วิวัฒนาการวิถีการเล่นพนันจากอดีตถึงยุคออนไลน์ : การวิเคราะห์เชิงมานุษยวิทยาผ่านมุมมองของ Rebecca Cassidy

วิวัฒนาการวิถีการเล่นพนันจากอดีตถึงยุคออนไลน์ : การวิเคราะห์เชิงมานุษยวิทยาผ่านมุมมองของ Rebecca Cassidy

ความสัมพันธ์ระหว่างธุรกิจพนันออนไลน์ ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ และอำนาจทางการเมือง เป็นประเด็นที่ชวนให้ตั้งคำถามต่อความโปร่งใสและความสามารถของรัฐในการตรวจสอบธุรกิจดิจิทัลข้ามพรมแดน การทำความเข้าใจประเด็นนี้จำเป็นต้องแยกข้อสงสัยสาธารณะออกจากข้อเท็จจริงที่ผ่านการตรวจสอบแล้ว เพราะความสัมพันธ์ทางครอบครัวหรือความใกล้ชิดกับผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองเพียงอย่างเดียว ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่ามีการใช้อำนาจเอื้อประโยชน์ให้ธุรกิจใด

สำหรับประเทศไทย การจัดให้มีหรือเข้าร่วมการพนันออนไลน์ที่ไม่ได้รับอนุญาตเกี่ยวข้องกับความผิดตามกฎหมายการพนัน ส่วนความผิดตามกฎหมายอื่นต้องพิจารณาจากพฤติการณ์และหลักฐานของแต่ละกรณี อย่างไรก็ตาม สถานะทางกฎหมายเป็นเพียงมิติหนึ่งของปรากฏการณ์นี้ การศึกษาทางมานุษยวิทยายังชวนให้พิจารณาว่า ผู้คนให้ความหมายแก่การพนันอย่างไร ธุรกิจจัดเงื่อนไขการเล่นอย่างไร และผลประโยชน์กับความเสียหายกระจายไปยังใครบ้าง

บทความนี้ใช้มุมมองของ Rebecca Cassidy เป็นกรอบหลักในการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างการพนันเชิงพาณิชย์ ทุนนิยม และนโยบายรัฐ โดยนำแนวคิดของ Bronisław Malinowski และ Clifford Geertz มาประกอบการอธิบายความหมายของการพนันในชีวิตประจำวันและความสัมพันธ์ทางสังคม

จากเกมเสี่ยงโชคสู่กิจการที่รัฐกำกับ

การพนันมีประวัติยาวนานก่อนยุคอินเตอร์เน็ต รูปแบบการเล่น อุปกรณ์ ความหมาย และวิธีควบคุมแตกต่างกันตามบริบททางสังคม การย้อนดูประวัติศาสตร์จึงช่วยให้เห็นความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ แต่ไม่ควรถือว่าทุกสังคมผ่านขั้นตอนเดียวกัน หรือว่าการพนันออนไลน์เข้ามาแทนที่การเล่นรูปแบบเดิมทั้งหมด

ในยุคกรีก-โรมัน มีการใช้กระดูกข้อเท้าแกะหรือแพะที่เรียกว่า astragaloi เล่นเกมเสี่ยงโชค โดยอาจใช้คล้ายลูกเต๋าหรือโยนแล้วรับด้วยหลังมือ นอกจากนี้ยังมีอุปกรณ์เลียนแบบกระดูกดังกล่าวที่ทำจากวัสดุอื่น เช่น สำริด หลักฐานเหล่านี้แสดงให้เห็นความเก่าแก่ของเกมที่อาศัยความไม่แน่นอน แต่การระบุว่าเกมใดเป็นการพนันต้องพิจารณาหลักฐานเรื่องการเดิมพันประกอบด้วย และไม่อาจใช้หลักฐานจากสังคมหนึ่งยืนยันต้นกำเนิดของการพนันทั้งหมดได้

ต่อมาการพนันบางรูปแบบได้รับการจัดให้เป็นกิจการในพื้นที่เฉพาะ ตัวอย่างสำคัญคือ “อิล ริดอตโต” (Il Ridotto) ที่เวนิส ซึ่งเปิดใน ค.ศ.1638 หรือ พ.ศ.2181 ภายใต้การกำกับของสาธารณรัฐเวนิส กรณีนี้สะท้อนว่ารัฐมีบทบาทในการจัดพื้นที่และเงื่อนไขของการพนันมาเป็นเวลานานแล้ว

ในสังคมไทย การพนันสัมพันธ์กับทั้งการพบปะในชุมชนและการจัดเก็บรายได้ของรัฐ ระบบอากรบ่อนเบี้ยเป็นตัวอย่างของการให้เอกชนรับสิทธิดำเนินกิจการและส่งรายได้ให้ทางการ ก่อนที่จะมีการจำกัดและยกเลิกกิจการบางประเภทในเวลาต่อมา ประวัติศาสตร์นี้ชวนให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับการพนันเปลี่ยนแปลงได้ตามนโยบายและเงื่อนไขของแต่ละยุค (ตำนานการเลิกอากรบ่อนเบี้ยและหวย ฉบับเผยแพร่โดยกรมศิลปากร)

อีกด้านหนึ่ง สลากกินแบ่งพัฒนาเป็นกิจการของรัฐ โดยวันที่ 5 เมษายน พ.ศ.2482 ถือเป็นวันสถาปนาสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล กรณีนี้เปิดประเด็นให้พิจารณาว่า รัฐกำหนดเส้นแบ่งระหว่างการพนันที่อนุญาตกับการพนันที่ห้ามอย่างไร และใช้เหตุผลเรื่องรายได้หรือประโยชน์สาธารณะประกอบการตัดสินใจอย่างไร (สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล)

ตั้งแต่ช่วงกลางทศวรรษ 1990 เทคโนโลยีอินเตอร์เน็ตและระบบธุรกรรมออนไลน์เริ่มเปิดทางให้ธุรกิจพนันให้บริการข้ามระยะทางได้มากขึ้น ผู้เล่นสามารถเข้าถึงบริการจากบ้าน และต่อมาโทรศัพท์มือถือก็ทำให้การเล่นเกิดขึ้นได้ในสถานที่และเวลาที่หลากหลาย การพนันจึงเชื่อมกับโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลและตลาดข้ามพรมแดนมากขึ้น

การพนันในฐานะกิจกรรมทางวัฒนธรรม

มานุษยวิทยาช่วยให้เข้าใจว่า การพนันมีความหมายเกินกว่าการคำนวณเงินได้เสีย Clifford Geertz ศึกษาการชนไก่ในบาหลีและอธิบายว่า การเดิมพันสัมพันธ์กับศักดิ์ศรี สถานะ และความผูกพันระหว่างกลุ่ม การเลือกสนับสนุนฝ่ายใดจึงสามารถสะท้อนความสัมพันธ์ทางเครือญาติและชุมชนได้ อย่างไรก็ตาม กรณีศึกษานี้ต้องพิจารณาตามบริบทก่อนนำไปอธิบายการพนันประเภทอื่น (Geertz, 1973)

ขณะที่แนวคิดหน้าที่นิยมของ Bronisław Malinowski มองวัฒนธรรมเป็นเครื่องมือที่มนุษย์ใช้ตอบสนองความต้องการและจัดการปัญหาในการดำเนินชีวิต เมื่อนำมาประยุกต์กับการพนัน เราจึงอาจศึกษาว่า ผู้เล่นได้รับความตื่นเต้น ความบันเทิง ความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม หรือความหวังในการเปลี่ยนแปลงชีวิตอย่างไร การได้รับสิ่งเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าการพนันเป็นประโยชน์เสมอไป เพราะความพึงพอใจอาจเกิดควบคู่กับความเสียหายได้ (Malinowski, 1944)

แนวคิดของ Malinowski เรื่องเวทมนตร์กับการรับมือความไม่แน่นอนยังช่วยตั้งคำถามต่อความเชื่อเรื่องโชค การเลือกเลขจากความฝัน การพกเครื่องราง หรือการทำสิ่งเดิมก่อนเดิมพัน อาจช่วยให้ผู้เล่นบางคนรู้สึกมั่นใจและคลายความกังวล แต่ผลทางใจดังกล่าวต้องแยกจากความสามารถในการเปลี่ยนผลแพ้ชนะจริง การพนันยังอาจสร้างและเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างคนในวงสนทนา เช่น เรื่องหวยอาจเป็นพื้นที่สร้างความสนิทสนม ขณะที่การลงเงินร่วมกันทำให้เกิดข้อตกลงและความคาดหวังในการแบ่งผลประโยชน์ หากมีการค้างชำระหรือแบ่งเงินไม่ตรงตามที่ตกลง ความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนอาจเปลี่ยนเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ ตัวอย่างเหล่านี้ชวนให้ศึกษาว่า เงินจากการพนันสัมพันธ์กับความไว้วางใจ หน้าที่ต่อกัน และอำนาจต่อรองอย่างไร

Rebecca Cassidy : จากความหมายของการเล่นสู่โครงสร้างธุรกิจ

เมื่อขยายจากชีวิตของผู้เล่นไปสู่ระบบธุรกิจ งาน Vicious Games : Capitalism and Gambling ของ Rebecca Cassidy นักมานุษยวิทยาสังคม ช่วยให้พิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างการพนัน ทุนนิยม และนโยบายรัฐ Cassidy ศึกษาว่าการพนันเชิงพาณิชย์ขยายตัวได้อย่างไร และใครได้รับประโยชน์หรือแบกรับความเสียหายจากกระบวนการดังกล่าว Cassidy อธิบายการขยายตัวของการพนันตั้งแต่ทศวรรษ 1980 โดยให้ความสำคัญกับบริษัทและผู้กำหนดนโยบาย โดยเฉพาะในบริบทอังกฤษ การเติบโตจึงเกี่ยวข้องกับการตัดสินใจทางการเมืองและการเปลี่ยนภาพการพนันให้เป็นกิจกรรมพักผ่อนที่ได้รับการยอมรับ (Cassidy, 2020)

การพนันเชิงพาณิชย์กับทุนนิยมร่วมสมัยเกื้อหนุนกันผ่านแนวคิดเรื่องเสรีภาพในการเลือก เมื่อการพนันถูกนำเสนอเป็นสินค้าบันเทิงที่ผู้บริโภคมีสิทธิซื้อ การขยายตลาดก็มีเหตุผลรองรับมากขึ้น ขณะเดียวกัน เสรีภาพมาพร้อมความคาดหวังให้ผู้เล่นควบคุมเงิน เวลา และผลเสียด้วยตนเอง ในประเด็นนี้ Cassidy กล่าวถึง “การพนันอย่างรับผิดชอบ” เพราะการเน้นความสามารถในการควบคุมตนเอง ผู้เล่นเลือกภายใต้เงื่อนไขแบบใด และความรับผิดชอบถูกจัดสรรระหว่างผู้เล่น ผู้ประกอบการ และรัฐอย่างไร (Cassidy, 2020) ดังนั้นการพนันเชิงพาณิชย์เป็นกิจการที่มีผู้สร้างและกำกับ ผู้ประกอบการกำหนดผลิตภัณฑ์ อัตราจ่ายรางวัล ช่องทางเข้าถึง และการตลาด ส่วนรัฐกำหนดขอบเขตการอนุญาตและการควบคุม การศึกษาจึงต้องติดตามว่าการตัดสินใจของแต่ละฝ่ายสัมพันธ์กันอย่างไร รวมถึงใครมีอำนาจต่อรองในการกำหนดเงื่อนไขเหล่านี้

ระบบออนไลน์เปลี่ยนจังหวะการเล่นและขอบเขตของตลาด

ระบบออนไลน์เปลี่ยน “จังหวะการเล่น” ในความหมายของความเร็ว ความถี่ และช่วงเว้นระหว่างการเดิมพันแต่ละครั้ง การพนันบางประเภทมีช่วงรอผลเป็นวันหรือสัปดาห์ ขณะที่เกมออนไลน์บางประเภทเปิดให้รู้ผลและเริ่มเดิมพันใหม่ได้ในเวลาอันสั้น ส่วนการเดิมพันกีฬาระหว่างแข่งขันก็ทำให้เกิดโอกาสเดิมพันหลายครั้งภายในนัดเดียว อย่างไรก็ตาม การพนันออนไลน์แต่ละประเภทมีจังหวะต่างกัน จึงต้องพิจารณาลักษณะของเกมประกอบ Cassidy อธิบายว่า ธุรกิจรับพนันออนไลน์จัดการธุรกรรมจำนวนมากและใช้แพลตฟอร์มกับระบบคำนวณที่เชื่อมโยงกับเทคโนโลยีทางการเงิน การศึกษาพนันออนไลน์จึงต้องติดตามทั้งประสบการณ์ของผู้เล่นและระบบธุรกิจที่จัดการการเดิมพันเหล่านั้น (Cassidy, 2020)

กรณีศึกษาธุรกิจออนไลน์ในยิบรอลตาร์ของ Cassidy ยังแสดงความสำคัญของที่ตั้งธุรกิจ เงื่อนไขภาษี และโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล บริษัทสามารถจัดฐานดำเนินงานในพื้นที่หนึ่งและให้บริการลูกค้าที่อยู่ห่างออกไปได้ การกำกับดูแลจึงเกี่ยวพันกับกฎหมายและผลประโยชน์ที่แตกต่างกันระหว่างประเทศ ทั้งนี้ ความถูกกฎหมายในเขตหนึ่งไม่ได้ทำให้บริการนั้นถูกกฎหมายในทุกประเทศที่ผู้เล่นเข้าถึง (Cassidy, 2020)

การประยุกต์กรอบของ Cassidy กับประเทศไทย

การนำกรอบของ Cassidy มาประยุกต์กับการอธิบายการพนันออนไลน์ผิดกฎหมายในไทย ว่าตลาดนี้ดำเนินอยู่ได้อย่างไรภายใต้ข้อห้าม

ประการแรก สถานะผิดกฎหมายไม่ได้ทำให้การพนันแยกขาดจากระบบเศรษฐกิจ เว็บไซต์พนันต้องอาศัยคน เงินทุน และบริการหลายประเภท หน่วยงานไทยระบุผู้เกี่ยวข้องกับการจัดพนันออนไลน์หลายบทบาท เช่น เจ้าของเว็บไซต์ ผู้บริหาร ผู้ดูแลระบบ และผู้ทำการตลาด จึงมีประเด็นที่น่าสนใจว่าการทำงานและการจัดสรรรายได้ระหว่างคนเหล่านี้เป็นอย่างไร ตลอดจนแต่ละฝ่ายมีอำนาจตัดสินใจและรับความเสี่ยงเพียงใด

ประการที่สอง การสร้างความน่าเชื่อถือของเว็บไซต์และการดึงดูดผู้เล่น ผู้เล่นอาจเริ่มจากเพื่อนแนะนำเว็บไซต์และเล่าว่าเคยถอนเงินได้ ความไว้ใจในคนใกล้ตัวจึงอาจถูกส่งต่อไปยังบริการที่ผิดกฎหมาย

ประการที่สาม การศึกษาตลาดพนันออนไลน์ข้ามพรมแดนจำเป็นต้องสืบหาว่าผู้เล่น ผู้ประกอบการ และระบบให้บริการตั้งอยู่ในประเทศใดบ้าง เนื่องจากแต่ละส่วนอาจอยู่ภายใต้กฎหมายและอำนาจกำกับดูแลที่แตกต่างกัน ความแตกต่างทางกฎหมายระหว่างประเทศเป็นอุปสรรคประการหนึ่งต่อความร่วมมือในการปราบปราม อย่างไรก็ตาม การอธิบายโครงสร้างและความเชื่อมโยงของเครือข่ายพนันแต่ละแห่งต้องอาศัยหลักฐานเฉพาะกรณีประกอบ

ประการสุดท้าย ความแตกต่างระหว่างข้อห้ามทางกฎหมายกับการยอมรับในชีวิตประจำวัน คนบางกลุ่มอาจรู้ว่าพนันออนไลน์ผิดกฎหมาย แต่ยังมองว่าเป็นกิจกรรมธรรมดา เพราะพบเห็นผ่านสื่อหรือเครือข่ายคนใกล้ตัวอยู่เสมอ

บทสรุป : การพนันยุคออนไลน์กับประเด็นที่ยังต้องตรวจสอบ

เมื่อพิจารณาผ่านมุมมองทางมานุษยวิทยาและงานของ Rebecca Cassidy การเปลี่ยนผ่านของการพนันจากอดีตสู่ยุคออนไลน์จึงเกี่ยวข้องกับทั้งเทคโนโลยี วิถีชีวิต ความสัมพันธ์ทางสังคม และการจัดเงื่อนไขทางธุรกิจ ความสะดวกในการเข้าถึงและความคุ้นเคยของคนบางกลุ่มที่มองพนันออนไลน์เป็นกิจกรรมธรรมดาในชีวิตประจำวันแม้รับรู้ว่าผิดกฎหมายก็ตาม จึงทำให้ต้องตั้งคำถามว่า การพนันถูกทำให้ยอมรับได้อย่างไร และใครมีส่วนสร้างหรือได้รับประโยชน์จากกระบวนการดังกล่าว

ขณะเดียวกัน การประยุกต์กรอบของ Cassidy กับบริบทไทยยังช่วยให้เห็นความสำคัญของการติดตามโครงสร้างธุรกิจข้ามชาติ การไหลเวียนของเงินทุน และการกระจายผลประโยชน์ ตลอดจนความสัมพันธ์ระหว่างผู้ประกอบการ นายทุน และอำนาจทางการเมือง ประเด็นเหล่านี้ต้องอาศัยหลักฐานและการตรวจสอบต่อไป โดยไม่สรุปล่วงหน้าว่าผู้เกี่ยวข้องทั้งหมดเชื่อมโยงกัน การทำความเข้าใจวิถีการพนันยุคออนไลน์จึงต้องวิเคราะห์ควบคู่กันว่า ผู้คนให้ความหมายแก่การเล่นอย่างไร ใครจัดเงื่อนไขให้ตลาดดำเนินอยู่ได้ และใครต้องแบกรับต้นทุนของการเติบโตนั้น

เอกสารอ้างอิงทางทฤษฎี

Cassidy, R. (2020). Vicious games: Capitalism and gambling. Pluto Press.

Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Basic Books.

Malinowski, B. (1944). A scientific theory of culture and other essays. University of North Carolina Press.

Malinowski, B. (1948). Magic, science and religion and other essays. The Free Press.

 

ผู้เขียน ผู้ช่วยศาสตราจารย์

ดร.พิม ซามาร่า ญาราภิรมย์ (เดอะ ยง)

อาจารย์ประจําหลักสูตรศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาภาษาและวัฒนธรรม (หลักสูตรนานาชาติ)

คณะวิเทศศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

[email protected], [email protected]