ตามความเข้าใจของวิญญูชน บทบาทของตุลาการมีความสำคัญต่อการธำรงไว้ซึ่งหลักนิติธรรม ตุลาการยังเป็นกลไกคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน อันอาจเกิดจากการใช้อำนาจของรัฐที่เกินขอบเขต อีกทั้งยังมีบทบาทจรรโลงไว้ซึ่งความถูกต้องชอบธรรมเพื่อสร้างความเชื่อมั่นแก่สังคมว่า กฎหมายคือบรรทัดฐานสูงสุด
เขตบริหารพิเศษฮ่องกงเป็นหนึ่งในภูมิภาคที่มีระบบการต่อต้านทุจริตและมีหลักนิติธรรมที่ก้าวหน้า ผู้พิพากษาและองค์กรบังคับใช้กฎหมายยืนอยู่แนวหน้าของการพิทักษ์หลักนิติธรรม แต่สภาพแวดล้อมมิได้ขึ้นอยู่กับความแข็งแรงของตุลาการเพียงอย่างเดียว เพราะได้รับผลกระทบจากปัจจัยอื่น ทั้งด้านการเมือง สังคม และโครงสร้างการบริหารของรัฐ ดัชนีนิติธรรมโลก (World Justice Project : WJP) จึงได้ประเมินผลของนิติธรรมด้วยหลายปัจจัยอันได้แก่ จำกัดอำนาจรัฐและตรวจสอบการถ่วงดุล ปราศจากการทุจริตในภาครัฐและกระบวนการยุติธรรม เปิดกว้างการเข้าถึงข้อมูลของรัฐ คุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐาน ความสงบเรียบร้อยและความปลอดภัยของสังคม บังคับใช้กฎหมายอย่างมีประสิทธิภาพ กระบวนการทางแพ่งที่ยุติธรรม กระบวนการยุติธรรมทางอาญาที่เป็นอิสระ ไม่เลือกปฏิบัติและมีประสิทธิภาพ
ข้อมูลจาก WJP ระบุว่า ฮ่องกงมีอันดับดัชนีนิติธรรมลดลงอย่างต่อเนื่องในช่วงหลายปีที่ผ่านมา โดยปีล่าสุดอยู่ที่อันดับ 23 แม้คะแนนด้านความซื่อสัตย์ปราศจากการทุจริตยังอยู่ในระดับที่สูง แต่ในด้านสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน และกลไกถ่วงดุลอำนาจของรัฐบาล ลดลงอย่างชัดเจน ความสามารถของระบบการรักษาความเป็นอิสระของตุลาการและความสมดุลของอำนาจรัฐในระยะยาว การลดลงของกลไกการถ่วงดุลอำนาจอาจสร้างความเสื่อมต่อการยืดหยุ่นและความมั่นคงของระบบต่อต้านทุจริต
ผู้พิพากษาฮ่องกงที่มากด้วยประสบการณ์ เช่น Mai Kee-Chih ที่มาประจำที่ฮ่องกงในฐานะทนายความรัฐบาลตั้งแต่เมื่อ 43 ปีก่อน และเคยเป็นผู้พิพากษาศาลชั้นต้นในการพิจารณาคดีทุจริตของอดีตผู้บริหารระดับสูงชื่อ Xu Shi-Ren นั้น ได้กล่าวว่า ผู้พิพากษาไม่เคยปฏิบัติหน้าที่ตามคำสั่งของบุคคลใด ส่วนกรณีพยายามคุกคามหรือเรียกร้องให้คว่ำบาตรผู้พิพากษานั้น ถือเป็นรูปแบบหนึ่งของ “การทุจริตเชิงกลับด้าน” (reverse corruption) ซึ่งมีผลเสียต่อหลักนิติธรรม การคว่ำบาตรที่มิได้รับการอนุมัติจากสหประชาชาติ มักถูกใช้เป็นเครื่องมือกดดันทางการเมือง แม้จะอ้างอิงถึงหลักศีลธรรม แต่ความจริงอาจแฝงด้วยวาระทางการเมืองหรือมาตรฐานสองด้าน เช่นกรณีที่นักการเมืองตะวันตกและสหรัฐ แสดงท่าทีต่างกันต่อรัสเซียและอิสราเอล เป็นการสะท้อนให้เห็นความย้อนแย้งของ “การเมืองว่าด้วยการคว่ำบาตร” (sanctions politics) อย่างชัดเจน
ฮ่องกงแม้มีความก้าวหน้าในด้านการต่อต้านทุจริต แต่ยังต้องเผชิญความท้าทายด้านความเป็นอิสระของตุลาการ เช่นคดีชุมนุมต่อเนื่องที่วิคตอเรียพาร์คเมื่อปี 2019 ต่อมาปี 2023 ศาลอุทธรณ์ตัดสินกลับคำพิพากษาในข้อหาจัดการชุมนุมโดยไม่ได้รับอนุญาต แต่ยืนยันคำพิพากษาในข้อหาการเข้าร่วมชุมนุม คำตัดสินของศาลอุทธรณ์จึงสะท้อนถึงความซับซ้อนของการใช้หลักกฎหมาย Common Law อย่างเด่นชัด
การศึกษาดัชนีนิติธรรมของ WJP ยังชี้ให้เห็นแนวโน้มระดับโลกว่า หลายประเทศและภูมิภาคกำลังเผชิญกับการถดถอยของกลไกถ่วงดุลอำนาจ และความเป็นอิสระของตุลาการตั้งแต่ปี 2016-2024 สูงถึงร้อยละ 66 ของประเทศและภูมิภาคที่แนวโน้มลดลง ความเสื่อมถอยนี้เกิดจากหลายปัจจัย รวมถึงความมั่นคงของรัฐ การแข่งขันทางการเมืองภายในประเทศ และแรงกดดันทางการเมืองที่แทรกแซงการทำงานของตุลาการ
เพื่อจรรโลงความยืดหยุ่นและประสิทธิภาพของระบบต่อต้านทุจริต ฮ่องกงจึงต้องทำการถ่วงดุลอำนาจและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนอย่างต่อเนื่อง อันคะแนนของดัชนีนิติธรรมสะท้อนทั้งความเห็นของประชาชนทั่วไปและผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมาย แม้ความคิดเห็นส่วนบุคคลจะมีอคติหรือได้รับอิทธิพลจากมุมมองทางการเมือง แต่แนวโน้มโดยรวมยังสะท้อนความเป็นจริงของสภาพนิติธรรมในฮ่องกงอย่างชัดเจน
อย่างไรก็ตาม ฮ่องกงยังมีความแข็งแกร่งด้านการต่อต้านทุจริตและธำรงไว้ซึ่งหลักนิติธรรม แม้ยังต้องเผชิญกับความเสื่อมจากปัจจัยภายนอก ทั้งการกดดันทางการเมือง การถดถอยของกลไกถ่วงดุลอำนาจ และแรงกดดันระดับโลก แต่ความมุ่งมั่นของตุลาการในการรักษาความเป็นอิสระและความเที่ยงธรรม รวมถึงการสนับสนุนกลไกทางกฎหมายและเสรีภาพของประชาชนระหว่างประเทศ ยังดำรงคงอยู่ เพราะเป็นกุญแจดอกสำคัญในการธำรงรักษาไว้ซึ่งหลักนิติธรรมและความยั่งยืนของเขตบริหารพิเศษฮ่องกงในระยะยาวสืบไป
ศ.ชยานันต์ ศุกลวณิช
