ส ถิติประชากรไทยลดลงในภาพรวมตั้งแต่ปี 2561 เป็นต้นมา ส่งผลกระทบอย่างกว้างขวางต่อการบริหารจัดการภาครัฐการคลังท้องถิ่นและมิติทาง
สังคมอื่นๆ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกพื้นที่ประชากรลดลงเหมือนกัน ความจริงมีหลายพื้นที่ที่ประชากรเพิ่มขึ้นหรือเท่าเดิมถึงแม้ว่าส่วนใหญ่ประชากรลดลง เป็นหัวข้อที่น่าค้นคว้าวิจัยและนัยสำคัญต่อการบริหาร เทศบาล/อบต. จะปรับตัวกันอย่างไร? ควรจะควบรวมท้องถิ่นขนาดเล็กเข้าด้วยกันหรือไม่?
กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น ประมวลข้อมูลขนาดใหญ่รายพื้นที่ ระบุประชากรและฐานะการคลัง (รายเทศบาล/อบต. รวมกัน 7,772 แห่ง) นับว่าเป็นประโยชน์ต่อวงการวิจัยอย่างมาก จากฐานข้อมูลนำมาคำนวณอัตราการเปลี่ยนแปลงประชากร (diffpop) ซึ่งมีค่าบวกหรือลบแล้วแต่กรณี ในช่วงปี 2560-2567 ตารางที่ 1 แสดงความถี่พื้นที่ประชากรเพิ่มขึ้น และประชากรลดลง โดยพบและข้อสังเกตความแตกต่างระหว่างภูมิภาค
นักวิจัยค้นคว้าต่อว่า อัตราการลดลงของประชากรเหมือนกันหรือไม่? เปรียบเทียบระหว่างเทศบาลนคร-เมือง-ตำบล-และ อบต. ได้รับคำตอบในตารางที่ 2 ว่าพื้นที่เมืองคือเทศบาลนครและเทศบาลเมือง มีอัตราการลดลงของประชากรสูงกว่าพื้นที่ อบต.
จังหวัดแพร่ มีหน่วยงานท้องถิ่น 83 แห่งในจำนวนนี้ 80 แห่งล้วนเผชิญการลดลงของประชาชน คิดเป็น 96% ลำดับที่สองจังหวัดลำปาง 95 แห่งจากจำนวน 102 แห่งประชากรลดลง ในจำนวนสิบแห่งนี้ที่ประชากรลดลงมากส่วนใหญ่ในภาคเหนือและภาคกลาง
นักวิจัยสืบค้นต่อไปว่า รายได้ท้องถิ่นเปลี่ยนแปลงตามจำนวนประชากรมากน้อยเพียงใด? (เพื่อประกอบการพยากรณ์อนาคตรายได้ของท้องถิ่น) โดยใช้แบบจำลองเศรษฐมิติเป็นการทดสอบ รายได้ 3 หมวดของท้องถิ่นหมายถึง R1=จัดเก็บเอง R2=ภาษีแบ่ง และ R3=เงินอุดหนุน ผลสรุปคือเมื่อประชากรเพิ่มขึ้น 100% รายได้จัดเก็บเองเพิ่มขึ้น 114% ภาษีแบ่งเพิ่มขึ้น 104% และเงินอุดหนุนเพิ่มขึ้น 89% — ขอย้ำว่าผลการศึกษานี้จากข้อมูลในอดีต-แต่ในอนาคตอาจจะต่างจากอดีต เป็นหัวข้อที่น่าค้นคว้าเพิ่มเติม
ข้อสังเกตและวิจารณ์ หนึ่ง ประเทศในแถบยุโรป-สหรัฐ-ญี่ปุ่น เคยผ่านประสบการณ์ประชากรลดลงมาก่อนหน้าไทยเรานาน มีรายงานผลวิจัยที่สะท้อนปัญหา เมืองหดตัว (city shrinkage) และ บ้านร้างผู้คน ส่งผลต่อการบริหารเทศบาล เพราะว่ารายได้ลดแต่ภาระการให้บริการยังคงดำรงอยู่
ถ้าหากนักวิจัยและมหาวิทยาลัยในภูมิภาคร่วมมือกันค้นคว้าวิจัยการบริหารจัดการเมืองหลายพื้นที่ นำประสบการณ์มาแลกเปลี่ยนกันก็จะดี
สอง ตามหลักทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ พื้นที่เมืองที่ประชากรลดลงและผู้สูงวัยสัดส่วนสูง อัตราการเจริญเติบโตเศรษฐกิจของเมืองชะลอตัว เพราะกำลังซื้อลดลง ในสภาพความเป็นจริงเป็นเช่นไรคงจะมีผลงานวิจัยใหม่ๆ ให้เราได้เรียนรู้กัน สาม ท้องถิ่นขนาดเล็กวัดจากจำนวนประชากรน้อยกว่า 5 พันคนมีจำนวนหลายพันองค์กร สำหรับผู้บริหารเมืองนั้นๆ เพราะว่ารายได้จากเงินอุดหนุนหรือภาษีแบ่ง แปรผันตามจำนวนประชากร
สี่ ผู้เขียนสันนิษฐานว่าจะมีแรงกดดันให้ท้องถิ่นขนาดเล็กควบรวมหรือผนวกเข้ากับท้องถิ่นขนาดใหญ่ในพื้นที่ติดต่อกัน ทำนองเดียวกับในต่างประเทศที่ผ่านประสบการณ์ประชากรลดลงมาก่อนประเทศไทย
