ทุกข์สุขในสายธารการเกิด-แก่-เจ็บ-ตาย

ทุกข์สุขในสายธารการเกิด-แก่-เจ็บ-ตาย

ในบทสวดภาวนามหายานบทหนึ่ง มีประโยคหนึ่งที่เพราะมากคือ “ขอสรรพสัตว์จงไปสู่การรู้แจ้ง” สำหรับผม ขอภาวนาเพียงว่า “ขอให้พ้นจากความโกรธ เกลียด กลัว” เพื่อจะได้ไม่ถูกจองจำกับประสบการณ์ของอดีต เพื่อจะได้ลดกรรมที่อาจเป็นวิบากต่อไปหลังความตาย

ผมนึกถึงเรื่องความโกรธ เกลียด กลัว เพราะมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับแมนเดลาเมื่อเขาเป็นประธานาธิบดีแล้วว่า วันหนึ่งเขาเชิญบอดี การ์ดไปกินข้าวกลางวันด้วย เห็นชายคนหนึ่งนั่งกินอยู่คนเดียวที่โต๊ะฝั่งตรงกันข้าม จึงบอกให้บอดี การ์ดไปเชิญมานั่งกินด้วยกัน ชายคนนั้นเดินถือจานข้าวมานั่งข้าง ๆ แต่ขณะที่กิน มือของเขาสั่นอย่างควบคุมไม่ได้ ก้มหน้าก้มตากิน พอกินเสร็จรีบลุกไปเงียบ ๆ โดยไม่พูดอะไร บอดี การ์ดกระซิบแมนเดลาว่า “ท่านครับ เขาต้องป่วยหนักแน่ มือสั่นไม่หยุดเลย” แมนเดลาตอบว่า “เขาเคยเป็นพัศดีในคุกที่เคยขังผมอยู่ หลังจากที่เขาทรมานผม ผมหิวน้ำมาก จึงร้องขอน้ำ แทนที่จะให้น้ำ เขากลับปัสสาวะรดหัวผม เปล่า เขาไม่ได้ป่วย แต่เขากลัวว่าผมจะแก้แค้น แต่ตอนที่ผมเดินไปสู่อิสรภาพ ผมเข้าใจแล้วว่า ถ้าผมไม่ทิ้งความโกรธ ความเกลียด ความแค้น ไว้เบื้องหลัง ผมก็ยังคงเป็นนักโทษอยู่ดี”

หลายคนคงอยากทำตามแมนเดลา แต่มักทำใจไม่ได้ แม้นความโกรธอาจสั้น แต่ความเกลียดมักนาน แมนเดลาจึงทิ้งข้อคิดแก่เราว่า “จิตใจที่คิดแต่จะแก้แค้น ทำลายล้างกัน จะทำลายประเทศ จิตใจที่คิดจะปรองดอง ปรารถนาดี ให้อภัยกัน จะสร้างชาติได้”

จิตใจเรามีความทุกข์อยู่ไม่น้อย ทุกข์จากภายนอก (จากภัยพิบัติธรรมชาติและน้ำมือมนุษย์ การข่มเหงรังแกจากผู้มีอำนาจ ฯลฯ) และทุกข์จากภายใน (โรคภัยเบียดเบียน ความแก่ชรา จิตใจฟุ้งซ่าน ฯลฯ) พระท่านสอนว่า เกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นทุกข์, ความโศก คับแค้นใจ ร่ำไรรำพัน เป็นทุกข์, การประสบสิ่งไม่เป็นที่รักที่พอใจ การพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักที่พอใจ ความปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น ก็เป็นทุกข์ อุปาทานขันธ์ทั้งห้า (การยึดมั่นในอัตตา) เป็นตัวทุกข์

พระท่านยังสอนอีกว่า มหาสติปัฏฐานสี่เป็นหนทางเพียงทางเดียว เพื่อการตั้งอยู่ไม่ได้แห่งทุกข์ สติปัฏฐานสี่คือการเป็นผู้มีปรกติ เห็นกายในกายอยู่ เห็นเวทนาในเวทนาอยู่ เห็นจิตในจิตอยู่ และเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อม มีสติ นำความพอใจไม่พอใจในโลกออกเสียได้

ถ้าตีความว่าความพอใจในโลกหมายถึงความสุข เราพึงละความสุขในโลกด้วยหรือไม่? ในเรื่องนี้ คำสอนว่าด้วยเวทนานุสติบอกเราว่า เมื่อมีสุขก็ตาม เมื่อมีทุกข์ก็ตาม เมื่อไม่มีทั้งสุขทั้งทุกข์ก็ตาม ให้รู้ว่า “เราเสวยเวทนานั้น … เวทนามีอยู่ เป็นสติที่เธอดำรงไว้ เพียงเพื่อรู้ เธอไม่ยึดมั่นอะไร ๆ ในโลกนี้” ผมตีความว่า สุขก็สักแต่สุข ทุกข์ก็สักแต่ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์ก็ช่าง มีสติเข้าไว้ ผมยังพยายามอยู่ แต่ห่างฝั่งอยู่มาก ฝึกสติอยู่บ้าง แต่ทำใจได้ว่าคงไปไม่ถึงการรู้แจ้ง

แล้วจะรับมือทุกข์สุข “แบบบ้าน ๆ” อย่างไรดี บังเอิญได้มีโอกาสพบ “พระหรั่ง” เจ้าอาวาสวัดมงคลธรรม อำเภอปักธงชัย ท่านมีคำแนะนำในการดูแลตนเองของผู้สูงอายุว่า “อย่าลืมหายใจ – ห้ามล้ม – ห้ามลืม” อย่าลืมหายใจคงหมายถึงการดูแลสุขภาพกายให้ดี เช่น เดิน + ออกกำลังกายโดยอาศัยแรงต้าน + กินโปรตีน ซึ่งทำให้กล้ามเนื้อแข็งแรง ทำให้โอกาสล้มน้อยลง กระนั้น ต้องไม่ประมาทในการทรงตัว ระวังสะดุด ระวังลื่น ฯลฯ ผมถามท่านว่าจะห้ามลืมได้อย่างไร? ได้รับคำตอบมาว่า ตื่นเช้า ถามตัวเองว่าวันนี้วันอะไร วันนี้อยากทำอะไร มีอะไรทำหรือมีนัดหมายอะไรบ้าง จะไปพบใครบ้าง คิดในเชิงบวกเพื่อความกระปี้กระเป่าในยามเช้า ก่อนจะลุกขึ้นมาดื่มน้ำ เข้าห้องน้ำ ถ้าใช้สมองอยู่เสมอ จัดระเบียบสิ่งแวดล้อมให้อยู่กับที่กับทาง จัดตารางเวลาที่ไม่เครียด การลืมคงชะลอตัวลง

เราตั้งวงสนทนากันในเรื่องทุกข์-สุข โดยมีพระไพศาล วิสาโล เจ้าอาวาสวัดป่าสุคะโต เป็นวิทยากร ท่านพูดถึงเรื่องทุกข์-สุข 4 ประการ ซึ่งต่อมาเพื่อนร่วมวงสนทนาคนหนึ่งไปช่วยสืบถาม AI ได้ความว่า เรื่องนี้ปรากฏในเทวทัตสูตร สู่การหลุดพ้น มีใจความดังนี้

1. ไม่เอาทุกข์ทับถมตนที่ยังไม่มีทุกข์: เมื่อมีทุกข์ทางกาย หรือเหตุการณ์ร้าย หรือผ่านความสุขไปแล้ว (ความทุกข์ครั้งที่ 1 หรือโดนลูกศรดอกที่ 1 แล้ว) อย่าใช้ความคิด ความกังวล หรือความปรุงแต่ง ไปซ้ำเติมตนเอง ให้เป็นทุกข์ใจเพิ่มขึ้นอีก (ความทุกข์ครั้งที่ 2 หรือโดนศรดอกที่ 2) หมายความว่า อย่าตีตนตีพายจนความทุกข์หนักกว่าเดิม “ทุกข์กาย แต่ใจไม่ทุกข์”

2. ไม่ละทิ้งความสุขที่ชอบธรรม: การสร้างหรือแสวงหาความสุขเป็นเรื่องปกติของมนุษย์ แต่ต้องเป็นความสุขที่ได้มาด้วยความถูกต้อง ไม่เบียดเบียนตนเองหรือผู้อื่น ไม่ผิดศีลธรรมหรือกฎหมาย เช่น สุขจากการทำงานสุจริต สุขจากความสงบทางใจ ความสุขที่ชอบธรรมสามารถมีและใช้ได้ ไม่จำเป็นต้องปฏิเสธ

3. ไม่มัวเมาหมกมุ่นในความสุขที่ชอบนั้น: แม้จะเป็นความสุขที่ชอบธรรมตามข้อ 2 แต่ไม่ควรหลงใหล เพลิดเพลิน ยึดติด หรือมัวเมากับความสุขนั้น จนถึงกับยอมรับไม่ได้เมื่อมันเปลี่ยนแปลงไป หรือต้องดิ้นรนไขว่คว้าหามาเพิ่มไม่รู้จบ ในเรื่องนี้ เราได้แต่มีสติ ไม่ปล่อยให้ความสุขครอบงำจนขาดสติหรือประมาท

4. เข้าถึงความสุขที่สูงขึ้นไป: พัฒนาจิตใจให้หลุดพ้นจากความสุขทางวัตถุ ไปสู่ความสุขที่สงบและเป็นอิสระกว่าเดิม เพียรปฏิบัติสู่เป้าหมายปลายทาง คือการสิ้นกิเลส และสิ้นทุกข์ อย่างไรก็ดี อย่าใช้วิธีกดทับ/บังคับให้กิเลสสิ้นไป เพียงพยายามทำให้มันเบาบางลงในชีวิตประจำวัน

ผมขอนำหนังสือ “ทุกข์ไม่ใช่ … เรา” ซึ่งเป็นเทศนาธรรมของพระไพศาล เมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม 2566 (https://www.youtube.com/watch?v=cOKGcWROBCQ) ที่ตรงกับหัวข้อของเรา มาอ้างอิงโดยสังเขป ดังนี้ เรามักขอพรจากพระสงฆ์ว่า “ขออย่าได้เกิดโรค เกิดภัย อย่าได้ประสบกับสิ่งที่ไม่ปรารถนา ขออย่าให้สิ่งที่เรียกรวม ๆว่า อนิฏฐารมณ์ บังเกิดขึ้นแก่เรา” อนิฏฐารมณ์เป็นโลกธรรมฝ่ายลบนั่นเอง ถ้าบังเกิดแก่เรา ใช่ว่าจะทุกข์ทันที คือ ต้องมีการปรุงแต่งในใจเราก่อน รวมทั้งการให้ค่าด้วย เช่น การตัดสินว่ามันไม่ดี ไม่ถูก

หลวงพ่อคำเขียน สุวัณโณ ชอบใช้คำว่า เมื่อเกิดอนิฏฐารมณ์ “ให้เห็น อย่าเข้าไปเป็น” ถ้าไม่เข้าไปเป็นผู้โศก ผู้เครียด ใจก็ยังไม่เป็นทุกข์

มีลูกศิษย์คนหนึ่งถามหลวงปู่ดูลย์ อตุโลว่า “ทำอย่างไรจึงจะตัดความโกรธให้ขาดได้” หลวงปู่บอกว่า “ไม่มีใครตัดให้ขาดได้หรอก มีแต่รู้ทันมัน มันก็ดับไปเอง” รู้ทันด้วยสติ ทำให้เห็นความคิด เห็นอารมณ์ สติทำให้รู้สึกตัว ทำให้ไม่หลงเข้าไปในความคิด ในอารมณ์นั้น สติจึงเป็นเครื่องรักษาใจ ส่วนลูกศิษย์อีกคนหนึ่งเคยถามหลวงปู่ว่า “หลวงปู่ยังมีโกรธไหม” ท่านตอบว่า “มี แต่ไม่เอา” ไม่เอาก็เลยไม่ทุกข์ ไม่เอาคือไม่ไปยึด ไม่ไปถือ ไม่ไปแบก หมายความว่า อนิฏฐารมณ์เมื่อเกิดขึ้นแล้ว เราไม่ทุกข์ทันที จะทุกข์ก็ต่อเมื่อจิตเข้าไปยึดมั่นว่า “เป็นเรา เป็นของเรา”

อานัม ทุบเท็น รินโปเช เป็นคุรุจากทิเบตที่ปัจจุบันพำนักในสหรัฐอเมริกา ท่านมานำเวิร์กช็อป ณ วัชรสิทธา เมื่อวันที่ 3-4 กุมภาพันธ์ 2567 วัชรสิทธาได้ถอดความจากเวิร์กช็อป มาพิมพ์เป็นหนังสือชื่อว่า “เฉอด : ตัดรากแห่งทุกข์” เฉอด เป็นวิถีปฏิบัติแบบทิเบต ภาษาอังกฤษแปลว่า “cutting through” หรือการตัดทะลวง เป็นวิธีที่มีความฉับพลัน และตัดลงไปยังรากของความทุกข์โดยตรง การปฏิบัติในวิถีวัชรยานหรือซกเช็นดูจะเหมาะแก่ยุคสมัยของเรา ที่ผู้คนมีความสับสนวุ่นวายในจิตใจ มีอารมณ์เศร้า ก้าวร้าวรุนแรง เฉอดจึงเป็นวิธีการที่ทรงพลัง และเหมาะอย่างยิ่งแก่โลกปัจจุบัน

อานัมเล่าตัวอย่างหนึ่งจากประสบการณ์ส่วนตัว ที่เกิดขึ้นระหว่างการเดินทางโดยเครื่องบินนับสิบชั่วโมงเพื่อไปสอนยังประเทศหนึ่งว่า ตอนนั้นไหล่ซ้ายติด ยกไม่ขึ้น ปวดมาก ปกติเวลามีความทุกข์ ก็มักจะรับรู้แล้วปล่อยวาง แต่ครั้งนั้น ท่านหลงลืมการรู้ตัว เข้าไปเจ็บกับอาการนั้น มันยากจริง ๆ ที่จะดำรงอยู่ในร่างกายเช่นนี้ ความรู้สึกที่ผุดขึ้นอย่างชัดเจน คือความหงุดหงิด โวยวาย พลุ่งพล่าน นี่ตั้งใจจะไปสอนให้ผู้คนมีความสุข เปิดใจกว้าง เกิดความเมตตากรุณาแท้ ๆ ความรู้สึกนั้นกลับสะกิดใจว่าต้องทำอะไรสักอย่าง จึงตั้งใจภาวนากับสิ่งนั้น สุดท้าย สามารถแปรเปลี่ยนอาการ จนมันสลายไปเอง สามารถกลับมาอยู่กับภาวะสงบ-สันติในตัวเองได้อีกครั้ง แต่นั่นย่อมไม่ใช่เรื่องง่าย

พุทธศาสนาสอนว่า ธรรมชาติเดิมแท้ของจิตมีความประภัสสร มีความบริสุทธิ์เป็นพื้นฐานดั้งเดิมมาแต่ต้น กิเลส-อัตตาปรากฏขึ้นมาภายหลัง อัตตานั้นมีพลังมาก มาบดบังธรรมชาติเดิมแท้ของเรา กิเลสอันได้แก่ความโลภ ความโกรธ ความหลง ความอิจฉาริษยา ความหยิ่งยโส เป็นเพียงปรากฏการณ์ จึงสามารถถูกชำระล้างให้บริสุทธิ์ได้ สามารถข้ามพ้นไปสู่ธรรมชาติเดิมแท้ของเราได้ อย่างไรก็ดี คำว่า “ข้ามพ้น” มิได้หมายความว่าต้องไม่มีสิ่งเหล่านั้นในจิตใจของเราอีกเลย หากหมายความว่าเรามี “ความเป็นปกติ” การปฏิบัติเฉอดหมายถึงการโอบรับ การยอมรับ การมอบความรัก มิตรไมตรี แก่การรับรู้ความทุกข์ของตัวเอง รับรู้อุปสรรคในจิตใจของตัวเอง ไม่ใช่ทำลาย หากหมายถึงการตัดทะลวงสิ่งเหล่านี้ไป ไม่ยึดไว้กับตัวเอง ไม่ถือมันเป็นตัวตนของเรา

การปฏิบัติการเฉอดเป็นการปลุกกิเลส ความวิปลาส หรือความทุกข์ขึ้นมา โดยจินตนาการว่ากิเลสเป็นตัวละคร ปีศาจ สัตว์ประหลาด หรือเป็นมารที่เราคุ้นเคย แล้วปลุกเร้าโพธิจิตในการโอบรับทั้งหมด โดยไม่แบ่งแยก ไม่ปฏิเสธ หากใช้มันเป็นวัตถุดิบของการฝึก เป้าหมายของการฝึกไม่ใช่การบรรลุธรรม แต่เป็นการตัดสลายการยึดมั่น การติดอยู่ในความทุกข์หรือความวิปลาสในจิตของเรา เรามีศักยภาพที่จะใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขที่มิได้ขึ้นอยู่กับปัจจัยภายนอก แต่ขึ้นอยู่กับปัจจัยภายในของเราเอง

เรายอมรับความเป็นมนุษย์ที่ไม่สมบูรณ์แบบ เรามีความโกรธ ความเกลียด ความกลัว แต่เราต้องไม่ให้อาหารแก่มัน เพื่อไม่ให้มันมาครอบงำชีวิต การรับรู้ถึงปรากฏการณ์ภายใน คือการเข้าใจรากเหง้าของความทุกข์ รากเหง้าของบาดแผลทางใจในตัวเรา “ความกลัว” เป็นอารมณ์ที่ทรงพลัง เรามีประวัติบาดแผลที่เต็มไปด้วยเรื่องเล่าต่าง ๆ แต่เราสามารถเป็นเพื่อนกับมันได้ เราเข้าไปมองความกลัว แล้วโอบอุ้มมันไว้ด้วยความกรุณา โดยไม่เอาตัวเองเข้าไปผูกติด ณ ขณะนั้น เราไม่ได้ให้อาหารแก่ความกลัว ท้ายที่สุด มันสามารถสลายไปจากใจเราได้ แต่มันยากที่จะปล่อยวาง เพราะอัตตาของเราไม่ยอม มันรู้ว่าเมื่อเราเข้าถึงธรรมะ อัตตาจะตายลง ฉะนั้น วิถีของเฉอดคือการเชื้อเชิญให้อัตตาของเราตาย

ขั้นตอนการปฏิบัติเฉอดมีโดยย่อดังนี้ ขั้นแรก ขอเชิญชวนทุกคนในห้องปฏิบัตินี้ผ่อนคลาย เปิดใจที่จะรับพรและพลังอธิษฐาน สร้างนิมิตบุคลาธิษฐาน เช่น สร้างนิมิตของ “โกรธะกาลี” ร่างกายดำสนิท มือซ้ายถือกะโหลก มือขวาถือมีดจันทร์เสี้ยว เอาไว้ตัดทะลวงความยึดมั่นในอัตตา อันเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ เริ่มต้นการปฏิบัติด้วยการสวดบทปรัชญาปารมิตา เชื่อมต่อกับสภาวะสุญญตา สภาวะเดิมแท้แห่งจิต

“โอม คเต คเต ปร คเต ปร สังคเต โพธิ สวาหะ”

หลับตา วางใจ กลับมาอยู่กับร่างกาย หากไม่หลับตาก็ไม่เป็นไร รู้สึกร่างกายมีความมั่นคงดั่งต้นโพธิ์ ไม่มีอะไรที่จะมาทำให้สั่นคลอนได้ สัมผัสถึงธรรมชาติพุทธะที่อยู่ภายในเรา เป็นธรรมชาติของความเมตตากรุณา ความรัก ความกล้าหาญ ปัญญาญาณ ความเปิดกว้าง จากนั้นให้ปลุกเร้าพุทธะ โพธิสัตว์ และคุรุสายธรรมทั้งหลาย หลั่งไหลเข้ามาสู่เรา สู่ป่าช้าภายในที่เรากำลังเดินทางเข้าไปนี้

พร้อมเดินทางเข้าไปยังป่าช้าภายใน พื้นที่อันดำมืดที่เต็มไปด้วยความกลัว กิเลส มารหรือปีศาจ ประวัติบาดแผล หรือกรรมในอดีตที่เรายังไม่กล้าเข้าไปสัมผัส เข้าไปทำความรู้จักและพบเจอสรรพชีวิตเหล่านั้นด้วยใจที่เปิดกว้าง ไม่ตัดสินหรือปฏิเสธสิ่งใด รู้สึกว่าเราได้รับการดูแลและเกื้อหนุนจากเหล่าพุทธะโพธิสัตว์ และคุรุอาจารย์ทั้งหลาย ในการเดินทางอันศักดิ์สิทธิ์นี้

จินตนาการว่าเราได้เชื้อเชิญความกลัว กิเลส พลังงานอันเข้มข้นที่ทำให้เราจมอยู่กับความทุกข์ในตอนนี้ รวมถึงความโกรธ เกลียด ความรู้สึกผิด บาดแผลทางใจ เชื้อเชิญให้พวกเขาปรากฏ ไม่ใช่ในฐานะศัตรู หากในฐานะแขกผู้ทรงเกียรติ มอบความรัก ความกรุณาแก่พวกเขาโดยไม่เลือก บอกกับพวกเขาว่า “พวกเธอได้อยู่กับฉันมานานมาก วันนี้ถึงเวลาที่จะปลดปล่อยเธอไป” เหมือนเราได้คลายพลังงาน คลายความตึงเครียดบางอย่างที่อยู่ในตัวเรา ปล่อยให้สลายไปจากใจเรา รู้สึกได้ว่าความทุกข์ และการยึดมั่นต่อความทุกข์สลายไปฉับพลัน จิตใจสลัดคืนสู่ธรรมชาติเดิมแท้แห่งโพธิจิต

ขอนมัสการพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ขอกราบขอบพระคุณครูบาอาจารย์ผู้สืบทอดสายธรรมต่าง ๆ จนมาถึงเราในวันนี้ ขอสรรพสัตว์จงไปสู่ความรู้แจ้ง และความเข้าใจในความทุกข์และความสุขที่ไม่ยึดมั่นไปพร้อม ๆ กัน

โคทม อารียา