หลายคนอาจจะรู้สึกว่าข่าวฉาวเรื่องการเปิดโปงองค์กรสาธารณกุศลแห่งหนึ่งดูจะเป็นเรื่องที่น่าตกใจเป็นอย่างยิ่งว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร และเป็นไปได้ไหมที่ดูราวกับว่าผู้คนจะสนใจเรื่องนี้มากกว่าเรื่องการเมือง โดยเฉพาะเรื่องของการอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐบาลในสภาที่นับถอยหลังไปประมาณสักเดือนหนึ่ง
และเรื่องภาพรวมการทำงานของรัฐบาลที่ประชาชนหวั่นใจกับราคาสินค้าและน้ำมัน ผลกระทบจากภูมิรัฐศาสตร์ และความไม่มั่นใจเรื่องต่างๆ ว่าชีวิตพวกเขาจะกินดีอยู่ดีได้แค่ไหน หลังจากเงินสนับสนุนไทยช่วยไทยจะหมดวาระลง
ผมกลับคิดว่าเรื่องของความอื้อฉาวขององค์กรสาธารณกุศลแห่งนั้น โดยเฉพาะที่เชื่อมโยงกับตัวของคนดังที่เป็นศูนย์กลางของเรื่องนั้นเป็นเรื่องที่เกี่ยวพันและสะท้อนปัญหาทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคมอย่างลึกซึ้ง และน่าจะเป็นเรื่องที่เชื่อมโยงกับการติดตามการทำงานและตรวจสอบรัฐบาลเป็นอย่างยิ่ง รวมทั้งยังสะท้อนความท้าทายที่เกิดขึ้นในสังคมนี้อย่างไม่ควรละสายตาแต่อย่างใด
ในมิติด้านการเมือง คงต้องทำความเข้าใจทั้งในมิติของรัฐบาลและเรื่องการเมืองในภาพรวม โดยในมิติของรัฐบาลนั้น เรื่องที่น่าตกใจคือเรื่องราวในกรณีนี้และกรณีอื่นๆ นั้นเกิดขึ้นจากการร้องเรียนของคนในองค์กรเอง มากกว่าเรื่องการทำงานที่เข้มงวดและเด็ดขาดของรัฐบาลเอง ทำให้เราต้องตั้งคำถามว่าหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการกำกับติดตามเรื่องของมูลนิธิต่างๆ นั้นทำงานกันจริงๆ จังๆ แค่ไหน
อีกแบบแผนที่น่าสนใจก็คือ เรื่องของการที่ในกรณีของบ้านเรา องค์กรการกุศลเหล่านี้มักจะผูกตัวเองกับตัวคนดังที่เป็นศูนย์กลางขององค์กร และคนดังเหล่านี้มักจะเข้าไปช่วยงานรัฐบาล ทั้งในหน่วยงานของรัฐและนักการเมือง
ทำให้โยงไปในประเด็นที่สองที่เห็นเครือข่ายและการเชื่อมต่อของคนดังเหล่านั้นกับนักการเมืองบางคน และบางครั้งทำให้คนดังเหล่านี้มีบทบาทเป็นส่วนหนึ่งของการเมืองไปด้วย
ที่หนักไปกว่านั้นในสถานการณ์ชายแดนปีล่าสุด คนดังหลายคนยังเข้าไปเกี่ยวข้องกับกิจการความมั่นคงถึงกับมีการมอบตำแหน่งและแสดงความขอบคุณกันอย่างออกนอกหน้า
เมื่อความเกี่ยวเนื่องของคนดังกับนักการเมือง หรือกับรัฐบาลเป็นเสียแบบนี้ ก็น่าจะเป็นไปได้ที่ความเชื่อมโยงเหล่านี้และความเชื่อถือจากสังคมได้กลายเป็นเกราะป้องกันการตรวจสอบไปได้ในระดับหนึ่ง
อีกเหตุผลหนึ่งที่ทำไมองค์กรการกุศลเหล่านี้จึงมีอยู่มากมาย และระดมเงินได้มาก ก็เพราะมันสะท้อนว่าหน่วยงานของรัฐนั้นเต็มไปด้วยกฎระเบียบ ทำงานล่าช้า จะทำอะไรก็ต้องรอระเบียบ การอนุมัติ
จะแจกของก็ต้องประกาศเงื่อนไขก่อน แถมต้องมีการลงทะเบียนตั้งงบประมาณล่วงหน้า หรือโอนเงินข้ามระเบียบเพื่อนำมาใช้ ต่างจากองค์กรสาธารณกุศลที่เบิกจ่ายได้คล่องกว่า
ยิ่งไปกว่านั้นองค์กรเหล่านี้ยังมีลักษณะที่ย้อนแย้งอย่างยิ่ง ตรงที่ในด้านหนึ่งประชาชนรู้สึกว่าช่วยเหลือตรงจุด เห็นผลทันที เติมเงินเข้าไปแล้วทำงานจริง เพราะว่าองค์กรที่มีคนดังเป็นศูนย์กลางเหล่านี้มักปรากฏบนหน้าสื่อ และมีสื่อเป็นของตัวเองด้วย
ในมิติด้านเศรษฐกิจ การเติบโตขององค์กรการกุศลเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความเหลื่อมล้ำ ขาดแคลน และการเข้าไม่ถึงทรัพยากรต่างๆ ของสังคม ทำให้ความช่วยเหลือและการระดมทรัพยากรเป็นไปในทุกๆ ที่ ทั้งในกรณีของมูลนิธิทั่วไป มูลนิธิที่มีคนดังเป็นศูนย์กลาง และแม้กระทั่งองค์กรศาสนาต่างๆ โดยเฉพาะวัดของชาวพุทธ
ยิ่งเมื่อเกิดการทุจริต ซึ่งมักจะมีความเสียหายจำนวนมาก ก็จะพบว่าทุกบาททุกสตางค์ที่เสียไปกับทุจริตหรือใช้เงินผิดประเภทมันก็คือเงินที่ถูกพรากไปจากการช่วยเหลือคนที่ขาดแคลน
และเรื่องที่ระดมเงินได้มากนั้นไม่ใช่เรื่องของความยากจนในชีวิตประจำวัน แต่เป็นความยากจนและการขาดแคลนความช่วยเหลือที่เกิดจากภัยพิบัติต่างๆ ที่ความเสียหายเฉพาะหน้านั้นมีจำนวนมหาศาล และคนที่อยู่ในพื้นที่นั้นต้องการความช่วยเหลือเป็นอย่างยิ่ง แต่รัฐเองก็ช่วยเหลือได้น้อย
และเรามักจะเห็นว่าตัวองค์กรเอกชนเองก็ไม่ค่อยได้ออกหน้าโดยตรงในเรื่องนี้เท่าไหร่ แต่ส่วนหนึ่งก็จะไปทำผ่านองค์กรการกุศลที่มีคนดังเป็นศูนย์กลางเหล่านี้ เพราะทางหนึ่งก็สะท้อนเครือข่ายการทำความรู้จักกัน และอีกทางหนึ่งก็ใช้พลังของสื่อที่อยู่รายล้อมคนดังเหล่านั้นกระจายภาพลักษณ์ไปด้วย
โดยทั่วไปในหลายกรณีในโลกนั้นการทุจริตในองค์กรการกุศลเกิดขึ้นในสามแบบ ในแบบแรกคือการใช้เงินผิดประเภท ผิดระเบียบที่ตั้งไว้ ในแบบที่สองคือใช้เงินไร้ประสิทธิภาพคือไม่ควรต้องใช้เงินแบบนี้ และในแบบที่สามคือคนที่ทำงานในองค์กรผันเงินไปใช้เป็นการส่วนตัว
โดยสรุปแล้วเรามีองค์กรทำการกุศลเพื่อช่วยเหลือและขจัดความลำบากขาดแคลน แต่เมื่อเกิดการทุจริตเราก็พบว่าความยากจน ความเหลื่อมล้ำความเปราะบาง และความขาดแคลนก็ไม่ได้ลดลง ยิ่งมีการโกงกันก็ยิ่งทำให้ความเหลื่อมล้ำและเข้าไม่ถึงทรัพยากรก็มีมากขึ้น ผมว่านี่คือส่วนหนึ่งที่ทำไมข่าวเหล่านี้มันจึงสำคัญและมีคนสนใจมาก ไม่ใช่แค่ว่าสื่อสนใจตามกระแสไปเรื่อยๆ
แต่มันเป็นเงื่อนไขทางเศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนความตระหนกตกใจและผิดหวังนี้ด้วย ยิ่งเมื่อเปิดจำนวนเงิน เส้นเงิน และจำนวนรายย่อยที่บริจาคเข้าไปในองค์กรเหล่านี้แล้ว
ในมิติทางสังคม ผมคิดว่านอกเหนือจากความไร้ประสิทธิภาพของรัฐบาล เครือข่ายที่องค์กรและคนดังมีกับนักการเมืองและภาครัฐ รวมทั้งจำนวนเงินมหาศาลแล้ว เรื่องที่กระทบจิตใจของผู้คนมากที่สุดก็คือการสูญเสียความไว้เนื้อเชื่อใจกันต่อบุคคลสาธารณะ การขาดแคลนความโปร่งใส และรับผิดชอบต่อการกระทำของตนในแง่ที่ชี้แจงได้ว่าทำอะไรไปด้วยเงื่อนไขและความมุ่งหมายใด
เมื่อเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ความท้าทายมันอยู่ที่ว่าเราจะยังเชื่อใจใครได้ ทั้งที่เราอยากไปช่วยคน แต่ไปเองไม่ได้ กลับมาที่ประเด็นแรกคือเราไม่เชื่อใจรัฐบาลอยู่เป็นพื้นฐานเพราะล่าช้าและไร้ประสิทธิภาพ แต่พอมาเจอองค์กรการกุศลแบบนี้เราก็อาจจะไม่อยากจะไว้ใจและช่วยเหลือ พอไม่ช่วยเหลือเราก็จะปั่นป่วนในใจว่าแล้วคนที่เดือดร้อนนั้นจะอยู่อย่างไร
เพราะก่อนหน้านี้ความไว้ใจมันมาจากความเชื่อว่าคนช่วยเหลือคนอื่นแล้วเราเห็นด้วยตาในการกระทำเป็นคนดี เมื่อดีก็ต้องส่งเสริม ไว้ใจ และไม่ต้องตรวจสอบ เพราะคนดีไม่ (น่า) ทำผิด ทั้งที่เราไม่ได้ตรวจสอบบัญชีของเขาอย่างจริงจัง
ดังนั้น ความท้าทายของเราก็คือการจับตาการทำงานของรัฐบาลทั้งการช่วยเหลือผู้คน แก้ปัญหารายวัน และตรวจสอบองค์กรการกุศล และการติดตามว่าระบบเศรษฐกิจของเรามันจะคงทนอย่างไร รอดอย่างไร และคุ้มครองคนได้อย่างไรเมื่อเกิดผลสะเทือนจากภายนอก หรือเกิดปัญหาในระดับโครงสร้าง
รวมทั้งเรื่องของสังคมที่ต้องไม่สิ้นหวังและพร้อมที่จะร่วมทุกข์ร่วมสุขกับคนอื่นๆ ต่อไปนั่นแหละครับ
