โอกาสและความเสี่ยง
ไทยจะเดินเกมอย่างไรกับตะวันออกกลาง
ก้าวเชื่อมสู่ตลาด halal โลก
ประเด็นการปรับเปลี่ยนของโลกตะวันออกกลางและภาวะทิศทางไทยเราจะปรับยุทธศาสตร์อย่างไรให้เท่าทัน วิเคราะห์ความสัมพันธ์ไทยกับทางตะวันออกกลางอาจเป็นประเด็นที่อ่อนไหวนิดหนึ่งกับสถานการณ์โลกในปัจจุบัน แต่เดิมคนไทยมุสลิม เดินทางไปเรียนที่ตะวันออกกลางมาแล้วหลายชั่วรุ่น ที่เห็นชัดเจนพอมีข้อมูลค้นได้คือตั้งแต่ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เกือบ 100 ปีที่ผ่านมา
เครือข่ายศิษย์เก่าเหล่านี้มีบทบาททั้งด้าน ศาสนา การศึกษา การเมือง และเศรษฐกิจ
จนมาถึงปัจจุบันยังต่อเนื่อง แต่กระจายตัวไปทั้ง อาหรับ-เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้ความสัมพันธ์ทางสังคม-วัฒนธรรมระหว่างไทยกับโลกมุสลิมลึกซึ้งขึ้นเรื่อยๆ มีการแลกเปลี่ยนและมีการสร้างงานอยู่จำนวนหนึ่ง
จะเป็นเรื่องที่ดีมากยิ่งขึ้นถ้าหากเรื่องนี้กลายเป็นทุนทางวัฒนธรรม-การทูต (Soft Power) ของไทย ให้โอกาสเชื่อมเครือข่าย
สร้างเศรษฐกิจ
จากเรื่องสานสัมพันธ์ของมุสลิมไม่ใช่แค่เพียงมิติของศาสนาเท่านั้น สามารถต่อยอดไปสู่ประเด็นระดับชาติ ที่สังคมไทยภูมิใจว่าลูกหลานไทยมีเครือข่ายในโลกมุสลิมมายาวนาน ที่ยังเชื่อมโยงทั้ง การศึกษา-เศรษฐกิจ-สันติภาพ-การทูต
สถานการณ์+ยุทธศาสตร์วางตัวของไทยต่อโลกตะวันออกกลาง ผมมองว่าเราควรมองเป็นประเด็นๆ สำคัญ 6 ส่วน บริบทโลก, สถานะความสัมพันธ์ไทย-ตะวันออกกลาง, โอกาส-ความเสี่ยง, ทางเลือกยุทธศาสตร์, แผนปฏิบัติ 12-24 เดือน, และอะไรที่ต้องขยับเร่งด่วน ดังนี้
1) บริบทภูมิรัฐศาสตร์ปัจจุบัน สถานการณ์สงครามและความตึงเตรียด
การแสดงจุดยืนของไทย สงครามกาซายืดเยื้อ สถานการณ์ด้านมนุษยธรรมเลวร้ายต่อเนื่อง และมีรายงานจาก UN ว่ามีชาวปาเลสไตน์ถูกสังหารระหว่าง “ออกไปขอรับความช่วยเหลือ” จำนวนมากนับตั้งแต่ปลายพฤษภาคม 2025 ขณะที่การสู้รบยังดำเนินต่อและมีเหตุฉาวของรัฐมนตรีอิสราเอลที่ทำให้ความตึงเครียดพุ่งสูงขึ้นอีก, และข้อเสนอแนวทาง “ย้ายถิ่นโดยสมัครใจ” ของผู้นำอิสราเอลก็ยิ่งถูกวิจารณ์หนักในเชิงกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศ. (Al JazeeraThe GuardianAP News)
โลจิสติกส์โลกสะเทือน : การโจมตีเรือพาณิชย์โดยกลุ่มฮูซีในทะเลแดงกลับมารุนแรงช่วง ก.ค.2025 ทำให้หลายสายเดินเรือเลี่ยงคลองสุเอซไปอ้อมแหลมกู๊ดโฮป ต้นทุนและระยะเวลาขนส่งเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (บางช่วงคอนเทนเนอร์ผ่านทะเลแดงลดลง ~75%)
โครงสร้างอำนาจใหม่ในเอเชีย-อ่าวอาหรับ การประชุมสุดยอด ASEAN-GCC รอบที่ 2 (พ.ค.2025) สะท้อนการจับมือเชิงยุทธศาสตร์ของสองภูมิภาค สอดรับกับการดิสรัปต์การค้าโลกและความพยายามกระจายความเสี่ยงจากมหาอำนาจ. GCC-SGGrcFinancial Times
หมายเหตุเรื่อง “ศาลตุลาการโลก”: ในไทยมักใช้คำนี้ปนกันระหว่าง ICJ และ ICC แต่เหตุที่เกิดในปี 2025 คือสหรัฐ ภายใต้ ปธน.ทรัมป์ ออกคำสั่งคว่ำบาตรต่อ “ศาลอาญาระหว่างประเทศ (ICC)” ซึ่งถูกวิจารณ์ว่าบ่อนทำลายกลไกยุติธรรมสากล-not ICJ. The White House Human Rights Watch Amnesty International
2) สถานะ “ไทย-ตะวันออกกลาง” วันนี้
ไทย-ซาอุฯ ฟื้นความสัมพันธ์เชิงรุก เปิด BOI Office ที่ริยาด (ก.ค.2024) และตั้ง “Saudi-Thai Coordination Council” ประชุมครั้งแรก ณ กรุงเทพฯ (16 ม.ค.2025) เพื่อเร่งความร่วมมือการค้า-ลงทุน-ท่องเที่ยว.
ไทยเดินหน้าเครือข่าย FTA เดินหน้าคุย FTA กับกลุ่มอ่าว (GCC) ควบคู่กับดีลอื่นๆ (เช่น EFTA ที่ลงนาม ม.ค.2025) เพื่อเพิ่มช่องทางเข้าตลาดตะวันออกกลางและยุโรป ทำให้โอกาสตลาดฮาลาลของไทยโตจริง ปี 2024 การส่งออกอาหารไทยไปประเทศ OIC ราว 7.13 พันล้านดอลลาร์ (+6.3% YoY) และไทยมีสินค้าได้รับฮาลาลรับรองจำนวนมากศักยภาพสู่ฮับฮาลาลภูมิภาคชัดเจน เช่น ธุรกิจด้านท่องเที่ยว-สุขภาพ-สปาไทย เวลเนสจากอ่าวขยายตัว ตลาดซาอุฯ/ยูเออีเติบโตและมีแคมเปญร่วม TAT มากขึ้น (ตัวเลขนักท่องเที่ยวยูเออีปี 2024 ราว 180,000 คน) Travel And Tour World
3) โอกาสหลักของไทย พร้อมเหตุผลเชิงยุทธศาสตร์
ไทยเราเองควรเร่งปรับอาหารฮาลาล & ความมั่นคงอาหารใช้จุดแข็งแปรรูปอาหาร/มาตรฐานฮาลาลไทย เจาะดีมานด์ GCC-เลแวนต์ พร้อมพอร์ตสินค้า “ฮาลาล-เพื่อสุขภาพ” และ “โปรตีนทางเลือก” รองรับยุทธศาสตร์ความมั่นคงอาหาร
ครัวไทยคือครัวโลกเป็นหนึ่งในรสชาติอาหาร
ด้านท่องเที่ยวสุขภาพ & การแพทย์แม่นยำ ต่อยอดแบรนด์ “Medical & Wellness Thailand” จับมือซาอุฯ ภายใต้วิสัยทัศน์ 2030 มีความร่วมมือสุขภาพ-เวลเนสต่อเนื่อง
โลจิสติกส์-ซัพพลายเชน บริหารเส้นทางขนส่งใหม่ท่ามกลางวิกฤตทะเลแดง (วางแผนตารางเรือ-อินชัวรันส์-สต๊อก) และใช้ฮับทรานชิปเมนต์อ่าว (ดูไบ/โอมาน) ลด Lead time แบบผสม. RÖhligGard
ควรศึกษาด้านการเงินอิสลาม & วากัฟ เทรนด์ “ดิจิทัลวากัฟ-ซูกุก-ฟินเทคอิสลาม” มีรายงานจาก Islamic Fintech 2024/25) ว่าไทยสามารถเป็น “ประตูสู่อาเซียน” ให้ทุนอิสลามเข้ามาลงโครงสร้างพื้นฐาน-สุขภาพ-อาหาร-การศึกษา โดยเฉพาะในจังหวัดชายแดนใต้.ได้ด้วยซึ่งมีผู้ที่เรียนจบในตะวันออกกลางเป็นจำนวนมาก
4) ความเสี่ยงข้อควรระวัง
ภูมิรัฐศาสตร์ สงครามกาซา, ความเสี่ยงลามเลบานอน/ทะเลแดง ส่งผลราคาพลังงาน-ค่าระวาง-ประกันภัยเพิ่ม (ต้นทุนผู้ส่งออกไทยขึ้น
กฎระเบียบ-คว่ำบาตร โครงการในบางประเทศ (อิหร่าน/ซีเรีย/เยเมน) เสี่ยงชนมาตรการของสหรัฐ/สหภาพยุโรป ต้องทำ Sanctions Screening อย่างเข้มข้น โดยเฉพาะภายใต้บรรยากาศคว่ำบาตร ICC ของสหรัฐปี 2025 ที่สะท้อนแนวโน้มแข็งกร้าวด้านนโยบายต่างประเทศ/กฎหมายระหว่างประเทศ
ชื่อเสียงแบรนด์ประเทศ การสื่อสารต่อวิกฤตมนุษยธรรมต้อง “เลือกหลักการ ไม่เลือกข้าง” ยึด IHL/กฎหมายมนุษยธรรม และบทบาทช่วยเหลือเพื่อมนุษยธรรม
5) ทางเลือกยุทธศาสตร์ “การวางตัวของไทย”
จะสอดคล้องสัมพันธ์ยุทธศาสตร์หลัก Hedging แบบยึดหลักการ (Principled Hedging)
ยืนยันกรอบกฎหมายมนุษยธรรมสากล/บทบาท UN, สนับสนุนทางออกการเมืองสองรัฐ, และบทบาทผู้ไกล่เกลี่ยทางมนุษยธรรม-โดยไม่ตัดสะพานกับผู้เล่นฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง. (อ้างอิงภาวะกาซาปัจจุบันที่ยังวิกฤต)
สร้าง “สามคาน” ทางเศรษฐกิจกับตะวันออกกลาง (1) อาหาร-สุขภาพ-เทคโนโลยีเกษตร, (2) พลังงาน-ปิโตรเคมี-วัสดุชีวภาพ, (3) การเงินอิสลาม-ฟินเทค-วากัฟ โดยใช้ Saudi-Thai Council และ BOI Riyadh เป็นคานงัด
ใช้เวที ASEAN-GCC ขยายบทบาทไทยในประเด็นโลจิสติกส์/พลังงานสะอาด/มาตรฐานฮาลาล-ฟินเทค เพื่อให้ไทยเป็น “ผู้ออกแบบกติกา” มากกว่า “ผู้ตามกติกา”. GCC-SG
6) แผนปฏิบัติ 12-24 เดือน (เช็กลิสต์ลงมือทำ)
การเร่งลงทุนระยะสั้น (0-12 เดือน) จัด Thailand-GCC Halal & Wellness Roadshow (ริยาด, เจดดาห์, ดูไบ, โดฮา) โฟกัส B2B สินค้าอาหาร, เมดเทค, เวลเนส, การศึกษา (แพคเกจการศึกษา+รักษา)
ตั้ง Thai-GCC Logistics Taskforce กับสายเรือ/ประกันภัย วาง SLA เส้นทางอ้อมแหลมกู๊ดโฮป, สร้างสต๊อกสำรองสินค้าส่งออกหลัก, ทำสัญญาระยะยาวรับมือค่าระวางผันผวน. RÖhlig
เปิด Sandbox การเงินอิสลาม (ร่วม ธปท./ก.ล.ต.) สำหรับ sukuk โครงสร้างพื้นฐานขนาดเล็ก และ digital waqaf ทดลองในพื้นที่จังหวัดชายแดนใต้ เชื่อม IsDB/AAOIFI เป็นที่ปรึกษามาตรฐาน
ขยายมาตรฐาน-รับรองฮาลาลขั้นสูง (ฮาลาล+ชีวภาพ/คาร์บอนต่ำ) ใช้ Halal Science Center และมหาวิทยาลัยท้องถิ่นเป็นฮับ R&D และศูนย์ทดสอบ
ระยะกลาง (12-24 เดือน) ดันกรอบเจรจา FTA กับ GCC โดยวาง Halal Chapter และ Digital Trade/Fintech Chapter ชัดเจน
ตั้ง Waqaf Innovation Zone ในชายแดนใต้: โครงสร้างพื้นฐานสาธารณะ, ที่อยู่อาศัยนักศึกษา, สวนอุตสาหกรรมฮาลาล-ระดมทุนผ่าน sukuk วากัฟ ภายใต้มาตรฐานกำกับดูแลล่าสุดของ AAOIFI และพันธกิจ IsDB (Strategic Framework 2026-2035). aaoifi.comisdb.org
โปรแกรม Talent Mobility ไทย-GCC : ทุนภาษา-ศาสนา-อุตสาหกรรมอาหาร/สุขภาพ, แลกเปลี่ยนนักศึกษา-ครูสอนภาษาอาหรับ-วิศวกรอาหาร
ยกประเด็นดังกล่าวข้างต้น ภูมิรัฐศาสตร์โลกกำลังเปลี่ยนผ่านไปอย่างรวดเร็ว และสถานการณ์ในตะวันออกกลางเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญที่ไทยต้องให้ความสำคัญเพื่อปรับยุทธศาสตร์ให้ทันท่วงที ไทยต้องอัพเดทการวิเคราะห์สถานการณ์โลกและตะวันออกกลาง ในมิติทางการเมือง สถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างอิสราเอลและกลุ่มฮามาสยังคงเป็นประเด็นร้อนที่ส่งผลกระทบต่อเสถียรภาพในภูมิภาค ตะวันออกกลาง โดยเฉพาะการที่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) ถูกมองว่าไร้ประสิทธิภาพจากการถูกวิพากษ์วิจารณ์จากผู้นำอย่างประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ (ซึ่งในความเป็นจริงยังไม่มีการทำลายศาลยุติธรรมโลกตามที่กล่าวอ้าง แต่เป็นเพียงการลดทอนความน่าเชื่อถือ) ยิ่งเพิ่มความไม่แน่นอน และทำให้กฎระเบียบโลกที่ยึดโยงกับระบบพหุภาคีอ่อนแอลง
ในขณะเดียวกัน การตื่นตัวของโลกมุสลิม โดยเฉพาะกลุ่มคนรุ่นใหม่ในโลกไซเบอร์ และการเข้ามามีบทบาทของประเทศที่มีแนวคิดอิสลามิกมากขึ้น เช่น ตุรกีภายใต้การนำของประธานาธิบดีแอร์ดโดคอน และการกลับมามีอิทธิพลของซีเรียและอัฟกานิสถาน (ภายใต้การปกครองของทาลิบัน) ทำให้เกิดขั้วอำนาจใหม่ที่ท้าทายขั้วอำนาจเดิมของสหรัฐ และพันธมิตรตะวันตก ซึ่งไทยต้องพิจารณาอย่างรอบคอบในการดำเนินนโยบายต่างประเทศ
ในมิติทางเศรษฐกิจ ตะวันออกกลางยังคงเป็นภูมิภาคที่สำคัญต่อเศรษฐกิจโลก โดยเฉพาะในเรื่อง พลังงาน แต่ปัจจุบันบทบาททางเศรษฐกิจกำลังเปลี่ยนไปสู่เรื่องของ การเงินอิสลาม (Islamic Finance) ซึ่งเติบโตอย่างรวดเร็ว องค์กรอย่างธนาคารเพื่อการพัฒนาอิสลาม (IDB) และกลุ่มนักวิชาการ/นักธุรกิจที่มีแนวคิดอิสลามิกเซชั่น กำลังผลักดันให้เกิดโครงสร้างทางการเงินและระบบการศึกษาใหม่ที่สอดคล้องกับหลักชะรีอะฮ์ เร่งนำสินค้าอาหารฮาลาล สปา สุขภาพให้เรานำทางด้านนี้ก่อนใคร
การตื่นตัวของเยาวชนมุสลิมผ่านสื่อสังคมออนไลน์เป็นปรากฏการณ์ที่สำคัญ พวกเขากลายเป็นพลังขับเคลื่อนทางสังคมและการเมือง ทั้งในมิติการแสดงออกถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของประชาชาติอิสลาม (อุมมะฮ์) และการเรียกร้องให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจในประเทศของตนเอง ปรากฏการณ์นี้แสดงให้เห็นว่า อัตลักษณ์อิสลาม (Islamic Identity) กำลังกลับมามีบทบาทสำคัญในชีวิตประจำวันของคนรุ่นใหม่ในตะวันออกกลางและทั่วโลก
การวางยุทธศาสตร์ของไทยความสัมพันธ์ตะวันออกกลาง ไทยควรใช้หลักการ การทูตเชิงสมดุล โดยไม่เข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งอย่างชัดเจนในความขัดแย้งระหว่างอิสราเอล-ฮามาส แต่ควรมุ่งเน้นการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมและใช้เวทีระหว่างประเทศในการเรียกร้องให้มีการเจรจาสันติภาพ นอกจากนี้ ควรสร้างความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นกับประเทศมุสลิมสำคัญๆ เช่น ซาอุดีอาระเบีย สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ตุรกี และกาตาร์ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในเศรษฐกิจและการเมืองระดับโลก
เจาะตลาดการเงินอิสลามไทยควรส่งเสริมความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับ การเงินอิสลาม และพิจารณาพัฒนากฎหมายและผลิตภัณฑ์ทางการเงินที่สอดคล้องกับหลักชะรีอะฮ์เพื่อดึงดูดการลงทุนจากตะวันออกกลาง โดยเฉพาะจากกองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติ (Sovereign Wealth Funds) ซึ่งมีกำลังมหาศาล และยังสามารถส่งเสริมการใช้ระบบวากัฟคริปโทเพื่อการระดมทุนในโครงการเพื่อสังคมและสิ่งแวดล้อมได้
การท่องเที่ยวและบริการ ตลาดนักท่องเที่ยวจากตะวันออกกลางยังคงเป็นกลุ่มที่มีกำลังซื้อสูงและเติบโตอย่างต่อเนื่อง ไทยควรมุ่งพัฒนา การท่องเที่ยวเชิงฮาลาล (Halal Tourism) และบริการที่ตอบสนองความต้องการของชาวมุสลิม เช่น อาหารฮาลาล ที่พักที่เอื้อต่อการประกอบศาสนกิจ และการเดินทางที่สะดวกสบาย
ความมั่นคงด้านพลังงาน แม้ว่าการเปลี่ยนผ่านพลังงานหมุนเวียนจะกำลังดำเนินไป แต่ตะวันออกกลางก็ยังคงเป็นแหล่งพลังงานหลักของโลก ไทยจึงยังต้องรักษาสัมพันธภาพที่ดีกับประเทศผู้ผลิตน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ เพื่อรักษาความมั่นคงทางพลังงานในระยะสั้นถึงกลาง
การสร้างความเข้าใจทางสังคมและวัฒนธรรม การศึกษาและวิจัย รัฐบาลเร่งสนับสนุนการศึกษาและวิจัยเกี่ยวกับตะวันออกกลางอย่างจริงจัง เพื่อทำความเข้าใจบริบททางสังคม วัฒนธรรม และศาสนาอย่างลึกซึ้ง ซึ่งจะช่วยลดอคติและสร้างความสัมพันธ์ที่ยั่งยืน
การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม การส่งเสริมการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมผ่านโครงการนักศึกษา การจัดการแสดงศิลปะ และการท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ จะช่วยสร้างความสัมพันธ์ระดับประชาชนต่อประชาชน (People-to-People) ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในระยะยาว
ไทยต้องปรับยุทธศาสตร์โดยใช้ความยืดหยุ่นและการทูตเชิงรุก เพื่อหาโอกาสจากสถานการณ์โลกที่ผันผวน ทั้งในมิติการเมืองที่ต้องวางตัวเป็นกลางอย่างชาญฉลาด มิติเศรษฐกิจที่ต้องเปิดรับนวัตกรรมทางการเงินใหม่ๆ และมิติสังคมที่ต้องสร้างความเข้าใจระหว่างวัฒนธรรมอย่างจริงจัง
