การลาออกของรองประธานาธิบดีอินโดนีเซีย : เมื่อใบประกาศนียบัตรมัธยมศึกษาทำให้เก้าอี้พัง
เรื่องประหลาดในการเมืองโลกมีอยู่มากมาย แต่เรื่องที่รองประธานาธิบดีของประเทศซึ่งมีประชากรมากเป็นอันดับ 4 ของโลกต้องยื่นใบลาออกเพราะปัญหาวุฒิการศึกษาชั้นมัธยมศึกษานั้น เห็นจะหาตัวอย่างเปรียบเทียบได้ยาก เรื่องนี้เกิดขึ้นที่ประเทศอินโดนีเซีย เมื่อนายกิบราน รากาบูมิง รากา (Gibran Rakabuming Raka) รองประธานาธิบดีวัย 39 ปี บุตรชายคนโตของโจโก วิโดโด อดีตประธานาธิบดี ได้ยื่นหนังสือลาออกเมื่อวันที่ 11-12 พฤศจิกายน พ.ศ.2569 ภายหลังเกิดข้อพิพาททางกฎหมายเกี่ยวกับหนังสือรับรองวุฒิการศึกษาที่เขาใช้สมัครรับเลือกตั้งเมื่อ พ.ศ.2567 เรื่องนี้ฟังเผินๆ ชวนให้หัวเราะว่าคนเป็นถึงรองประธานาธิบดีจะมาตกม้าตายเพราะใบประกาศนียบัตรมัธยมศึกษาได้อย่างไร แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกลงไปแล้ว จะพบว่าใบประกาศนียบัตรเจ้ากรรมนั้นเป็นเพียงปลายยอดภูเขาน้ำแข็ง ส่วนที่จมอยู่ใต้น้ำคือเรื่องการสืบทอดอำนาจทางการเมือง อิทธิพลของครอบครัวผู้ปกครอง ความเป็นอิสระของศาล และปัญหาว่าคนที่ได้รับเลือกตั้งจากประชาชนแล้วจะอยู่เหนือกฎหมายได้หรือไม่
กิบรานไม่ใช่คนธรรมดาที่บังเอิญโชคดีได้เป็นรองประธานาธิบดี หากเป็นบุตรชายของโจโก วิโดโด หรือโจโกวี ผู้ปกครองอินโดนีเซียติดต่อกันถึง 10 ปี ตั้งแต่ พ.ศ.2557 ถึง พ.ศ.2567 โจโกวีสร้างชื่อเสียงจากภาพลักษณ์คนธรรมดาติดดิน แต่ในตอนปลายกลับถูกวิจารณ์ว่าพยายามสร้างราชวงศ์ทางการเมืองขึ้นมาในประเทศสาธารณรัฐ กล่าวคือพ่อเป็นประธานาธิบดีแล้วก็หาทางส่งลูกชายเข้าสู่อำนาจ ซึ่งถ้าเป็นประเทศที่ปกครองด้วยระบอบกษัตริย์ก็อาจถือเป็นเรื่องธรรมดา แต่สำหรับประเทศที่ประกาศว่าประชาชนทุกคนเสมอภาคกันตามกฎหมาย การส่งต่ออำนาจจากพ่อไปสู่ลูกย่อมเป็นเรื่องที่ต้องพิจารณา โดยเฉพาะเมื่อมีการตีความกฎหมายเพื่อเปิดทางให้ลูกชายเข้ามาแข่งขันทางการเมืองเสียด้วย
เรื่องเริ่มต้นเมื่อกิบรานต้องการลงสมัครรับเลือกตั้งเป็นรองประธานาธิบดีคู่กับปราโบโว ซูเบียนโต อดีตนายพลผู้ทรงอิทธิพล แต่กฎหมายอินโดนีเซียกำหนดอายุผู้สมัครไว้ไม่น้อยกว่า 40 ปี ขณะที่กิบรานยังมีอายุไม่ถึงเกณฑ์ ปัญหานี้ได้รับการแก้ไขด้วยคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญเมื่อ พ.ศ.2566 ที่เปิดช่องให้ผู้มีอายุต่ำกว่า 40 ปีสมัครได้ หากเคยดำรงตำแหน่งที่มาจากการเลือกตั้งระดับภูมิภาค และบังเอิญเหลือเกินว่ากิบรานเป็นนายกเทศมนตรีเมืองสุราการ์ตาอยู่พอดี ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือประธานศาลรัฐธรรมนูญผู้มีส่วนร่วมในการวินิจฉัย อันวาร์ อุสมาน เป็นน้าชายโดยการสมรสของกิบรานเสียอีก ต่อมาองค์กรวินัยตุลาการวินิจฉัยว่าอันวาร์มีความผิดร้ายแรงด้านจริยธรรมจนต้องพ้นจากตำแหน่งประธานศาล แต่คำวินิจฉัยที่เปิดทางให้กิบรานลงสมัครยังคงมีผลอยู่ นับเป็นตัวอย่างของการเมืองที่กฎหมายสามารถเปลี่ยนได้เพื่อให้เหมาะสมกับบุคคล แทนที่จะให้บุคคลปรับตัวให้เหมาะสมกับกฎหมาย
เมื่อปราโบโวกับกิบรานชนะการเลือกตั้งในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ.2567 และเข้ารับตำแหน่งเมื่อวันที่ 20 ตุลาคมปีเดียวกัน หลายคนเข้าใจว่าเรื่องทั้งหมดคงจบลงแล้ว เพราะประชาชนได้ลงคะแนนเสียงให้เรียบร้อย แต่การเมืองไม่เหมือนการสอบไล่ที่เมื่อประกาศผลแล้วจะเก็บกระดาษคำตอบเข้าตู้เสียเลยก็ได้ เรื่องเก่าอาจกลับมามีชีวิตขึ้นใหม่ โดยเฉพาะเมื่อความสัมพันธ์ระหว่างผู้มีอำนาจเริ่มเปลี่ยนแปลง
คราวนี้ปัญหาไม่ได้อยู่ที่อายุ แต่อยู่ที่การศึกษา กฎหมายอินโดนีเซียกำหนดให้ผู้สมัครประธานาธิบดีและรองประธานาธิบดีต้องสำเร็จการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนปลายหรือเทียบเท่า กิบรานเคยศึกษาในสิงคโปร์และออสเตรเลีย และมีประวัติการศึกษาระดับปริญญาตรีจากสถาบันในสิงคโปร์ แต่เอกสารรับรองว่าการศึกษาต่างประเทศของเขาเทียบเท่ามัธยมศึกษาตอนปลายของอินโดนีเซียกลับถูกท้าทายทางกฎหมาย จนเกิดกระบวนการตรวจสอบคุณสมบัติของเขาขึ้น ประเด็นที่ต้องแยกให้ชัดคือข้อพิพาทเกี่ยวกับความถูกต้องของเอกสารรับรองคุณสมบัติ ไม่ใช่การกล่าวหาว่ากิบรานไม่เคยเรียนหนังสือหรือปลอมปริญญาตรี ซึ่งเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง
ความสำคัญอยู่ที่ว่ากฎหมายกำหนดคุณสมบัติของผู้สมัครไว้อย่างไร และองค์กรของรัฐตรวจสอบอย่างไร หากบุคคลธรรมดาสมัครรับราชการโดยใช้เอกสารการศึกษาที่ไม่ผ่านเกณฑ์ แม้สอบได้อันดับหนึ่งก็อาจถูกตัดสิทธิได้ แล้วเหตุใดรองประธานาธิบดีจึงควรได้รับข้อยกเว้นเพียงเพราะมีคะแนนเสียงประชาชนสนับสนุน การเลือกตั้งเป็นที่มาของอำนาจทางการเมืองก็จริง แต่ไม่ใช่เครื่องซักผ้าที่สามารถฟอกข้อบกพร่องทางกฎหมายทุกอย่างให้สะอาดได้เพียงชั่วข้ามคืน มิฉะนั้นรัฐธรรมนูญก็คงไม่มีความจำเป็น เพราะใครชนะเลือกตั้งก็ทำอะไรก็ได้ทั้งสิ้น
อย่างไรก็ตาม หากเข้าใจว่ากิบรานต้องลาออกเพราะปัญหาใบประกาศนียบัตรเพียงอย่างเดียว ก็คงเป็นการมองการเมืองอินโดนีเซียอย่างไร้เดียงสาเกินไป เพราะเบื้องหลังยังมีความสัมพันธ์ทางอำนาจระหว่างประธานาธิบดีปราโบโวกับอดีตประธานาธิบดีโจโกวี ซึ่งเคยเป็นพันธมิตรกันอย่างแนบแน่น การที่ปราโบโวยอมจับมือกับลูกชายของโจโกวีในการเลือกตั้ง พ.ศ.2567 เป็นการรวมฐานสนับสนุนของนักการเมืองสองฝ่าย แต่เมื่อปราโบโวได้เป็นประธานาธิบดีอย่างเต็มตัว ความจำเป็นต้องอาศัยอิทธิพลของโจโกวีย่อมลดลง ขณะที่โจโกวีก็คงไม่ประสงค์จะเห็นอำนาจทางการเมืองของครอบครัวตนเองเสื่อมสลายไปง่ายๆ เรื่องนี้จึงอาจไม่ใช่เพียงปัญหาว่าใครมีวุฒิมัธยมศึกษาหรือไม่ หากเป็นเรื่องว่าใครจะเป็นผู้มีอำนาจแท้จริงในรัฐบาลอินโดนีเซียกันแน่ ทั้งนี้ ความขัดแย้งระหว่างสองฝ่ายเป็นข้อวิเคราะห์ทางการเมือง มิใช่หลักฐานว่าศาลทำตามคำสั่งของฝ่ายใด เมื่อสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนหนึ่งผลักดันให้ตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของการดำรงตำแหน่งรองประธานาธิบดี กิบรานจึงต้องเผชิญทางเลือกว่าจะยืนหยัดต่อสู้ทางกฎหมายหรือยุติวิกฤตด้วยการลาออก แต่การยื่นหนังสือลาออกยังต้องดำเนินการตามขั้นตอนรัฐธรรมนูญ มิใช่ว่าเขียนจดหมายฉบับหนึ่งแล้วเก้าอี้จะว่างลงโดยอัตโนมัติ
ผลทางการเมืองของเรื่องนี้มิใช่น้อย เพราะรัฐธรรมนูญอินโดนีเซีย มาตรา 8 วรรคสอง กำหนดว่าหากตำแหน่งรองประธานาธิบดีว่างลง สภาที่ปรึกษาประชาชนจะต้องเลือกผู้ดำรงตำแหน่งคนใหม่ภายใน 60 วัน จากบุคคลสองคนที่ประธานาธิบดีเสนอชื่อ นั่นหมายความว่าปราโบโวจะมีโอกาสเลือกคู่ร่วมงานคนใหม่โดยไม่ต้องจัดการเลือกตั้งประธานาธิบดีใหม่ทั้งประเทศ หากผู้ได้รับเลือกไม่มีความผูกพันกับโจโกวี ก็ย่อมหมายถึงการเปลี่ยนดุลอำนาจครั้งสำคัญ และอาจเป็นการสิ้นสุดอิทธิพลโดยตรงของครอบครัวโจโกวีในทำเนียบประธานาธิบดีเร็วกว่าที่คาดหมายไว้
เหตุการณ์นี้สะท้อนความแตกต่างระหว่างหลักนิติธรรม (Rule of Law) กับการใช้กฎหมายเป็นเครื่องมือของผู้มีอำนาจ (Rule by Law) ได้อย่างน่าคิด ถ้ากฎหมายกำหนดคุณสมบัติไว้อย่างหนึ่ง แต่ผู้มีอำนาจสามารถหาช่องทางให้คนในครอบครัวได้รับการยกเว้นเป็นพิเศษ กฎหมายก็ย่อมกลายเป็นเพียงเครื่องมือรับใช้ผู้ปกครอง แต่ถ้าศาลจะตรวจสอบการใช้อำนาจโดยไม่เลือกปฏิบัติแม้ผู้ถูกตรวจสอบจะเป็นบุตรชายอดีตประธานาธิบดีและเป็นรองประธานาธิบดีคนปัจจุบัน ก็ย่อมเป็นสัญญาณที่ดีของหลักนิติธรรม กระนั้นการตรวจสอบต้องตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงและกระบวนการที่เป็นธรรม มิใช่ใช้ศาลเป็นเครื่องมือกำจัดคู่แข่ง เพราะการใช้กฎหมายเล่นงานศัตรูกับการใช้กฎหมายรักษาความยุติธรรมนั้น แม้หน้าตาคล้ายกัน แต่เนื้อแท้ต่างกันราวฟ้ากับดิน
สำหรับประเทศไทย เรื่องนี้มีบทเรียนอยู่ไม่น้อย ประเด็นสำคัญมิใช่ว่านักการเมืองจะจบการศึกษาสูงหรือต่ำเพียงใด คนจบปริญญาเอกอาจบริหารประเทศเละเทะได้พอๆ กับคนไม่ได้เรียนมหาวิทยาลัย ขณะที่คนมีการศึกษาน้อยก็อาจเป็นผู้นำที่ซื่อสัตย์และมีความสามารถได้ สิ่งสำคัญอยู่ที่เมื่อกฎหมายกำหนดคุณสมบัติไว้แล้ว ทุกคนต้องอยู่ภายใต้กติกาเดียวกัน จะเป็นลูกชาวนา ลูกนายพล หรือลูกประธานาธิบดีก็ต้องใช้มาตรฐานเดียวกัน มิใช่กฎหมายมีไว้บังคับคนธรรมดา ส่วนคนมีบารมีนั้นมีหน้าที่เพียงคิดหาทางหลีกเลี่ยงกฎหมาย
การลาออกของกิบรานจึงเป็นเรื่องใหญ่กว่าปัญหาวุฒิการศึกษามาก เพราะเป็นบททดสอบว่าประชาธิปไตยอินโดนีเซียภายหลังการล่มสลายของระบอบซูฮาร์โตเมื่อ พ.ศ.2541 จะพัฒนาจากการเมืองที่ยึดติดกับตัวบุคคลและเครือญาติ ไปสู่การเมืองที่สถาบันและกฎหมายมีความสำคัญเหนือบุคคลได้เพียงใด หรือท้ายที่สุดจะกลายเป็นเพียงการเปลี่ยนตัวผู้มีอำนาจ โดยอาศัยกฎหมายเป็นเครื่องมือประกอบฉากเท่านั้น
บทเรียนจากอินโดนีเซียจึงไม่ได้อยู่ที่ว่ารองประธานาธิบดีมีปริญญากี่ใบ แต่อยู่ที่ว่าคนเป็นใหญ่เป็นโตต้องเคารพกฎหมายเหมือนคนธรรมดาหรือไม่ เพราะประเทศที่ปกครองด้วยหลักนิติธรรมนั้น ไม่มีใครใหญ่กว่ากฎหมาย แต่ประเทศที่ปกครองด้วยอำนาจของบุคคล กฎหมายมักเล็กกว่าคนมีอำนาจอยู่เสมอ น่าคิดว่าอินโดนีเซียมีรองประธานาธิบดีที่ต้องยื่นใบลาออกเพราะปัญหาใบรับรองวุฒิมัธยมศึกษา ส่วนบางประเทศนั้น ต่อให้มีใบปริญญาเต็มฝาบ้าน ก็ยังตอบคำถามเรื่องความชอบธรรมในการใช้อำนาจไม่ได้อยู่ดี
โกวิท วงศ์สุรวัฒน์

