ไม่มีอำนาจรัฐบน‘ลานตากข้าวผิวถนน’ของท่าน
หากใครเคยขับรถไปในเส้นทางชนบทในช่วงเดือนพฤศจิกายน โดยเฉพาะในภาคเหนือและภาคอีสาน อาจจะเคยมีประสบการณ์ได้พบกับกองข้าวเปลือกสีเหลืองทองบนผืนสแลนสีน้ำเงินตามรายทาง หรือถึงจะไม่เคยประสบด้วยตัวเองก็ได้เห็นจากภาพที่มีคนถ่ายแล้วเอามาแชร์กันในเครือข่ายสังคมออนไลน์อยู่บ้าง
หากล่าสุดมีคลิปจากกล้องหน้ารถซึ่งเป็นไวรัล ที่ผู้ขับขี่รถยนต์คันนั้นขับรถขึ้นไปเหยียบบนกองข้าวเปลือกที่ชาวบ้านนำมาตากไว้บนถนนสายหนึ่ง พร้อมคำบรรยายเชิงเย้ยหยันว่า “ตากข้าวแค่ปีละครั้ง ก็เหยียบปีละครั้งเหมือนกัน” นั้นมียอดเข้าชมเกือบ 9 แสนครั้ง พร้อมก่อให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์แบบเสียงแตก เพราะมีทั้งฝ่ายที่เห็นว่าสมควรแล้ว เพราะพื้นถนนไม่ใช่ที่ตากข้าว จะอ้างว่าไม่มีพื้นที่ตากข้าวทั้งๆ ที่มีพื้นที่ทำนานั้นก็ฟังไม่ขึ้น การใช้พื้นที่สาธารณะแบบนี้เป็นเรื่องเห็นแก่ตัว
กับอีกฝั่งฝ่ายก็เห็นว่า การตากข้าวบนผิวทางของชาวบ้านซึ่งก็คือชาวไร่ชาวนาในพื้นที่นั้นเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ หรือต่อให้ผิด แต่กรณีในคลิปก็ชัดเจนว่าเจ้าของรถมีเจตนากลั่นแกล้งหรือทำให้ข้าวเปลือกที่ตากไว้นั้นเสียหายอย่างชัดเจน เพราะเมื่อดูจากคลิป จะเห็นว่ากองข้าวเปลือกที่เห็นบนพื้นถนนนั้น ผู้ที่เอามาตากไว้ใช้พื้นที่บริเวณไหล่ ซึ่งเป็นพื้นที่ซึ่งปกติรถยนต์นั้นไม่ได้เป็นช่องทางจราจรปกติ อีกทั้งในคลิปก็จะเห็นว่ามีพื้นถนนเหลืออยู่เป็นทางสัญจรซึ่งกว้างพอที่หากขับขี่มาตามปกติก็ไม่จำเป็นต้องไปเหยียบลงบนกองข้าวเปลือกที่ตากไว้
ความก้ำกึ่งของคลิปไวรัลนี้เป็นเพราะข้าวเปลือกที่ตากไว้นั้นอยู่บนไหล่ทางซึ่งจะไม่ไปกระทบกับการขับขี่ตามปกติบนถนน แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าสำหรับผู้คนที่เคยมีประสบการณ์ทั้งโดยตรงที่ขับไปพบเจอเองหรือจากภาพที่มีผู้นำโพสต์แล้ว หลายกรณีที่ผ่านมาการตากข้าวในลักษณะดังกล่าวนี้ก็กีดขวางการจราจรหรือทำให้เกิดความเดือดร้อนไปจนถึงอันตรายของผู้ขับขี่ที่ใช้ทางจริง เพราะหลายที่นั้นตากแบบกินพื้นที่ไปทั้งเลนหรือครึ่งเลนเลยก็มี ซึ่งอาจจะเป็นอันตรายสำหรับผู้ที่ขับขี่มาต้องขับเลี่ยงหลบเสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุ
เมื่อหาข้อมูลเพื่อที่จะนำมาเขียนคอลัมน์ตอนนี้ ก็พบว่ามีรายงานย้อนหลังเรื่องกรณีพิพาทเกี่ยวกับการตากข้าวเปลือกบนถนนนี้ย้อนหลังไปได้ไกลถึงปี พ.ศ.2562 หรือร่วม 7 ปีมาแล้ว
สำหรับสาเหตุที่ชาวบ้านต้องนำข้าวมาตากบนถนน นั่นก็เป็นเพราะโดยธรรมชาติ ข้าวเปลือกที่เพิ่งเก็บเกี่ยวจะมีความชื้นอยู่ที่ประมาณ 20-25% หากนำไปกองเก็บทันทีจะทำให้ข้าวที่เก็บเกี่ยวมาได้นั้นเสื่อมคุณภาพ จึงต้องลดความชื้นก่อนเก็บรักษา นอกจากนี้ข้าวที่ขายทั้งความชื้นสูงจะถูกหักราคาด้วย ประกอบกับคุณสมบัติทางกายภาพของผิวถนนที่เหมาะแก่การตากข้าวเพราะมีพื้นแข็งเรียบและสะสมความร้อนได้ดี
แล้วทำไมไม่ไปตากที่อื่นที่ไม่ใช่ถนนซึ่งเป็นพื้นที่ส่วนรวมที่ผู้คนใช้สัญจรกันนั้น เอาเข้าจริงมีผู้ตั้งข้อสังเกตว่าปัญหาการที่ชาวนาเอาข้าวมาตากกันกลางถนนอาจเชื่อมโยงกับการที่ชาวนาหันมาใช้รถเกี่ยวนวดมากขึ้น ซึ่งทำให้ได้ข้าวเปลือกจำนวนมากออกมาภายในเวลาใกล้กัน ขณะที่พื้นที่ตากนั้นมีจำกัด อีกทั้งการจะทำลานตากข้าวเองก็มีต้นทุนการทำลานดินที่ต้องเตรียมพื้นให้แข็งและเรียบซึ่งมีทั้งค่าใช้จ่ายและเวลา ส่วนทางเลือกนอกจากการตาก คือการอบก็ต้องใช้เครื่องอบข้าวที่มีค่าใช้จ่ายสูง
แม้ภาครัฐร่วมกับชุมชนจะมีการจัดเตรียมลานตากข้าวไว้ให้ เช่น ลานวัด โรงเรียน ลานกีฬาและสวนสาธารณะ แต่ก็ยังไม่เพียงพอในช่วงที่เกษตรกรทุกรายเก็บเกี่ยวข้าวพร้อมกัน หรือแม้แต่ทางการเช่นสถานที่ราชการบางแห่งก็เปิดพื้นที่ให้ตากข้าวแล้ว แต่ชาวนามองว่าอยู่ไกลและต้องเสียค่าบรรทุกเพิ่ม จึงเลือกถนนใกล้หมู่บ้านดีกว่า
กล่าวโดยสรุปคือ ปัญหาที่ทำให้ชาวนาไปตากข้าวกันริมถนน เป็นปัญหาที่เกิดจากความต้องการตากข้าวที่สูง ทางเลือกอื่นนั้นแม้จะมีแต่ก็รองรับไม่ได้ทั้งหมด หรือมีความยุ่งยากหรือค่าใช้จ่ายสูงเกินกว่าที่จะรับไหว กลายเป็นข้อตกลงในชุมชนทำให้มองว่าขอใช้ถนนชั่วคราวได้ โดยเริ่มจากการอะลุ้มอล่วยให้ไปตากกันเฉพาะบนถนนสายรองที่รถไม่พลุกพล่านหรือมีเส้นทางอื่นให้รถอ้อม กลายเป็นความเคยชินที่สร้างเหตุผลซึ่งถูกมองว่าเป็นข้ออ้าง คือ “ปีหนึ่งตากเพียงไม่กี่วัน” และก็เห็นว่าที่อื่นก็ทำกัน กลายเป็นความขัดแย้งกันเชิงสังคมระหว่างวิถีชาวบ้านที่มองว่าผิวถนนเป็นพื้นที่ที่ชุมชนสามารถขอแบ่งใช้ตามฤดูกาล แต่ไปขัดกับประโยชน์ของผู้ที่ต้องสัญจรอาจไม่ได้ยอมรับข้อตกลงนั้นด้วย
ทั้งหมดนี้คือข้อมูลเท่าที่พยายามค้นคว้าและประมวลมาสำหรับฝ่ายชาวบ้านที่ตากข้าวเปลือกริมถนน ว่าทำไมเขาต้องเลือกทำเช่นนั้น
ส่วนเหตุผลของฝ่ายผู้ขับขี่นั้น นอกจากความรู้สึกและข้อเท็จจริงว่าการตากข้าวกันในลักษณะนี้เป็นอันตรายต่อผู้ใช้ทาง เพราะหลายครั้งผู้ตากก็ไม่ได้ตากในทางหมู่บ้านหรือถนนเส้นเล็ก แต่เป็นทางหลวงที่มีรถสัญจรพลุกพล่าน แต่ก็อาจจะมีเหตุผลอีกส่วนหนึ่งที่อาจจะเป็นสาเหตุใหญ่กว่า คือความรู้สึกว่ากำลังถูกล่วงล้ำก้ำเกินสิทธิ ซึ่งเป็น “เหตุผลเชิงความรู้สึก” ที่ว่าถนนอันเป็นสาธารณสมบัติส่วนรวมนั้นกลับถูกเบียดบังไปเพื่อประโยชน์ส่วนตัวด้วยข้ออ้างที่ฟังไม่ขึ้น “ก็ขอมาตากข้าวกันแค่ไม่กี่วันปีละครั้ง”
อย่างไรก็ตาม แม้จะไม่เห็นด้วยกับการนำข้าวมาตากบนผิวถนน แต่ผู้คนส่วนหนึ่งก็ยังมีมโนธรรมพอที่จะรู้สึกว่า แม้ฝ่ายที่ตากข้าวริมถนนจะทำไม่ถูก แต่การจงใจทำลายข้าวเปลือกที่ตากไว้ทั้งที่มีทางเลี่ยงอื่น หรือแม้แต่ไม่จำเป็นที่จะต้องขับรถทับลงไปบนกองข้าวนั้นก็เป็นความผิดยิ่งกว่า
เรื่องนี้ถ้าว่ากันตามกฎหมายแล้ว การตากข้าวริมถนนในลักษณะกีดขวางการจราจรโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นหนังสือจากหัวหน้าเจ้าพนักงานจราจรนั้น ฝ่าฝืนพระราชบัญญัติจราจรทางบก พ.ศ.2522 มาตรา 114 ประกอบมาตรา 148 ปัจจุบันเป็นความผิดทางพินัย ต้องชำระค่าปรับไม่เกิน 2,000 บาท แต่สำหรับผู้ขับขี่รถยนต์ที่ขับไปทับบนข้าวนั้น หากจงใจขับทับทั้งที่หลีกเลี่ยงได้จนข้าวเสียหาย ย่อมเข้าข่ายความผิดฐานทำให้เสียทรัพย์ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 358 และหากข้าวนั้นเป็นพืชผลของกสิกรก็จะไปเข้ามาตรา 359 (4) ซึ่งมีโทษจำคุกไม่เกินห้าปี หรือปรับไม่เกินหนึ่งแสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
พูดง่ายๆ คือถ้าว่ากันในทางกฎหมาย การขับรถไปทับข้าวที่ชาวนามากองไว้บนไหล่ทางหรือผิวถนนเป็นการกระทำความผิดที่ร้ายแรงมากกว่าในสายตาของกฎหมาย
รวมถึงเมื่อพิจารณาในเชิงตรรกะ อาจจะต้องทบทวนหลักการที่ว่าความผิดของคนหนึ่งไม่ได้ให้อำนาจอีกคนลงโทษตามใจตนเอง แม้เราจะยืนยันว่าชาวนาไม่ควรนำข้าวเปลือกมาตากล้ำพื้นที่จราจร แต่ก็ไม่มีเหตุผลใดที่จะให้ความชอบธรรมผู้ขับขี่รถยนต์ที่จะทำให้ข้าวนั้นเสียหาย การใช้ข้ออ้างเพียงว่า “ถนนมีไว้ให้รถวิ่งไม่ใช่เอาไว้ตากข้าว” นั้นยังฟังไม่ขึ้น เพราะตามข้อเท็จจริงที่ปรากฏในคลิปนั้น ผู้ขับขี่ยังสามารถใช้ถนนในการสัญจรได้โดยไม่ต้องสร้างความเสียหายนั้น
หากคนขับขับรถไปเจอกองข้าวเปลือกกลางถนนแบบกะทันหัน หรือการหักหลบจะทำให้ชนรถสวนมาเลยต้องขับฝ่ากองข้าวนั้นไปก็อีกเรื่องหนึ่ง แต่การตั้งใจขับเข้าหากองข้าวนั้นชี้เจตนาให้เห็นถึงการทำให้ทรัพย์สินเสียหายเพื่อเอาคืน สั่งสอน หรือแม้แต่กลั่นแกล้งรังแกมากกว่าการแก้ปัญหาอุปสรรคในการเดินทาง
นอกจากนี้แล้ว การที่คนขับจงใจขับรถยนต์ทับไปให้ข้าวเสียหาย อาจจะมีส่วนจากที่คิดว่าการทำแบบนี้จะเป็นไวรัล หรืออย่างน้อยก็เรียกยอดไลค์ในช่องทางโซเชียลของตัวเองด้วยเป็นแรงจูงใจร่วมที่มาจากความคาดหวังต่อ “ผู้ชมในจินตนาการ” (Imagined audience) ที่มีผลเหนี่ยวนำให้หักพวงมาลัยไปทับกองข้าวชาวบ้าน จากเดิมที่คิดเพียงว่า “รำคาญข้าวที่ล้ำถนนกีดขวางการจราจร” ก็กลับเพี้ยนเป็นไปว่า “ถ้าฉันจัดการให้ดู ผู้คนคงจะสะใจและชื่นชม” กล่าวคือผู้ชมในจินตนาการนั้นได้เข้าไปมีอิทธิพลอยู่ในความคิดของผู้กระทำแล้ว
ประกอบกับวัฒนธรรมการให้เสียงเชียร์แก่การเอาคืนโดยไม่สนใจว่าการนั้นชอบธรรมหรือถูกกฎหมายหรือไม่ ก็ทำให้การสร้างความเสียหายแก่คนอื่นดูเป็นโอกาสสร้างชื่อให้ตนเอง กลายเป็นแรงจูงใจจากการได้แสดงตนเป็น “คนกล้าจัดการคนผิด” เพราะผู้กระทำอาจรู้สึกว่าตนได้ทั้งตอบโต้สิ่งที่ไม่พอใจ และสร้างภาพว่ากำลังรักษากติกาส่วนรวม ความโกรธ ความเชื่อว่าตนถูก ความหวังว่าจะมีคนปรบมือ แล้วยังต้องสงสัยอีกด้วยว่า ระบบการ “สร้างรายได้” ที่แพลตฟอร์มสังคมออนไลน์นั้นยินดีจ่ายให้แก่ผู้ใดก็ตามที่ทำให้ผู้ใช้มาชมมาแชร์เนื้อหาของตัวเองได้ ก็เป็นแรงจูงใจที่มีน้ำหนักมากไม่แพ้กัน
นอกจากนี้ ตัวละครที่ซ่อนอยู่และไม่ปรากฏในเรื่องนี้ แต่ก็อาจจะเป็นผู้ที่ควรร่วมรับผิดด้วย คือ “รัฐ” และ “อำนาจรัฐ”
ถ้าเรามองว่า “รัฐ” นั้นมีหน้าที่พื้นฐานในการที่อย่างน้อยต้องไม่ให้ผู้คนที่ขัดแย้งในสังคมเลือกตัดสินกันเองด้วยกำลัง อำนาจ หรือโอกาสตามแต่ที่ตนมี แต่ “อำนาจของรัฐ” จะต้องป้องกันไม่ให้ความพิพาทบาดหมางนั้นเกิดขึ้นตั้งแต่เบื้องแรก หรือเมื่อเกิดขึ้นแล้วก็ต้องมีวิธีการจัดการไม่ให้บานปลาย
เมื่อชาวนามีปัญหาเรื่องการตากข้าวหรือทำให้ข้าวแห้งได้ความชื้นที่เหมาะสม รัฐก็ควรเข้าแก้ไขบรรเทาให้ แต่ก็ต้องทำให้ฝ่ายตากข้าวเข้าใจว่า ความจำเป็นของตนมีขอบเขตเมื่อกระทบสิทธิและความปลอดภัยของคนอื่นด้วย และหากพวกเขาล้ำเส้น เช่น การเอาข้าวมาตากบนถนนจนรบกวนพื้นที่จราจร รัฐก็ต้องจัดการห้ามปรามตามกฎหมายไม่ให้ทำกันจนเป็นประเพณี โดยการบังคับกฎหมายจราจรให้ฝ่ายชาวนาผู้ตากข้าวเห็นว่าข้อขัดข้องของตัวเองแต่มาแก้ปัญหาบนพื้นที่ส่วนรวมที่เป็นทางสัญจรเช่นนี้ไม่ใช่เรื่องที่ยอมรับได้
การหายไปของอำนาจรัฐ จนทำให้ถนนกลายเป็นลานตากข้าวและปล่อยปละละเลยจนการตากข้าวบนพื้นผิวทางกลายเป็นประเพณีปีละครั้งที่อาจจะเป็นอันตรายหรืออย่างน้อยก็น่าเอือมระอา ทำให้เกิดปรากฏการณ์ที่คนอยากสร้างตัวตนเป็นผู้สั่งสอนมาใช้เรียกยอดไลค์ไปในที่สุด
แต่ไม่ว่าอย่างไรก็ตามในตอนนี้ หน้าที่ของรัฐที่ยังพอมีเหลืออยู่และควรทำก่อน ก็คือจัดการหาตัวคนขับรถในคลิปดังกล่าวนั้นมาดำเนินคดีตามกฎหมายเพื่อลงโทษ เพราะคนที่มีความคิดว่าสามารถที่จะตัดสินผิดถูกให้แก่คนอื่นได้นั้น ไม่ว่าจะเกิดจากแรงขับด้านใดก็ตาม ถือเป็นผู้ที่มีตรรกะความคิดบิดเบี้ยวซึ่งเป็นอันตรายต่อสังคมระดับหนึ่งทีเดียว



