‘อนาคตไม่ควรถูกล็อกด้วยนโยบายเก่าๆ’

‘อนาคตไม่ควรถูกล็อกด้วยนโยบายเก่าๆ’

นโยบายสาธารณะ เป็นกลไกสำคัญที่เชื่อมโยงอำนาจรัฐเข้ากับชีวิตประจำวันของประชาชนในทุกมิติ ตั้งแต่การกำหนดทิศทางเศรษฐกิจ รายได้และค่าครองชีพ ระบบสวัสดิการ สุขภาพ การศึกษา สิ่งแวดล้อม ตลอดจนความมั่นคงของประเทศ นโยบายที่ดีจึงไม่ใช่เพียงคำประกาศเชิงอุดมการณ์ หากแต่ต้องเป็นชุดของการตัดสินใจและการกระทำของรัฐที่สามารถแก้ไขปัญหาสาธารณะได้อย่างเป็นรูปธรรม

นโยบายสาธารณะ จึงไม่ใช่เพียงชุดคำสัญญาเพื่อขอคะแนนเสียง แต่คือเครื่องมือเชื่อมโยงอำนาจรัฐเข้ากับชีวิตจริงของประชาชน หากนโยบายไม่สามารถแก้ปัญหาปากท้อง ลดความเหลื่อมล้ำ รับมือวิกฤตสิ่งแวดล้อม และปกป้องประเทศจากแรงกระแทกทางภูมิรัฐศาสตร์ได้ นโยบายนั้นย่อมไม่ต่างจากถ้อยคำสวยหรูบนเวทีหาเสียง (Dye, 2017)

การเมืองไทยในช่วงก่อนการเลือกตั้ง 8 กุมภาพันธ์ 2569 ไม่ได้กำลังแข่งขันกันเพียงว่า “ใครจะเป็นรัฐบาล” หากแต่กำลังตอบคำถามสำคัญกว่านั้น คือ ประเทศไทยควรเดินไปทางใดในโลกที่เปลี่ยนเร็วและรุนแรงขึ้นทุกวัน

โจทย์ของรัฐบาลใหม่หลังการเลือกตั้งครั้งนี้จึงหนักหนากว่าที่ผ่านมา เพราะต้องรับมือทั้งปัญหาโครงสร้างภายในประเทศ และแรงกดดันจากโลกภายนอกพร้อมกัน

ในระบอบประชาธิปไตย พรรคการเมืองจึงมิได้ทำหน้าที่เพียงแข่งขันเพื่อช่วงชิงอำนาจทางการเมือง หากแต่ต้องเสนอ “ข้อเสนอเชิงนโยบาย” ที่สะท้อนปัญหาที่แท้จริงของสังคม และชี้ให้เห็นแนวทางการแก้ไขที่มีความเป็นไปได้ทั้งในเชิงเศรษฐกิจ การบริหาร และการเมือง การเลือกตั้งทั่วไปในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2569 จึงถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่สะท้อนความคาดหวังของประชาชนต่อบทบาทของพรรคการเมืองในการแก้ปัญหาประเทศอย่างจริงจัง

บริบทประเทศไทยในช่วงเวลาดังกล่าวเผชิญกับความท้าทายเชิงโครงสร้างหลายประการ ไม่ว่าจะเป็นปัญหาค่าครองชีพและหนี้ครัวเรือนที่อยู่ในระดับสูง ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจและสังคม การรวมศูนย์อำนาจของรัฐ ปัญหาสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติ โดยเฉพาะฝุ่นละออง PM2.5 รวมถึงแนวคิดความมั่นคงในความหมายใหม่ที่ครอบคลุมมิติเศรษฐกิจ สุขภาพ และคุณภาพชีวิต

พรรคการเมืองสำคัญ ได้แก่ พรรคภูมิใจไทย พรรคเพื่อไทย พรรคกล้าธรรม และพรรคประชาชน ต่างนำเสนอนโยบายและโครงการช่วยเหลือประชาชนที่สะท้อนปัญหาเหล่านี้จากมุมมองที่แตกต่างกัน บางพรรคมุ่งเน้นการแก้ปัญหาเชิงปริมาณและเร่งด่วน ขณะที่บางพรรคให้ความสำคัญกับการปฏิรูปเชิงโครงสร้างในระยะยาว

“นโยบายสาธารณะเชิงบูรณาการ” (Integrated Public Policy) ซึ่งเสนอว่านโยบายที่มีประสิทธิภาพควร (1) แก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้าง ไม่ใช่เพียงบรรเทาเฉพาะหน้า (2) เชื่อมโยงมิติเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และความมั่นคงเข้าด้วยกัน และ (3) ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลางของกระบวนการกำหนดนโยบาย แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับทฤษฎีรัฐสวัสดิการร่วมสมัยและเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (UNDP, 2023)

1.นโยบายเศรษฐกิจ : ปากท้อง ความเหลื่อมล้ำ และหนี้ครัวเรือน ปากท้องยังสำคัญที่สุด แต่ “โครงสร้าง” สำคัญกว่า

ปัญหาเศรษฐกิจปากท้องเป็นปัญหาพื้นฐานที่สุดของประชาชนไทย โดยเฉพาะในช่วงที่ค่าครองชีพปรับตัวสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะที่รายได้ของแรงงานจำนวนมากไม่สอดคล้องกับต้นทุนชีวิตที่เพิ่มขึ้น หนี้ครัวเรือนไทยอยู่ในระดับสูงต่อเนื่องและกลายเป็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างต่อเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ (ธนาคารแห่งประเทศไทย, 2567)

พรรคภูมิใจไทย นำเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจผ่านนโยบายที่มุ่งลดภาระรายจ่ายในชีวิตประจำวันของประชาชน เช่น โครงการควบคุมราคาค่าไฟฟ้า การสนับสนุนยานยนต์ไฟฟ้าราคาประหยัด และมาตรการแก้ไขหนี้รายย่อยไม่เกินวงเงินที่กำหนด นโยบายลักษณะนี้สะท้อนแนวคิดการบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า และการลดต้นทุนการดำรงชีวิตของประชาชนในระยะสั้น

ในทางตรงกันข้าม พรรคเพื่อไทยให้ความสำคัญกับการเพิ่มรายได้และเสริมความมั่นคงทางเศรษฐกิจในระดับครัวเรือน ผ่านโครงการโอนเงินช่วยเหลือกลุ่มรายได้น้อย การประกันรายได้ขั้นต่ำ การพักและล้างหนี้สำหรับเกษตรกรและผู้สูงอายุ รวมถึงมาตรการกระตุ้นกำลังซื้อในระบบเศรษฐกิจฐานราก ซึ่งสะท้อนบทบาทของรัฐสวัสดิการในการลดความยากจนและความเหลื่อมล้ำ

พรรคกล้าธรรม เสนอแนวทางที่เน้นวินัยทางการคลัง ความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจและการคุ้มครองผู้ประกอบการรายย่อย โดยมุ่งลดความเหลื่อมล้ำผ่านการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง

ขณะที่ พรรคประชาชน เสนอการปฏิรูปโครงสร้างเศรษฐกิจ เช่น การลดอำนาจผูกขาด การสร้างการแข่งขันที่เป็นธรรม และการกระจายโอกาสทางรายได้ในระยะยาว

ข้อเสนอเชิงนโยบาย ที่ควรขับเคลื่อนจึงควรผสมผสานระหว่างการเพิ่มรายได้และลดรายจ่าย การแก้ไขปัญหาหนี้เชิงโครงสร้าง และการสร้างระบบเศรษฐกิจที่เป็นธรรมและยั่งยืน

ค่าครองชีพที่พุ่งสูง หนี้ครัวเรือนที่สะสมเรื้อรัง และรายได้ที่ไม่ทันโลก คือความจริงที่ประชาชนเผชิญอยู่ทุกวัน ตัวเลขจากธนาคารแห่งประเทศไทยยืนยันชัดว่า หนี้ครัวเรือนไทยยังอยู่ในระดับสูง ขณะที่ความสามารถในการชำระหนี้ของประชาชนจำนวนมากลดลง (ธปท., 2567)

ไม่แปลกที่พรรคการเมืองแทบทุกพรรคจะเสนอ “นโยบายปากท้อง” เป็นอันดับแรก พรรคหนึ่งเลือกใช้แนวทางลดรายจ่าย อีกพรรคเน้นเพิ่มรายได้ บางพรรคชูการปฏิรูปเชิงโครงสร้าง แต่คำถามคือ รัฐบาลใหม่จะหยุดอยู่แค่การประคองชีวิต หรือจะกล้าเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจที่ผลิตความเหลื่อมล้ำซ้ำแล้วซ้ำเล่า

การแจกเงินอาจจำเป็นในยามวิกฤต แต่หากไม่มีการปฏิรูประบบภาษี ระบบการแข่งขันและการเข้าถึงทุนของรายย่อย ประเทศไทยจะยังติดกับดักเศรษฐกิจเดิม ไม่ว่าจะเปลี่ยนรัฐบาลกี่ครั้งก็ตาม

2.นโยบายแก้ไขปัญหาท้องถิ่น : การกระจายอำนาจและพื้นที่เป็นฐาน ท้องถิ่นไม่ใช่ภาระ แต่คือคำตอบ

การรวมศูนย์อำนาจยังเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการพัฒนาท้องถิ่น งานวิจัยด้านการกระจายอำนาจชี้ว่าการเพิ่มอำนาจด้านงบประมาณและการตัดสินใจให้ท้องถิ่นช่วยเพิ่มประสิทธิผลของนโยบายและความสอดคล้องกับบริบทพื้นที่ (Rondinelli, 2019)

พรรคภูมิใจไทย เสนอการพัฒนาพื้นที่ผ่านโครงการโครงสร้างพื้นฐานและเศรษฐกิจชุมชน พรรคเพื่อไทย เน้นสวัสดิการที่เข้าถึงระดับครัวเรือน ขณะที่พรรคประชาชนเสนอการกระจายอำนาจเชิงโครงสร้างให้ท้องถิ่นมีอิสระในการกำหนดนโยบายมากขึ้น ส่วนพรรคกล้าธรรมมุ่งเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนผ่านกฎหมายและกลไกความยุติธรรม

หนึ่งในปัญหาเชิงโครงสร้างที่ถูกพูดถึงมานานแต่แก้ไขน้อยที่สุด คือ การรวมศูนย์อำนาจ การตัดสินใจส่วนใหญ่ยังคงอยู่ที่ส่วนกลาง ขณะที่ปัญหาจริงเกิดขึ้นในพื้นที่

งานวิจัยด้านการปกครองท้องถิ่นชี้ชัดว่า การกระจายอำนาจด้านงบประมาณและนโยบายช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารและลดความเหลื่อมล้ำเชิงพื้นที่ (Rondinelli, 2019) แต่การเมืองไทยกลับยังลังเลที่จะ “ปล่อยมือ” จากอำนาจเดิม

รัฐบาลใหม่จำเป็นต้องเปลี่ยนมุมมองต่อท้องถิ่น จากผู้รอรับงบประมาณ มาเป็นหุ้นส่วนในการพัฒนา ให้พื้นที่สามารถออกแบบนโยบายเศรษฐกิจ สวัสดิการ และสิ่งแวดล้อมตามบริบทของตนเอง หากยังใช้สูตรเดียวทั้งประเทศ ความเหลื่อมล้ำจะไม่มีวันลดลง

3.นโยบายสิ่งแวดล้อม : จากภาระสู่โอกาสทางเศรษฐกิจ

ปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นความท้าทายเชิงโครงสร้างของการพัฒนาในศตวรรษที่ 21 (OECD, 2022) พรรคภูมิใจไทยและพรรคเพื่อไทยเสนอการส่งเสริมพลังงานสะอาดและเศรษฐกิจสีเขียว ขณะที่พรรคประชาชนเน้นความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อมและการมีส่วนร่วมของประชาชน ส่วนพรรคกล้าธรรมให้ความสำคัญกับการบังคับใช้กฎหมายกับภาคธุรกิจที่สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

4.นโยบายภัยพิบัติและฝุ่น PM2.5 : การจัดการเชิงป้องกัน สิ่งแวดล้อมและ PM2.5 : วิกฤตที่รัฐเลี่ยงไม่ได้อีกต่อไป

ปัญหาฝุ่น PM2.5 เป็นตัวอย่างของความล้มเหลวในการบริหารนโยบายแบบแยกส่วน (WHO, 2023) พรรคภูมิใจไทยเสนอการจัดตั้งกลไกบริหารจัดการภัยพิบัติ พรรคเพื่อไทยเชื่อมโยงการแก้ปัญหากับนโยบายพลังงานและคมนาคม ขณะที่พรรคประชาชนเน้นการเปิดเผยข้อมูลและความรับผิดของรัฐ และพรรคกล้าธรรมเน้นการบังคับใช้กฎหมายอย่างเข้มงวด

ฝุ่น PM2.5 ไม่ใช่เรื่องอากาศเสียตามฤดูกาล แต่คือผลลัพธ์ของการพัฒนาที่ละเลยต้นทุนสิ่งแวดล้อมมานาน การแก้ปัญหาแบบปีต่อปี สั่งห้ามเผาเฉพาะหน้า หรือแจกหน้ากากกันฝุ่น ไม่ได้แตะต้นตอของปัญหาเลย (WHO, 2023)

รัฐบาลใหม่ต้องยอมรับความจริงว่า สิ่งแวดล้อมไม่ใช่เรื่องรอง แต่คือฐานของเศรษฐกิจและสุขภาพประชาชนในระยะยาว การลงทุนในพลังงานสะอาด การเกษตรยั่งยืน และการคมนาคมคาร์บอนต่ำ ไม่ใช่ภาระงบประมาณ แต่คือการลงทุนเพื่ออนาคต

5.นโยบายความมั่นคง : ความมั่นคงของมนุษย์เป็นศูนย์กลาง ความมั่นคงชายแดน : อย่าให้ปัญหาลุกลามจนควบคุมไม่ได้

แนวคิด Human Security มองว่าความมั่นคงครอบคลุมมิติเศรษฐกิจ สุขภาพ สิ่งแวดล้อม และสิทธิขั้นพื้นฐาน (UNDP, 2022) พรรคภูมิใจไทยเสนอระบบทหารอาสา พรรคเพื่อไทยเน้นความมั่นคงด้านรายได้ พรรคประชาชนเน้นสิทธิเสรีภาพและการมีส่วนร่วมของประชาชน ขณะที่พรรคกล้าธรรมเน้นหลักนิติรัฐและความสงบเรียบร้อยของสังคม

สถานการณ์ชายแดนไทย-กัมพูชา และความไม่สงบในเมียนมา เป็นอีกโจทย์ที่รัฐบาลใหม่ต้องรับมืออย่างระมัดระวัง ความผิดพลาดด้านการทูตหรือการใช้กำลังเกินจำเป็น อาจนำประเทศเข้าสู่ความขัดแย้งที่ไม่มีใครได้ประโยชน์

ความมั่นคงในศตวรรษที่ 21 ไม่ใช่การเพิ่มกำลังทหาร แต่คือการใช้การทูตเชิงป้องกัน การจัดการผู้อพยพอย่างมีมนุษยธรรม และการรักษาสมดุลความสัมพันธ์ระหว่างประเทศมหาอำนาจ

6.นโยบายด้านการศึกษา

พรรคประชาชน เน้นนโยบาย “สวัสดิการถ้วนหน้า” ลดความเหลื่อมล้ำ และการคืนอิสระให้ครูและนักเรียน

พรรคเพื่อไทย เน้นนโยบายที่สร้าง “โอกาสและรายได้” (Learn to Earn) และแก้ปัญหาระยะสั้น-กลาง

พรรคภูมิใจไทย เน้นนโยบาย “การศึกษาเท่าเทียม พลัส”

พรรคกล้าธรรม เน้นนโยบาย “เทคโนโลยีเพื่อกระจายโอกาส”

โลกไม่รอไทย : ภูมิรัฐศาสตร์คือโจทย์ใหญ่ของรัฐบาลใหม่

ขณะที่การเมืองภายในยังถกเถียงกันเรื่องนโยบายแจกหรือไม่แจก โลกภายนอกกำลังเคลื่อนตัวอย่างรวดเร็วและรุนแรง

นโยบายต่างประเทศของสหรัฐอเมริกา ภายใต้การนำของโดนัลด์ ทรัมป์ แสดงให้เห็นชัดว่าโลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคที่ “อำนาจมาก่อนกติกา” ไม่ว่าจะเป็นท่าทีแข็งกร้าวต่ออิหร่าน เวเนซุเอลา หรือการแสดงอำนาจเชิงสัญลักษณ์ต่อพื้นที่ยุทธศาสตร์อย่างกรีนแลนด์ ความผันผวนเหล่านี้ส่งผลโดยตรงต่อราคาพลังงาน การค้า และเสถียรภาพเศรษฐกิจโลก ซึ่งไทยไม่อาจหลีกเลี่ยงผลกระทบได้

ขณะเดียวกัน จีนกำลังขยายอิทธิพลทางเศรษฐกิจผ่านยุทธศาสตร์ “หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง” ทั้งทางบกและทางทะเล ประเทศไทยอยู่ในตำแหน่งยุทธศาสตร์สำคัญ ได้ทั้งโอกาสและความเสี่ยง สินค้าจีนราคาต่ำที่ทะลักเข้าสู่ตลาดไทยกำลังบั่นทอนผู้ประกอบการรายย่อย หากรัฐบาลใหม่ไม่มีนโยบายอุตสาหกรรมและการค้าที่ชัดเจน ไทยอาจกลายเป็นเพียงตลาดรองของมหาอำนาจ

บทสรุป : เลือกรัฐบาล คือ เลือกอนาคตประเทศไทย

การวิเคราะห์นโยบายและโครงการช่วยเหลือประชาชนของพรรคการเมืองหลักสะท้อนให้เห็นว่าปัญหาของประเทศไทยมีความซับซ้อนและเชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ นโยบายที่มีประสิทธิภาพจึงต้องแก้ปัญหาเชิงโครงสร้าง เชื่อมโยงหลายมิติ และยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง หากพรรคการเมืองสามารถก้าวข้ามการแข่งขันเชิงประชานิยม ไปสู่การออกแบบนโยบายที่ทำได้จริง วัดผลได้ และยั่งยืน การเมืองไทยจะสามารถเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาประเทศในระยะยาว

การเลือกตั้งครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงการตัดสินว่าใครจะได้เป็นรัฐบาล แต่คือการเลือกว่าประเทศไทยจะกล้าเปลี่ยนหรือจะย่ำอยู่กับที่

รัฐบาลใหม่ที่ดีต้องกล้าแก้ปัญหาเชิงโครงสร้าง เชื่อมโยงนโยบายทุกมิติ และยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง ไม่ใช่เพียงในคำปราศรัย แต่ในนโยบายที่ทำได้จริง วัดผลได้ และยืนหยัดได้ในโลกที่ผันผวน

วันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ประชาชนไม่ได้เพียงกากบาทเลือกผู้แทน แต่กำลังเลือกทิศทางอนาคตของประเทศทั้งประเทศ

ดร.สุดเขต สกุลทอง
วิทยาลัยบริหารศาสตร์
มหาวิทยาลัยแม่โจ้