เมื่อแลนด์บริดจ์ไม่ใช่การพัฒนาที่ยั่งยืน
ขอเลื่อนไปก่อนได้ไหม
การพัฒนาที่ยั่งยืน
กับ ดุลยภาพของ TBL
ทุกวันนี้ คงไม่มีใครไม่เคยได้ยินคำว่า SD หรือ Sustainable Development หรือการพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งถูกพูดถึงอยู่บ่อยครั้งในแทบทุกเวที คำนี้ไม่ได้หมายถึงการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง หากหมายถึงการพัฒนาอย่างมีดุลยภาพ (Balanced Development) ระหว่างสามเสาหลักที่เรียกว่า Triple Bottom Line (TBL) อันได้แก่ สังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ
เราแน่ใจไหมว่า
เราเข้าใจความหมายของ SD จริง
ผู้เขียนมีความเข้าใจว่าหลายคนยังเข้าใจความหมายของการพัฒนาที่ยั่งยืนอย่างคลาดเคลื่อนไปจากสิ่งที่ควร คือ เข้าใจเพียงตามตัวอักษรว่าต้องมี 3 ขา และต้องได้ดุลกัน แต่มีบางคนที่ยังไม่เข้าใจนัยสำคัญของมันอย่างแท้จริง
ขอยกตัวอย่างสองโครงการใหญ่ที่จะใช้อธิบายให้เห็นว่าหากเข้าใจเพียงตามตัวหนังสือ แต่ไม่ได้ซึมซับปรัชญาของการพัฒนาอย่างยั่งยืนแล้วไซร้ SD จะเกิดขึ้นไม่ได้ ผลกระทบเชิงลบทางสังคมและสิ่งแวดล้อมจะตามมาได้อย่างมากมาย จนบ่อยครั้งที่มากจนถึงระดับที่ฟื้นฟูเยียวยาไม่ได้
ตัวอย่างแรกคือการท่องเที่ยวที่ทุกคน ไม่ว่าใครก็ตาม รวมทั้งผู้เขียนเองด้วย ที่มีส่วนทำให้สังคมและสิ่งแวดล้อมของพื้นที่ท่องเที่ยวนั้นๆ เสียหาย ลองหันไปดูก็ได้ว่าในขณะที่ทุกคนมุ่งหวังผลประโยชน์เชิงเศรษฐกิจจากการท่องเที่ยวนั้นเราได้ทำลายสังคมและสิ่งแวดล้อมของพื้นที่ไปมากเพียงใด
พัทยา ป่าตอง ภูเก็ต มีที่ใดบ้างที่คนท้องถิ่นลืมตาอ้าปาก ทำธุรกิจสู้กับคนต่างถิ่นที่มีเศรษฐสถานะดีกว่าและมาลงทุนในพื้นที่ ได้บ้าง เห็นมีแต่ต้องขายทรัพย์สินแล้วย้ายออกเพราะสู้ค่าครองชีพที่สูงขึ้นมากมายนั้นไม่ได้
น้ำเน่า น้ำท่วม ขยะ ฝุ่น นักท่องเที่ยวมารยาททราม อาชีพบริการขายเรือนร่างที่นักท่องเที่ยวเองก็ดูถูก การสูญเสียวัฒนธรรมดีดั้งเดิม การเอาคนชาติเดียวกันจำนวนมากมายึดพื้นที่บางแห่งจนกลายเป็นชุมชนของเขาบนแผ่นดินไทย มาเฟียต่างชาติ ธุรกิจสีเทา เป็นหลายตัวอย่างที่เกิดขึ้นจริง และยากที่จะฟื้นฟูกลับสู่สภาพเดิม นี่ไม่ใช่การพัฒนาอย่างยั่งยืน แต่เป็นการพัฒนาที่ยับเยิน
อีกตัวอย่างหนึ่งเป็นโครงการหล่นลงมาจากฟ้าในชั่วข้ามคืน หรือที่เรียกกันว่า Overnight Project คือ โครงการแลนด์บริดจ์ (Land Bridge) ที่กำลังได้รับการผลักดันอย่างเร่งรีบแม้นไม่มีการศึกษาอย่างรอบคอบมาก่อนถึงข้อดีและข้อเสียของ TBL นั้น
ข้อเสียแน่ๆ คือ การมองเน้นแค่ด้านเศรษฐกิจ โดยเฉพาะผลตอบแทนและการลงทุนระดับมหภาค เมื่อการขนส่งสินค้าระหว่างท่าเรือน้ำลึกทั้งสองฝั่งถูกผลักดันอย่างเข้มข้นสิ่งที่จะถูกละเลยคือเศรษฐกิจชุมชนท้องถิ่นและทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งทางกายภาพและชีวภาพ ซึ่งบางพื้นที่นั้นเป็นถึงชีวมณฑลที่มีคุณค่าระดับนานาชาติ
การศึกษาและการรับฟังความคิดเห็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ที่ ณ เวลานี้ก็ยังทำได้ไม่ครบและไม่เป็นตัวแทนที่เป็นจริงพอ รวมทั้งทำขึ้นเพียงเพื่อหาทางเลือกใดที่ดีที่สุดในเชิงผลตอบแทนทางการเงิน เพื่อที่จะเดินหน้าต่อไป โดยไม่ได้คำนึงถึงผลกระทบทางสังคมและสิ่งแวดล้อมที่ตามมา อย่างลงลึกเท่ากับประเด็นทางการตอบแทนทางการเงินและเศรษฐกิจ
อีกประเด็นที่ใหญ่กว่านั้น คือ โครงการนี้คาดว่าต้องใช้งบประมาณประมาณ 9 แสนล้านบาท สร้างงานได้ไม่กี่หมื่นคน ในขณะที่ทุกคนรู้อยู่เต็มอกว่าชาวบ้านและ SME ทั้งหลาย เป็นจำนวนนับหลายสิบล้านคนกำลังจะไปไม่รอด ถ้าพวกเขาเหล่านั้นไม่รอด แล้วประเทศจะรอดได้อย่างไร จะเรียกว่าเป็นการพัฒนาที่ยั่งยืนได้อย่างไร?
หากเราหยุดคิดและยอมรับว่าเรากำลังอยู่ในภาวะวิกฤตสาหัสของคนที่เป็นพื้นฐานของบ้านเมือง และยอมรับที่จะชะลอการพัฒนาที่มุ่งเพียงทางเศรษฐกิจด้านเดียว แล้วหันมารีเซตประเทศขึ้นมาใหม่ เอาเงิน 9 แสนล้านนั้นรวมทั้งงบพัฒนาเร่งด่วนทางเศรษฐกิจอื่นๆ มาส่งเสริมและสนับสนุนให้คนฐานรากลืมตาอ้าปากได้ จนอยู่รอดได้จริง จากนั้นเราค่อยขยับเร่งสู้กับคนประเทศอื่นในระยะถัดๆ ไป อย่างไม่ต้องห่วงหน้าพะวงหลัง ก็น่าจะดีกว่า และยังไม่สายเกินไป
นี่สิถึงจะเป็นการพัฒนาที่ยั่งยืนจริงในภาพใหญ่ของประเทศ ไม่ใช่เพียงทำแค่ SEA สำหรับโครงการขนาดยักษ์เช่นโครงการนี้
SEA เครื่องมือที่ถูกมองข้าม
ปัญหาที่กล่าวมาเป็นตัวอย่างข้างต้นนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ในประเทศไทยและจะยังเกิดขึ้นซ้ำอีกหากไม่เปลี่ยนแนวทางคิด ทางออกที่ชัดเจนที่สุดสำหรับการนี้คือการนำเครื่องมือสำคัญของการพัฒนาที่ยั่งยืนมาใช้ นั่นคือเครื่องมือที่เรียกกันในระดับนานาชาติว่า SEA หรือ Strategic Environmental Assessment หรือ การประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์
SEA เป็นกระบวนการทางเทคนิคควบคู่ไปกับทางสังคมศาสตร์ ที่ใช้วิเคราะห์ทั้งศักยภาพและข้อจำกัดทั้งในมิติสิ่งแวดล้อม สังคม และเศรษฐกิจ ของ ก) พื้นที่ เช่น เขตเศรษฐกิจภาคใต้ หรือ ข) รายสาขา (sector) เช่น สาขาพลังงาน สาขาการท่องเที่ยว สาขา Net Zero หรือ ค) รายโครงการขนาดใหญ่มาก เช่น โครงการแลนด์บริดจ์ โครงการเอ็นเตอร์เทนเมนต์คอมเพล็กซ์ เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่มีดุลยภาพของ 3 ขาอย่างแท้จริง
SEA เป็นเครื่องมือที่หลายประเทศทั้งประเทศพัฒนาแล้ว เช่น ประเทศสหภาพยุโรป แคนาดา นอร์เวย์ ไอซ์แลนด์ อังกฤษ ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และประเทศกำลังพัฒนา เช่น อินโดนีเซีย เวียดนาม เปรู ใช้กันมานานพอสมควรแล้ว ทั้งนี้ เพื่อให้การวางนโยบายและแผนรวมทั้งโครงการขนาดใหญ่ไม่บั่นทอนอนาคตของคนรุ่นต่อไป ซึ่งประเทศไทยก็ควรเร่งเอามาตรการนี้มาใช้กับบ้านเราให้เร็วกว่าที่กำลังทำอยู่
นักการเมือง
กับอุปสรรคของความยั่งยืน
แม้พอจะรู้กันในหมู่ผู้บริหารเมืองบริหารประเทศบางกลุ่ม ว่า SEA เป็นเครื่องมือที่ใช้ยืนยันความเป็น SD ในระยะยาวได้ แต่ปัญหาที่พบเสมอคือนักการเมืองไทยส่วนใหญ่ไม่ชื่นชม SEA สาเหตุเพราะเป็นกระบวนการที่ต้องใช้เวลา อันอาจทำให้โครงการใหญ่ที่เขาต้องการทำเป็นผลงานระยะสั้นที่คนจับต้องได้ ต้องชะลอหรือปรับเปลี่ยนไปจากเดิม ทั้งที่แท้จริงแล้วผู้ที่จำเป็นต้องเข้าใจ SEA มากที่สุดก็คือนักการเมือง คนที่ถืออำนาจตัดสินใจใช้งบประมาณแผ่นดินนั่นเอง
พรรคการเมืองใดก็ตาม หากไม่ยึดมั่นในหลักของการพัฒนาที่ยั่งยืน ก็ยากที่จะทำให้ประเทศมั่นคง มั่งคั่ง และรุ่งเรืองได้อย่างถาวร เพราะสุดท้ายแล้วความยั่งยืนไม่ได้เกิดจากเม็ดเงิน แต่เกิดจากการมองเห็นคุณค่าของคน สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจอย่างเท่าเทียมกันไปพร้อมกัน
ศ.กิตติคุณ ดร.ธงชัย พรรณสวัสดิ์
ดร.วิน ไตรวิทยานุรักษ์
ภาควิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืน
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
