“ร้านค้าแวต” หมายถึง สถานประกอบการที่ขึ้นทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มกับกรมสรรพากร เป็นตัวชี้วัดทางเศรษฐกิจที่น่าสนใจ สามารถนำมาวิจัยขยายองค์ความรู้ด้านสังคมศาสตร์เป็นอย่างดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งเกี่ยวกับมิติพื้นที่ ร้านค้าแวตกระจายอยู่ในทุกอำเภอของประเทศ แต่ในที่นี้ขอรายงานผลวิจัยเล็กๆ โดยจำกัดขอบเขตเฉพาะ 50 สำนักงานเขตกรุงเทพมหานคร เราสร้างดัชนีที่เรียกว่า “ความหนาแน่นทางเศรษฐกิจ” เพื่อวิเคราะห์ความแตกต่างมิติพื้นที่ (รายสำนักงานเขต) และนัยต่อการจัดเก็บภาษีของรัฐบาลและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
ก่อนอื่นผู้วิจัยขอแสดงความขอบคุณกรมสรรพากรที่ประมวลข้อมูลขนาดใหญ่คือร้านค้าแวตทั่วประเทศ เฉพาะในกรุงเทพมหานครจำนวน 3.8 แสนราย กระจายตาม 50 สำนักงานเขต (หากรวมทั่วประเทศเท่ากับ 1.2 ล้านราย) นำมาสร้างดัชนีความหนาแน่นทางเศรษฐกิจ โดยนิยามว่าหมายถึงจำนวนร้านค้าแวตต่อพื้นที่ 1 ตารางกิโลเมตร โดยสันนิษฐานว่าเขตพื้นที่ที่มีร้านค้าแวตสะท้อนการใช้จ่ายบริโภคซึ่งส่วนหนึ่งจากประชาชน จากนักท่องเที่ยว แรงงานย้ายถิ่น และอื่นๆ
ตารางที่ 1 แสดงดัชนีความหนาแน่นทางเศรษฐกิจของแต่ละสำนักงานเขต พร้อมสังเกตว่ามีแตกต่างกันมากทีเดียว พื้นที่ใจกลาง กทม. เช่น เขตบางรัก สัมพันธวงศ์ ในหนึ่งตารางกิโลเมตรร้านค้าแวตมากกว่า 2000 แห่ง ที่เป็นเช่นนี้เพราะเป็นย่ายธุรกิจ โรงแรม แหล่งท่องเที่ยว จึงมีร้านค้ามาดำเนินการจำนวนมาก ในทางตรงกันข้ามพื้นที่รอบนอก เช่น หนองแขม มีนบุรี คลองสามวา และบางขุนเทียน มีจำนวนร้านค้าแวตเพียง 100-120 แห่งต่อ ตร.กม.
ตารางที่ 1 เรียงลำดับสำนักเขต กทม. ที่มีความหนาแน่นทางเศรษฐกิจสูง และลดหลั่นตามมา
กรมโรงงานอุตสาหกรรม เป็นหน่วยงานชั้นนำของประเทศที่จัดทำข้อมูลขนาดใหญ่ คือ ข้อมูลโรงงานและระบุทุนและการจ้างงาน ทำเลที่ตั้งรายอำเภอ/จังหวัด รวมกันมากกว่า 7 หมื่นแห่งทั่วประเทศ (เฉพาะ กทม.มีจำนวน 4,899 แห่ง และการจ้างงาน 3.5 แสนคน) โรงงานอุตสาหกรรมเป็นแม่เหล็กทางเศรษฐกิจ เพราะสร้างงานหลักหมื่นหรือแสนคนในแต่ละเขต ในกระบวนการผลิตยังต้องนำเข้าวัตถุดิบและส่งสินค้าไปจำหน่ายในและต่างประเทศ ลองจินตนาการว่า สำนักงานเขตหนึ่งซึ่งมีแรงงาน 10,000 คน รายได้เฉลี่ย 400-500 บาทต่อวันต่อคน ก่อให้เกิด “ตัวทวีคูณท้องถิ่น” เป็นมูลค่ามหาศาล เราสันนิษฐานว่าการจ้างงานในโรงงานมีความสัมพันธ์กับความหนาแน่นของร้านค้าแวต ผลคำนวณพบค่าสหสัมพันธ์ 0.2) นำมาแสดงในรูปภาพที่ 1 แกนตั้งแสดงจำนวนร้านค้าแวต ส่วนแกนนอนจำนวนโรงงาน
รูปภาพข้างล่างสะท้อนว่า โรงงานอุตสาหกรรม กับ ร้านค้าแวต มีความสัมพันธ์ในทางบวก
ข้อสังเกตและวิจารณ์ หนึ่ง ข้อมูลขนาดใหญ่ระบุพื้นที่ของส่วนราชการเมื่อนำมาวิจัยช่วยขยายองค์ความรู้เศรษฐกิจไทยได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งมิติพื้นที่ซึ่งผู้บริหารท้องถิ่นอยากรู้ ช่วยให้เข้าใจสถานะว่า อยู่ระดับแนวหน้าหรือปานกลาง? ทุกพื้นที่ต่างค้นหายุทธศาสตร์การพัฒนาที่เหมาะสม มาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่นด้วยกันทั้งสิ้น เพื่อประชาชนและผลทางอ้อมต่อการจัดเก็บภาษีและค่าธรรมเนียมท้องถิ่น สอง ดัชนีความหนาแน่นทางเศรษฐกิจเป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงตามสถานการณ์ จึงสมควรสนับสนุนให้วิเคราะห์ข้อมูลอย่างเนื่อง และค้นคว้าประเด็นใหม่ๆ เช่น “การเกิดศูนย์ธุรกิจแห่งใหม่” (NBD=new business district) ในเขตใดของกรุงเทพมหานคร ในต่างประเทศที่มีฐานวิจัยสูงมีรายงานวิจัยเกี่ยวกับศูนย์ธุรกิจแห่งใหม่ซึ่งเป็นเรื่องน่าสนใจติดตาม สาม สำนักงานเขต กทม. ก็เช่นเดียวกับเทศบาล อบต. และ อบจ. ที่พยายามส่งเสริมศักยภาพการเจริญเติบโตของพื้นที่โดยค้นหาแหล่งท่องเที่ยวใหม่ อนุรักษ์และฟื้นฟูวัฒนธรรมประเพณี แนะนำวัดวาอาราม แหล่งน้ำธรรมชาติ พื้นที่สีเขียว ร้านอาหารอร่อย ฯลฯ สี่ เป็นที่น่ายินดีที่มีความก้าวหน้าด้านข้อมูลสนเทศโดยที่หน่วยงานราชการที่มีหน้าที่ “จดทะเบียนข้อมูลขนาดใหญ่” นำมาเผยแพร่ตามหลักการ open government data จึงขอเสนอความคิดเห็นว่า สถาบันการศึกษาควรร่วมมือกับกรุงเทพมหานคร (หรือ อบจ. เทศบาล อบต.) ช่วยวิเคราะห์สังเคราะห์ข้อมูลระดับพื้นที่ ส่งเสริมการเจริญเติบโตและลดความเหลื่อมล้ำได้อย่างแน่นอน มีโอกาสค้นพบ “ของดีใหม่ประจำถิ่น” เช่น ทุนทางวัฒนธรรม ซึ่งในสังคมไทยของเรามีความร่ำรวยจากประวัติศาสตร์อันยาวนานช่วยให้เด็กและเยาวชนไทยรักและภูมิใจในบ้านเกิด
ดิเรก ปัทมสิริวัฒน์
ภาวิณี สตาร์เจล
พิชิต รัชตพิบุลภพ
