ประเทศไทยกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงทางประชากรที่สำคัญที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์สมัยใหม่ จากประเทศที่มีโครงสร้างประชากรวัยแรงงานเป็นสัดส่วนสูง กำลังเปลี่ยนผ่านไปสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว ปัจจุบันไทยมีประชากร 65.6 ล้านคน แต่มีผู้สูงวัยอายุเกิน 60 ปีถึง 13.9 ล้านคนหรือคิดเป็นร้อยละ 20.9 ของประชากรทั้งหมด โดยประเทศไทยจะเข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดคือมีประชากรอายุกว่า 60 ปีขึ้นไปเป็นสัดส่วนถึงร้อยละ 28 ในปี 2574 หรือภายใน 5 ปีข้างหน้า
ปรากฏการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นพร้อมกับการเพิ่มขึ้นของอายุคาดเฉลี่ย การลดลงของอัตราการเกิดต่ำกว่าระดับทดแทนประชากร และการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างครอบครัว การเปลี่ยนผ่านสู่สังคมสูงวัยมีผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจ ตลาดแรงงาน ระบบสวัสดิการ และระบบสาธารณสุข การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวทำให้เกิดความท้าทายด้านเศรษฐกิจ เช่น การลดลงของแรงงานวัยทำงาน ทำให้อัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุ (oldage dependency ratio) เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วกล่าวคือ จำนวนผู้สูงอายุต่อประชากรวัยแรงงานหรือเปอร์เซ็นต์ผู้สูงอายุที่ยังทำงานได้เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 22.6 ในปี 2557 เป็นร้อยละ 31.1 ในปี 2569 นักเศรษฐศาสตร์จำนวนมากชี้ให้เห็นว่า ความพร้อมของประชาชนก่อนเข้าสู่วัยสูงอายุเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดว่าการเปลี่ยนแปลงทางประชากรจะกลายเป็นภาระหรือโอกาสทางเศรษฐกิจ แนวโน้มดังกล่าวมีผลต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจในระยะยาว เนื่องจากแรงงานเป็นหนึ่งในปัจจัยการผลิตที่สำคัญในระบบเศรษฐกิจ
World Bank (2020) ชี้ให้เห็นว่าการเตรียมความพร้อมด้านการออมและระบบบำนาญ เป็นปัจจัยสำคัญในการลดความเสี่ยงทางเศรษฐกิจของผู้สูงอายุ เรื่องนี้รัฐไทยต้องปฏิรูประบบประกันสังคมให้มีประสิทธิภาพ ไร้คอร์รัปชั่น ให้เป็นที่พึ่งของผู้สูงวัยในอนาคต ส่วนองค์การอนามัยโลก (WHO) เสนอแนวคิด “Healthy Ageing” ซึ่งเน้นการพัฒนาสภาพแวดล้อมที่ช่วยให้ผู้สูงอายุสามารถดำรงชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรีและมีส่วนร่วมในสังคม ดังนั้น สำหรับประเด็นสำคัญคือการเตรียมตัวก่อนเข้าสู่วัยสูงอายุ ทั้งในระดับบุคคลและนโยบายสาธารณะ ได้แก่ การลงทุนในสุขภาพ การวางแผนการเงิน และการพัฒนาระบบประกันสังคมที่รองรับผู้สูงอายุในสัดส่วนที่สูง และการสร้างงานสำหรับผู้สูงอายุ ล้วนมีบทบาทสำคัญต่อความยั่งยืนของเศรษฐกิจในระยะยาวที่เรียกว่า สังคมอายุวัตน์ซึ่งหมายถึง สังคมอายุยืนที่มีพฤฒพลังหรือพลังผู้สูงวัยขับเคลื่อนระบบเศรษฐกิจให้มั่นคงในระยะยาว เป็นการเปลี่ยนจากการมองอายุยืนเป็นภาระอย่างเดียว
ถ้าเช่นนั้นประเทศไทยต้องเตรียมพร้อมในด้านใดบ้าง มนุษย์ในสังคมอายุวัตน์ต้องสร้างและสะสมทุน 3 แบบคือ 1) ทุนที่สร้างรายได้เช่น ความรู้ ประสบการณ์ 2) ทุนด้านสุขภาพทั้งกายใจเพื่อให้คงความแข็งแรงให้นานที่สุด และ 3) ทุนแห่งการเปลี่ยนผ่านซึ่งเป็นความสามารถในการปรับตัว การเรียนรู้สิ่งใหม่ และความสามารถในการเปลี่ยนอาชีพ
สุขภาพเป็นรูปแบบหนึ่งของทุนมนุษย์ (human capital) ที่ควรให้ความสำคัญตั้งแต่เนิ่นๆ การลงทุนในสุขภาพตั้งแต่วัยทำงานสามารถเพิ่มผลิตภาพแรงงาน และลดค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพในระยะยาว การดูแลสุขภาพองค์รวม (Wellness) เป็นองค์ประกอบสำคัญของการมีชีวิตยืนยาวที่มีสุขภาพดี (longevity) ซึ่งในขั้นต้นเป็นกิจกรรมที่ทำได้โดยไม่ต้องใช้เงิน แต่ควรต้องกินอาหารครบ 5 หมู่ และออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
ในประเทศไทย โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เช่น โรคหัวใจ เบาหวาน และความดันโลหิตสูง เป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตและภาระค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ การส่งเสริมพฤติกรรมสุขภาพจึงมีความสำคัญต่อการลดภาระทางเศรษฐกิจในอนาคต
ความมั่นคงทางการเงินและการออมเพื่อวัยเกษียณมีบทบาทสำคัญต่อความมั่นคงทางรายได้ในวัยสูงอายุ การวางแผนการเงินตั้งแต่วัยทำงาน ช่วยลดความเสี่ยงของความยากจนในวัยสูงอายุ
ในประเทศไทย ระบบรายได้หลังเกษียณประกอบด้วยหลายส่วน เช่น บำนาญข้าราชการ ประกันสังคม กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ และการออมส่วนบุคคล อย่างไรก็ตาม แรงงานนอกระบบจำนวนมากยังไม่สามารถเข้าถึงระบบการออมระยะยาวได้ การบริหารจัดการกองทุนต่างๆ ต้องมีประสิทธิภาพ มีความโปร่งใสเพื่อให้เป็นที่พึ่งของผู้สูงวัย เพราะคนไทยส่วนใหญ่มีเงินออมไม่เพียงพอที่จะมีคุณภาพชีวิตหลังเกษียณ
ชีวิตในอนาคตของคนไทยจะไม่แบ่งเป็น 3 ช่วงคือ การเรียน-ทำงาน และเกษียณอีกแล้ว แต่เป็นการเรียนและสร้างทักษะหลายรอบสลับกับการออกไปทำงาน จะไม่มีคำว่า “รอเกษียณ” อีกต่อไป ผู้สูงอายุจำนวนมากยังคงทำงานหลังอายุ 60 ปี โดยเฉพาะในภาคเกษตรกรรมและธุรกิจครอบครัวเพื่อช่วยเพิ่มรายได้และลดความโดดเดี่ยวทางสังคม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรสามารถใช้เงินสะสมที่มีอยู่ต่ำกว่า 900,000 ล้านบาท มาสร้างงาน สร้างอาชีพให้ผู้สูงวัยในอนาคตอันใกล้ ตลาดจะเต็มไปด้วยผู้ประกอบการที่ลุยเดี่ยว (solo entrepreneur) ซึ่งจำนวนมากจะเป็นผู้ออกจากอาชีพรับจ้างรายเดือนที่ถูก AI ทดแทน
สังคมอายุวัตน์ต้องอาศัยชุมชนและเมืองที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ องค์การอนามัยโลกเสนอแนวคิด agefriendly city ซึ่งเน้นการออกแบบเมืองให้เหมาะสมกับประชากรสูงวัย เช่น ระบบขนส่งที่เข้าถึงได้ง่าย พื้นที่สาธารณะ และบริการสุขภาพในชุมชน การพัฒนาชุมชนที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ มีบทบาทสำคัญในการลดความโดดเดี่ยวและเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ
สำหรับประเทศไทย การเตรียมความพร้อมต่อสังคมสูงวัยจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือ ระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน เพื่อสร้างระบบเศรษฐกิจและสังคมที่รองรับประชากรที่มีอายุยืนยาวมากขึ้น ปัญหาใหญ่ของไทยก็คือโลกเปลี่ยนเร็ว คนอายุยืนขึ้น แต่สถาบันในสังคมเช่น โรงเรียน มหาวิทยาลัย ระบบภาษี ระบบบำนาญ ยังปรับตัวได้ไม่เร็วพอ แต่บางสถาบันยังไม่ได้ปรับตัวเลย ดังนั้น รัฐจึงอาจเริ่มจัดทำ sandbox ของสังคมอายุวัตน์ผ่านการขับเคลื่อนของ สสส. ในพื้นที่ทั้งในเมืองและชนบท ให้ความรู้ประชาชนให้สามารถเตรียมตัวไว้เนิ่นๆ เพราะตัวเลข 60 จะไม่เป็นเส้นแบ่งวัยทำงานและวัยเกษียณอีกต่อไป
มิ่งสรรพ์ ขาวสอาด

