและแรงงานย้ายถิ่นส่งผลต่อความต้องการที่พักอาศัย การซื้อสินค้าและบริการ และความต้องการต่อบริการสาธารณะ เช่น โรงเรียน สถานพยาบาล สวนสาธารณะ ในทางตรงกันข้ามพื้นที่ประชากรลดลง ก็เป็นปัญหาอีกลักษณะหนึ่ง เช่น บ้านร้าง ร้านค้าปิดกิจการ อาคารทรุดโทรม เป็นหัวข้อวิจัยที่นักสังคมศาสตร์ให้ความสำคัญ ควรมีงานวิจัยเชิงประจักษ์ทดสอบข้อสันนิษฐานข้างต้น สี่ ตัวเลขประชากรแฝงก็น่าสนใจ เพียงแต่ว่าขณะนี้เรายังไม่มีตัวเลขมายืนยัน ห้า พลวัตประชากรสำคัญต่อทุกศาสตร์โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อการจัดการของภาครัฐ จึงเสนอความเห็นว่าสถาบันอุดมศึกษาร่วมมือกับเทศบาล อบต. ค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติม
โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้อมูลเชิงคุณภาพในเขตประชากรลดลงมาก รายได้และฐานะการคลังลดลงเพียงใด ร้อยละของบ้านร้าง ร้านค้ากิจการ อาคารเก่าถูกทิ้งร้าง สมควรจัดการบ้านเมืองอย่างไร?
ดิเรก ปัทมสิริวัฒน์ ● พิชิต รัชตพิบุลภพ
