ตลอดทั้งวันที่ผ่านมา ทุกท่านได้รับฟังวิสัยทัศน์จากนักวิชาการระดับโลก ผู้นำองค์กร ผู้กำหนดนโยบาย และผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยี
แต่หลังจากการเสวนาทั้งหมด อาตมาคิดว่ายังมีคำถามหนึ่งที่ยังคงค้างอยู่ในใจของหลายคน เมื่อเทคโนโลยีฉลาดขึ้นเรื่อยๆ มนุษย์กำลังสูญเสียคุณค่าของตนเองหรือไม่
คำถามนี้สำคัญกว่าคำถามว่า AI จะฉลาดได้อีกเพียงใด เพราะท้ายที่สุด สิ่งที่โลกกำลังตัดสิน ไม่ใช่ความสามารถของ AI หากคือคุณภาพของมนุษย์ผู้สร้าง ผู้ใช้ และผู้กำกับ AI
ก่อนเริ่มต้น ขอชวนทุกท่านตอบคำถามหนึ่งในใจ
วันนี้…ท่านได้ตัดสินใจเรื่องสำคัญไปกี่เรื่อง ในบรรดาการตัดสินใจเหล่านั้น กี่เรื่องอาศัยข้อมูลจาก AI กี่เรื่องอาศัยประสบการณ์ และกี่เรื่องอาศัยสิ่งที่เรียกว่า วิจารณญาณของมนุษย์
คำถามนี้สำคัญ เพราะทุกท่านในห้องนี้คือผู้กำหนดทิศทางขององค์กร ท่านเป็นผู้อนุมัติการลงทุนด้าน AI เป็นผู้ตัดสินใจว่าจะให้ระบบอัตโนมัติเข้ามาแทนงานใดและเมื่อ AI สร้างคุณูปการหรือก่อให้เกิดความเสียหาย
ผู้ที่สังคมจะตั้งคำถาม ไม่ใช่ AI แต่คือ Board of Directors
เมื่อ AI ไม่มีปัญญากำกับ : บทเรียนจากโลกจริง
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราได้เห็นตัวอย่างมากมายที่แสดงให้เห็นว่า AI สามารถทำงานได้อย่างยอดเยี่ยม แต่ก็สร้างความเสียหายได้เช่นกัน หากขาดการกำกับของมนุษย์
ตัวอย่างแรก เกิดขึ้นกับองค์กรเทคโนโลยีชั้นนำแห่งหนึ่งในสหรัฐอเมริกา ซึ่งนำ AI มาใช้คัดเลือกผู้สมัครงาน ระบบทำงานรวดเร็ว แม่นยำ และช่วยลดภาระฝ่ายบุคคลอย่างมาก แต่เมื่อเวลาผ่านไป ผู้บริหารกลับพบว่า AI เรียนรู้ที่จะตัดผู้สมัครสตรีออกจากกระบวนการคัดเลือกโดยอัตโนมัติ
ไม่ใช่เพราะผู้สมัครไม่มีความสามารถ แต่เพราะข้อมูลในอดีตที่ใช้ฝึกระบบสะท้อนอคติขององค์กรโดยไม่รู้ตัว ไม่มีใครสั่ง ไม่มีใครตั้งใจ แต่ความเสียหายต่อชื่อเสียงขององค์กรได้เกิดขึ้นแล้ว
อีกกรณีหนึ่งคือบริษัทกฎหมายที่ใช้ AI ช่วยจัดทำเอกสารคดี AI อ้างอิงคำพิพากษาที่ไม่เคยมีอยู่จริง
ทนายความเชื่อถือผลลัพธ์โดยไม่ได้ตรวจสอบ ผลคือศาลลงโทษ เสียชื่อเสียง และคดีความเสียหายทั้งหมด
บทเรียนจากทั้งสองกรณีไม่ได้บอกว่า AI เป็นสิ่งอันตราย แต่บอกว่า AI ไม่มีศีลธรรม AI ไม่มีเจตนา ไม่มีมโนธรรม และไม่มีความรับผิดชอบ มันเพียงเรียนรู้จากข้อมูลที่มนุษย์ป้อนให้
ดังนั้น เมื่อ AI ทำผิด ผู้ที่ต้องรับผิดชอบจึงไม่ใช่เครื่องจักร แต่คือมนุษย์ที่ออกแบบ มนุษย์ที่อนุมัติ และมนุษย์ที่กำกับดูแล มนุษย์กำลังสูญเสียความเป็นมนุษย์หรือไม่
ในฐานะที่อาตมาได้ศึกษาทั้งมานุษยวิทยาและพระพุทธศาสนา อาตมามักย้อนกลับไปตั้งคำถามพื้นฐานที่สุดอยู่เสมอว่า อะไรคือสิ่งที่ทำให้มนุษย์เป็นมนุษย์
นักมานุษยวิทยาพบว่า มนุษย์ไม่สามารถเติบโตเป็นมนุษย์ได้โดยลำพัง เราเรียนรู้ที่จะเป็นมนุษย์ผ่านการอยู่ร่วมกับมนุษย์คนอื่น ผ่านการรับฟัง การแบ่งปัน การให้อภัย ความเห็นอกเห็นใจ และความสัมพันธ์
จึงน่าคิดว่า หากวันหนึ่งเราพูดคุยกับ AI มากกว่าพูดคุยกับมนุษย์ AI จะช่วยพัฒนาความเป็นมนุษย์ของเรา หรือกำลังค่อยๆ ลดทอนมันลง
เมื่อสองสัปดาห์ก่อน มีโยมท่านหนึ่งพาลูกชายวัยยี่สิบกว่าปีมาบวชที่วัดบวรนิเวศวิหาร หลังพิธีอุปสมบท
พระอาจารย์กำลังสอนอนุศาสน์พระใหม่ แต่พระหนุ่มรูปนั้นกลับก้มหน้าใช้โทรศัพท์มือถืออยู่ตลอดเวลา เมื่อได้รับคำตักเตือนด้วยความเมตตา กลับแสดงอารมณ์ไม่พอใจ โต้เถียง และพูดจาไม่ให้ความเคารพต่อครูบาอาจารย์ แม้พระพี่เลี้ยงจะพยายามพูดคุยให้ท่านมาขอขมา ก็ไม่เป็นผล คุณแม่ต้องรีบเดินทางมาที่วัดเพื่อช่วยเกลี้ยกล่อม แต่กลับถูกลูกแสดงอารมณ์รุนแรงใส่ จนเกิดความเครียดและต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล
ภายหลัง คุณแม่กล่าวกับพระพี่เลี้ยงเพียงประโยคเดียวว่า “ลูกอยู่กับคอมพิวเตอร์และโทรศัพท์มาตลอด แทบไม่ได้พบผู้คน”
สุดท้าย พระใหม่รูปนั้นอยู่ได้ไม่ถึงเจ็ดวันก็ลาสิกขา อาตมามิได้กำลังโทษ AI หรือโทรศัพท์มือถือ เพราะเทคโนโลยีไม่ใช่ต้นเหตุทั้งหมด
แต่เหตุการณ์นี้ทำให้อาตมาตั้งคำถามว่า เมื่อมนุษย์ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่กับ AI เรากำลังสูญเสียทักษะพื้นฐานที่สุดของการเป็นมนุษย์หรือไม่
ในทางจิตวิทยา ปรากฏการณ์เช่นนี้มีชื่อเรียกหลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็น Phubbing การสนใจโทรศัพท์มากกว่าคนตรงหน้า Social Withdrawal การถอนตัวออกจากสังคม Parasocial Interaction การผูกพันกับโลกเสมือนหรือ AI จนแทนที่ความสัมพันธ์จริง และในกรณีที่รุนแรงที่สุดคือ Hikikomori การแยกตัวออกจากสังคมโดยสิ้นเชิง
เมื่อผู้คนเริ่มตระหนักถึงผลกระทบนี้ สิ่งที่หลายคนแสวงหาจึงไม่ใช่ AI ที่ฉลาดกว่าเดิม แต่คือ Digital Detox การถอยออกจากหน้าจอ เพื่อกลับมาเรียนรู้การอยู่ร่วมกับมนุษย์อีกครั้ง
ตลอดประวัติศาสตร์ มนุษย์สร้างเครื่องมือขึ้นเพื่อเชื่อมโลกเข้าหากัน แต่หากใช้เครื่องมือโดยปราศจากปัญญา วันหนึ่งเครื่องมือเหล่านั้นอาจกลายเป็นกำแพงที่กั้นมนุษย์ออกจากกัน
ความท้าทายที่แท้จริง
หากมองย้อนกลับไปตลอดประวัติศาสตร์ของอารยธรรม มนุษย์ไม่เคยหยุดสร้างเครื่องมือ ตั้งแต่ขวานหิน ล้อ รถยนต์ คอมพิวเตอร์ โทรศัพท์มือถือ จนถึงปัญญาประดิษฐ์ แต่สิ่งที่น่าสนใจก็คือว่า เครื่องมือไม่เคยลดคุณค่าของมนุษย์ แต่ทุกครั้งที่เครื่องมือพัฒนาขึ้น บทบาทของมนุษย์ก็ต้องพัฒนาไปพร้อมกัน จากผู้ใช้แรงงาน สู่ผู้ใช้ความรู้ จากผู้ปฏิบัติงาน สู่ผู้ออกแบบ และจากผู้ควบคุมเครื่องจักร สู่ผู้กำหนดทิศทางของอนาคต
ดังนั้น ปัญหาที่แท้จริงในวันนี้ อาจไม่ใช่การที่ AI ฉลาดเกินไป แต่คือการที่ความกลัวของมนุษย์เติบโตเร็วกว่าปัญญาของตนเอง บางองค์กรกลัวว่าจะตกขบวนเทคโนโลยีบางองค์กรกลัวคู่แข่ง บางคนกลัวตกงาน บางคนกลัวว่ามนุษย์จะหมดความหมาย
แต่ภารกิจสำคัญที่สุดของคณะกรรมการบริษัทในยุค AI ไม่ใช่การลงทุนในเทคโนโลยีที่ล้ำหน้าที่สุด หากคือการเปลี่ยน ความกลัว ให้เป็นความตระหนักรู้เปลี่ยนการตอบสนองที่รีบเร่ง ให้เป็นการตัดสินใจที่มีวิจารณญาณ
และเปลี่ยนคำถามจาก “เราจะตาม AI ให้ทันได้อย่างไร?” ไปเป็น “เราจะใช้ AI เพื่อสร้างคุณค่าให้แก่มนุษย์ได้อย่างไร?”
Intelligence ไม่ใช่ Wisdom
ในภาษาไทย เรามักใช้คำว่า “ความฉลาด” และ “ปัญญา” แทนกัน แต่ในพระพุทธศาสนา ทั้งสองคำแตกต่างกันโดยสิ้นเชิงความฉลาด คือความสามารถในการคำนวณ วิเคราะห์ จดจำ และประมวลผลข้อมูล สิ่งนี้ AI ทำได้อย่างยอดเยี่ยม
แต่ปัญญาคือความสามารถในการเห็นความจริง เห็นเหตุและผล เห็นผลกระทบที่มีต่อผู้อื่น และรู้ว่าอะไรควรทำ อะไรไม่ควรทำ ปัญญาต้องมาพร้อมกับสติ คือความรู้ตัวว่ากำลังทำอะไร เพื่ออะไร และกำลังถูกความโลภ ความโกรธ หรือความหลงครอบงำอยู่หรือไม่
AI จึงอาจมี Intelligence แต่ยังไม่มี Wisdom
AI ตอบได้ว่า “ทำอย่างไร” แต่ยังตอบไม่ได้ว่า “ควรทำหรือไม่”
เพราะเหตุนี้ ความท้าทายของศตวรรษที่ 21 จึงไม่ใช่การสร้าง Artificial Intelligence ให้ฉลาดขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่คือการยกระดับให้เป็น Human Intelligence และให้เติบโตเป็น Awakened Intelligence
ปัญญาที่ตื่นรู้ เห็นความจริง และใช้ความรู้ด้วยเมตตา ความรับผิดชอบ และวิจารณญาณ
และนี่คือโจทย์ที่สำคัญที่สุดของผู้นำทุกคนในห้องนี้ไม่ใช่เพียงว่าจะทำให้องค์กรใช้ AI ได้เก่งเพียงใดแต่จะ
ทำอย่างไรให้ AI ทุกระบบในองค์กร ถูกกำกับด้วยปัญญาที่ตื่นรู้ของมนุษย์ จาก Artificial Intelligence สู่ Awakened Intelligence
(อ่านต่อพฤหัสหน้า)
พระพรหมศากยวงศ์วิสุทธิ์
(ดร.อนิลมาน ศากยะ) วัดบวรนิเวศวิหาร
หมายเหตุ – ปาฐกถาปิดการประชุม National Director Conference 2026 หัวข้อ ปัญญาประดิษฐ์ภายใต้การกำกับของปัญญามนุษย์ “ArtificialIntelligence, Guided by Human Wisdom” จัดโดย
สถาบันกรรมการบริษัทไทย วันที่ 21 กรกฎาคม 2569 ณ โรงแรมสยามเคมปินสกี้ กรุงเทพฯ

