แนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลก

แนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลก

การสอนภาษาอังกฤษของไทยไม่ประสบความสำเร็จจริงหรือ?

“การสอนภาษาอังกฤษไทยไม่ประสบความสำเร็จ” ถือเป็น “วาทกรรม” ที่ได้แพร่กระจายตามสื่อต่างๆ ทั้งในวารสารวิชาการ สื่อสิ่งพิมพ์ และสื่อออนไลน์ เราจะเห็นข่าวที่นำเสนอความล้มเหลวของการสอนภาษาอังกฤษในประเทศไทยเป็นประจำทุกๆ ปี โดยไม่มีวี่แววจะหาทางแก้ไขปัญหาดังกล่าวได้อย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งสวนทางกับความสำคัญของการใช้ภาษาอังกฤษที่ทวีความสำคัญมากขึ้นเรื่อยๆ ในยุคที่เราสามารถเชื่อมโยงกันทั้งโลกได้อย่างง่ายดายมากขึ้น

หากวิเคราะห์วาทกรรมดังกล่าวอย่างลึกซึ้งขึ้นจะเห็นได้ว่า ข้อสรุปส่วนหนึ่งได้มาจากการใช้ผลการทดสอบจากสถาบัน EF Education Frist ซึ่งเป็นองค์กรเกี่ยวกับบริษัทการศึกษาที่มีสาขาในหลายประเทศทั่วโลกมาเป็นสิ่งชี้วัด หนึ่งในกิจกรรมของ EF Education First ที่ทำทุกปีคือ การประกาศรายงานผลระดับความสามารถในการใช้ภาษาอังกฤษของแต่ละประเทศ (EF English Proficiency Index) ซึ่งประเทศไทยมีระดับความสามารถการใช้ภาษาอังกฤษอยู่ในระดับ “Very Low” อย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ปี 2011 ถึงปัจจุบัน แม้กระทั่งในปีนี้ระดับความสามารถการใช้ภาษาอังกฤษของคนไทยก็ยังคงอยู่ในระดับ “Very Low” และอยู่ในลำดับ 106 จากทั้งหมด 116 ประเทศทั่วโลก ซึ่งนับเป็นระดับรั้งทาย

วาทกรรมดังกล่าวส่งผลกระทบเป็นอย่างมากต่อความเชื่อมั่นในระบบการสอนภาษาอังกฤษของประเทศไทย ครูไทย และสถาบันการผลิตครู ถึงแม้ว่าการใช้หลักฐาน EF English Proficiency Index จะมีข้อจำกัดเนื่องจากเป็นข้อมูลที่เก็บจากการทำข้อสอบของคนที่อาสาทำข้อสอบออนไลน์ ซึ่งเป็นกลุ่มที่ EF Education First ได้ประกาศอย่างชัดเจนว่า ไม่สามารถเป็นตัวแทนของความสามารถของคนทั้งประเทศได้ เพราะมีการเอนเอียงจากการเลือกกลุ่มตัวอย่าง (Sampling bias) และในการทดสอบจะวัดเพียงทักษะการฟังและการพูดเท่านั้น ไม่ได้ครอบคลุมถึงทักษะการอ่านและทักษะการเขียน ดังนั้น จึงเป็นไปได้อย่างมากที่เราจะพบคนไทยที่ประสบความสำเร็จในการอ่านและการเขียนที่ยังไม่ได้ทำข้อสอบจากสถาบัน EF Education First

แม้การใช้หลักฐานจากสถาบัน EF Education First เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะสรุปได้ว่า การสอนภาษาอังกฤษของไทยไม่ประสบความสำเร็จ แต่ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องมักจะใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นหลักการในการออกนโยบายหรือแนวปฏิบัติเพื่อแก้ปัญหาการสอนภาษาอังกฤษของไทย

เมื่อพิจารณาถึงประเด็นที่โรงเรียนไทยทั่วไปให้ความสำคัญในการสอนภาษาอังกฤษที่ผ่านมา พบว่า ยังเน้นการท่องจำคำศัพท์และการเรียนไวยากรณ์มากเกินไป เน้นการสอบมากกว่าการนำไปใช้ในชีวิตประจำวัน เน้นความถูกต้องมากกว่าความคล่องแคล่วของการใช้ภาษาอังกฤษ และตั้งเป้าหมายให้ผู้เรียนมีความสามารถการใช้ภาษาอังกฤษให้เหมือนเจ้าของภาษา (เช่น สำเนียงอังกฤษหรืออเมริกันเท่านั้น) ซึ่งเป็นวิธีการสอนที่ใช้มาอย่างต่อเนื่อง และผลิตซ้ำ ส่งผ่านจากรุ่นสู่รุ่นเป็นแนวปฏิบัติที่ยังสอนอยู่ในปัจจุบัน ทั้งๆ ที่เห็นได้ชัดเจนได้แล้วว่าการเรียนภาษาอังกฤษแบบนี้ ไม่ได้ช่วยให้ผู้เรียนสามารถสื่อสารได้ในชีวิตประจำวัน

ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราจะพลิกโฉมวิธีการสอนภาษาอังกฤษของไทย?

เราควรเริ่มต้นจากตรงไหน? อย่างไร?

การพลิกโฉมการสอนภาษาอังกฤษนั้น ไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะต้องเริ่มจากการปรับเปลี่ยนทัศนคติที่มีต่อกระบวนการทำซ้ำที่คุ้นชิน และทุกภาคส่วนต้องร่วมมือกันอย่างแข็งขันในการพลิกโฉมนี้ เพื่อเปลี่ยนวิธีการสอนภาษาอังกฤษแบบดั้งเดิม เพราะการสอนแบบเน้นท่องจำคำศัพท์และไวยากรณ์อย่างที่ผ่านมาไม่ได้ผลดีเท่าที่ควร

ปัจจุบัน นักวิชาการจึงได้พัฒนาแนวคิดการสอนภาษาอังกฤษแนวใหม่ที่อาจจะสามารถนำมาใช้ในพลิกโฉมการสอนภาษาอังกฤษได้ คือ การสอนพหุภาษาอังกฤษโลก (Global Englishes Language Teaching) โดยแนวคิดการสอนดังกล่าวมีต้นกำเนิดมาจากความจริงที่ว่า สถานการณ์การใช้ภาษาอังกฤษในปัจจุบันเปลี่ยนแปลงไปอย่างเห็นได้ชัด ทำให้เกิด ความหลากหลายของภาษาและการใช้ภาษาอังกฤษ

ภาษาอังกฤษไม่ได้มีแบบเดียวเท่านั้น เมื่อโลกต้องเปิดรับความหลากหลายด้านภาษา (World Englishes)

เพราะสถานการณ์การใช้ภาษาอังกฤษในปัจจุบันได้เปลี่ยนแปลงไป จำนวนผู้ใช้ภาษาอังกฤษมีความหลากหลายมากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้เรียนมีโอกาสที่จะใช้ภาษาอังกฤษกับผู้ใช้ภาษาอังกฤษที่ไม่ใช่เจ้าของภาษาถึง 96% และมีเพียง 4% เท่านั้นที่จะใช้ภาษาอังกฤษกับเจ้าของภาษา ภาษาอังกฤษที่แท้จริงจึงมีหลากหลายรูปแบบ เช่น Singaporean English Indian English หรือ Filipino English เป็นต้น ในวงการวิชาการเรียกความหลากหลายของภาษาอังกฤษนี้ว่า World Englishes

ผลการศึกษาที่พบสะท้อนให้เห็นว่า ความถูกต้องและเหมือนเจ้าของภาษาไม่ได้ช่วยให้การสื่อสารประสบความสำเร็จเสมอไป เพราะการใช้ภาษาอังกฤษในฐานะภาษากลาง (English as a Lingua Franca) จะสะท้อนอัตลักษณ์และวัฒนธรรมของผู้ใช้ภาษาอังกฤษ ทำให้ทุกคนสามารถเป็นเจ้าของภาษาอังกฤษได้ในแบบฉบับของตน

การสอนพหุภาษาอังกฤษโลก มีวัตถุประสงค์เพื่อเตรียมความพร้อมให้ผู้เรียนไปสื่อสารกับผู้ใช้ภาษาอังกฤษที่มาจากสังคมวัฒนธรรมที่หลากหลาย เน้นความคล่องแคล่วในการใช้ภาษาอังกฤษก่อนที่จะเน้นความถูกต้อง สร้างความตระหนักเกี่ยวกับการใช้ภาษาอังกฤษที่หลากหลาย และเน้นย้ำการเคารพต่อความหลากหลายทางวัฒนธรรมของผู้ใช้ภาษาอังกฤษ ซึ่งแนวคิดดังกล่าวสามารถถอดเป็นวิธีการได้หลายวิธี เช่น ครูต้องนำสำเนียงภาษาอังกฤษที่หลากหลายไปสอนในห้องเรียนโดยเน้นที่สำเนียงที่ผู้เรียนจำเป็นจะต้องสื่อสารด้วย อภิปรายถึงความสำคัญของการเรียนรู้ความหลากหลายของภาษาอังกฤษ และสอนกลยุทธ์การสื่อสารเพื่อนำไปใช้ในกรณีที่ต้องสื่อสารกับผู้ใช้ภาษาอังกฤษที่หลากหลาย เป็นต้น

ตั้งแต่ปี 2015 เป็นต้นมา นักวิชาการจากไทยและทั่วโลกได้ทำวิจัยเกี่ยวกับประโยชน์ของแนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลกไว้มากมาย ซึ่งผลการวิจัยสามารถสรุปได้ว่า หลังจากที่ผู้เรียนได้เรียนโดยวิธีนี้แล้ว ผู้เรียนมีทัศนคติที่ดีต่อภาษาอังกฤษของตนเอง เคารพต่อความหลากหลายของการใช้ภาษาอังกฤษ มีความมั่นใจที่จะใช้ภาษาอังกฤษมากขึ้น และมีคะแนนสอบ IELTS ของทักษะการฟังและการออกเสียงมากขึ้นกว่าผู้เรียนที่ไม่ได้เรียนโดยใช้แนวคิดนี้ จากผลลัพธ์ที่ดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัดนี้ จึงเป็นภาพสะท้อนว่าแนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลกอาจเป็นทางออกสำหรับการพลิกโฉมการสอนภาษาอังกฤษของไทยที่ครูทุกคนควรทดลองนำไปใช้ในห้องเรียน

ครู คือ กำลังสำคัญในการนำแนวคิดพหุภาษาอังกฤษโลกไปใช้ในห้องเรียน

จากการศึกษาหลักสูตรการผลิตครูในคณะศึกษาศาสตร์และครุศาสตร์ในประเทศไทย พบว่า มีการสอนรายวิชาที่เกี่ยวข้องกับพหุภาษาอังกฤษโลกอยู่บ้าง แต่วิชาดังกล่าวส่วนใหญ่เป็นวิชาเลือก ทั้งๆ ที่แนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลกมีประโยชน์อย่างมากในยุคที่สถานการณ์การใช้ภาษาอังกฤษเปลี่ยนแปลงไป

เนื่องจากแนวคิดนี้เป็นแนวคิดการสอนภาษาอังกฤษที่แตกต่างจากการสอนภาษาอังกฤษแบบดั้งเดิม ครูจึงมีบทบาทสำคัญในการนำแนวคิดนี้ไปใช้ ดังนั้น หลักสูตรผลิตครูจึงต้องหันมาให้ความสำคัญกับรายวิชาเหล่านี้ โดยอาจจะทำให้เป็นรายวิชาบังคับที่ทุกคนต้องเรียน เพื่อเตรียมความพร้อมให้ผู้เรียนสามารถใช้ภาษาอังกฤษกับผู้ใช้ภาษาอังกฤษที่หลากหลายได้

จากงานวิจัยเกี่ยวกับการพัฒนาครูที่ผมทำในช่วงสิบปีที่ผ่านมาพบว่า หลังจากที่ครูได้เรียนเกี่ยวกับแนวคิดการสอนพหุภาษาอังกฤษโลกแล้ว ครูมีทัศนคติเกี่ยวกับภาษาอังกฤษของตนเองและภาษาอังกฤษที่หลากหลายมากขึ้น มีความกล้าที่จะสอนภาษาอังกฤษมากขึ้น และเห็นความสำคัญของแนวคิดดังกล่าว ทั้งนี้ ครูยังสะท้อนความคิดว่า ครูทุกคนควรได้รับความรู้เกี่ยวกับแนวคิดนี้ เพราะมีประโยชน์ต่อผู้เรียนที่จะต้องใช้ภาษาอังกฤษในสถานการณ์การใช้ภาษาอังกฤษที่เปลี่ยนแปลงไป

ถึงแม้ว่าในปัจจุบัน จำนวนครูที่นำแนวคิดนี้ไปใช้ในห้องเรียนจะยังไม่มากนัก เนื่องจากแนวคิดดังกล่าวยังไม่เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง หลักสูตรผลิตครูจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเตรียมความพร้อมให้นิสิตนักศึกษาที่จะไปเป็นครูมีความรู้เกี่ยวกับแนวคิดพหุภาษาอังกฤษโลกนี้ หวังเป็นอย่างยิ่งว่า แนวคิดดังกล่าวจะเป็นคำตอบของปัญหาการสอนภาษาอังกฤษของไทย

การสอนภาษาอังกฤษของไทยไม่ประสบความสำเร็จจริงหรือ? จะไม่เป็นวาทกรรมที่พบเห็นอย่างแพร่หลายอีกต่อไป ถ้าผู้เกี่ยวข้องในวงการการศึกษาทุกคน พร้อมปรับเปลี่ยน เรียนรู้ และร่วมผลักดันแนวคิดพหุภาษาอังกฤษโลกให้เป็นทางออก และคำตอบที่ยกระดับการสอนภาษาอังกฤษของไทย ให้มุ่งสู่มาตรฐานสากลร่วมกัน

ไม่มีการผลิตซ้ำในแนวทางเดิม ที่ให้ผลลัพธ์แบบใหม่ ดังนั้น เราควรใช้แนวคิดใหม่ เพื่อสร้างผลลัพธ์ต่อยอดให้ปัญหาการสอนภาษาอังกฤษของไทย เป็นเพียงอดีตที่ถูกพลิกโฉมจนไม่เห็นร่องรอยเดิมอีกต่อไป

ผศ.ดร.เด่นชัย ปราบจันดี
ประธานหลักสูตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการสอนภาษาอังกฤษเป็นภาษาโลก
คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา