หน้าแรก บทความ คำถามจาก COP3...

คำถามจาก COP31 ของกูเตอร์เรสและเกรต้า: ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศที่นโยบายไทยยังไปไม่ถึง

20.11.26 | 22:38 น.

คำถามจาก COP31 ของกูเตอร์เรสและเกรต้า: ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศที่นโยบายไทยยังไปไม่ถึงของกูเตอร์เรสและเกรต้า: ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศที่นโยบายไทยยังไปไม่ถึง

 


“ไดโนเสาร์ไม่มีกลุ่มล็อบบี้ แต่เชื้อเพลิงฟอสซิลมี”

อันโตนิโอ กูเตอร์เรส เลขาธิการสหประชาชาติ กล่าวถ้อยคำนี้ต่อที่ประชุมผู้นำ COP31 ณ เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ก่อนอธิบายว่ากลุ่มผลประโยชน์เชื้อเพลิงฟอสซิลมียุทธศาสตร์สำคัญคือ บิดเบือนข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ ชะลอนโยบาย ชะลอการลงมือปฏิบัติ และชะลอความรับผิดชอบ

ถ้อยคำดังกล่าวเผยให้เห็นรากฐานทางการเมืองของวิกฤตภูมิอากาศ โลกมิได้ขาดความรู้เกี่ยวกับสาเหตุของปัญหาหรือเทคโนโลยีสำหรับแก้ไขวิกฤต หากแต่โครงสร้างอำนาจทางเศรษฐกิจยังเปิดโอกาสให้กลุ่มทุนรักษาผลประโยชน์ของตนไว้ได้ แม้กิจกรรมเหล่านั้นกำลังสร้างความเสียหายต่อชีวิตผู้คนและระบบนิเวศ

Advertisement

กูเตอร์เรสเรียกร้องให้รัฐบาลเร่งยุติการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล จัดทิศทางการลงทุนให้สอดคล้องกับเป้าหมายภูมิอากาศ และสร้างข้อตกลงใหม่ด้านความเป็นธรรมทางภูมิอากาศ (Climate Justice Compact) ที่เชื่อมโยงการเปลี่ยนผ่านพลังงาน การเงิน การคุ้มครองประชาชน และความรับผิดชอบของผู้ก่อมลพิษเข้าด้วยกัน

ขณะที่เกรต้า ธุนเบิร์ก นักเคลื่อนไหวด้านภูมิอากาศชาวสวีเดน กล่าวในเวที COP31 เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายนว่า “โลกไม่ได้กำลังตายไปเอง แต่กำลังถูกฆ่า และเรารู้ว่าใครเป็นผู้กระทำ”

เกรต้ามองวิกฤตภูมิอากาศเชื่อมโยงกับสงคราม การละเมิดสิทธิมนุษยชน และความรุนแรงต่อธรรมชาติ เธอวิพากษ์รัฐบาลและสถาบันที่ประชาชนคาดหวังว่าจะเข้ามาปกป้องชีวิต แต่กลับปล่อยให้ความเสียหายดำเนินต่อไป คำกล่าวของเธอชี้ให้เห็นว่าความเสียหายที่เกิดขึ้นมีผู้กระทำ มีผู้ได้รับผลประโยชน์ และมีผู้ถูกบังคับให้แบกรับต้นทุน

กูเตอร์เรสเรียกร้องให้รัฐบาลรับผิดชอบต่อวิกฤตจากภายในระบบความร่วมมือระหว่างประเทศ ส่วนเกรต้าตั้งคำถามต่อความชอบธรรมของระบบการเมืองและเศรษฐกิจที่ทำให้ความรับผิดชอบนั้นไม่เกิดขึ้นจริง ข้อวิพากษ์ทั้งสองนำการถกเถียงเรื่องภูมิอากาศไปไกลกว่าการเจรจาตัวเลขการลดก๊าซเรือนกระจก สู่คำถามพื้นฐานว่าใครกำลังมีอำนาจกำหนดอนาคตของโลก

วันที่ 17 พฤศจิกายน นายสุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กล่าวถ้อยแถลงในนามประเทศไทย โดยยืนยันเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิร้อยละ 47 ภายในปี 2035 เมื่อเทียบกับปีฐาน 2019 และเร่งเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) จากปี 2065 มาเป็นปี 2050 พร้อมประกาศมาตรการพลังงานแสงอาทิตย์บนหลังคาหนึ่งล้านครัวเรือน ยานยนต์ไฟฟ้า อุตสาหกรรมคาร์บอนต่ำ การเพิ่มพื้นที่ป่า และการผลักดันกฎหมายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

เป้าหมายใหม่มีความสำคัญ แต่ความทะเยอทะยานของตัวเลขไม่อาจใช้แทนการตรวจสอบทิศทางการลงทุนและการกระจายอำนาจทางเศรษฐกิจได้ ประเทศไทยอาจลดปริมาณคาร์บอนลงได้ ขณะที่โครงสร้างผลประโยชน์ซึ่งสร้างความเหลื่อมล้ำและทำลายธรรมชาติยังคงอยู่

เป้าหมาย Net Zero กับการลงทุนฟอสซิลที่ยังไม่สิ้นสุด

ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย พ.ศ. 2569–2593 หรือ PDP 2026 เผยให้เห็นความย้อนแย้งดังกล่าวอย่างเป็นรูปธรรม โดยกำหนดการเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าจากโรงไฟฟ้าก๊าซธรรมชาติแบบพลังความร้อนร่วม 9,100 เมกะวัตต์ในช่วงปี 2569–2580 แม้แผนยังอยู่ระหว่างกระบวนการพิจารณา แต่ตัวเลขดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าการลงทุนฟอสซิลขนาดใหญ่ยังเป็นส่วนหนึ่งของอนาคตพลังงานที่รัฐกำลังวางไว้

โรงไฟฟ้าก๊าซมีอายุใช้งานยาวนานกว่าช่วงเวลาที่กำหนดไว้ในแผน การลงทุนจึงสร้างภาระผูกพันระยะยาวที่ต้องอาศัยรายได้เพื่อคืนทุนและรักษาผลตอบแทน การตัดสินใจลงทุนในวันนี้อาจทำให้ประเทศต้องใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลต่อเนื่องไปอีกหลายสิบปี หากจำเป็นต้องปลดระวางโรงไฟฟ้าก่อนหมดอายุ ภาระจากการลงทุนที่ผิดทิศทางก็อาจถูกส่งต่อมายังประชาชน

ประเทศไทยยังมีข้อถกเถียงเรื่องกำลังผลิตไฟฟ้าสำรองส่วนเกินและค่าความพร้อมจ่ายแก่โรงไฟฟ้า ซึ่งทำให้ผู้ใช้ไฟฟ้าต้องรับภาระต้นทุนบางส่วน แม้โรงไฟฟ้าจะไม่ได้ผลิตไฟฟ้าเต็มกำลัง การเพิ่มโรงไฟฟ้าก๊าซจึงต้องตอบคำถามมากกว่าความมั่นคงทางพลังงาน โดยเฉพาะเหตุใดประชาชนจึงต้องรับความเสี่ยงจากการลงทุน ขณะที่ผลตอบแทนของผู้ประกอบการได้รับความคุ้มครองผ่านสัญญาระยะยาว

ในเวลาเดียวกัน รัฐบาลประกาศส่งเสริมพลังงานแสงอาทิตย์บนหลังคาหนึ่งล้านครัวเรือน แต่การผลิตไฟฟ้าของประชาชนยังเผชิญข้อจำกัดด้านการจำหน่ายไฟฟ้าและการเข้าถึงโครงข่าย แม้ครัวเรือนจะผลิตไฟฟ้าได้มากขึ้น แต่ยังไม่มีอำนาจกำหนดเงื่อนไขการซื้อขายและการใช้โครงข่าย การกระจายเทคโนโลยีจึงไม่ได้หมายถึงการกระจายอำนาจทางพลังงาน

ประเทศไทยอาจมีพลังงานสะอาดเพิ่มขึ้น ขณะที่ประชาชนยังต้องจ่ายค่าไฟฟ้าเพื่อค้ำจุนต้นทุนของระบบฟอสซิลเดิม และการผลิตพลังงานโดยประชาชนยังถูกจำกัดด้วยกติกาที่ตนไม่มีส่วนกำหนด ผลลัพธ์เช่นนี้อาจทำให้ปริมาณคาร์บอนลดลง แต่ไม่ได้ทำให้ระบบพลังงานเป็นธรรมขึ้น

สำหรับประเทศไทย อำนาจของกลุ่มผลประโยชน์ฟอสซิลจำเป็นต้องถูกตรวจสอบผ่านกระบวนการกำหนดแผนพลังงานและโครงสร้างสัญญาซื้อขายไฟฟ้า ทั้งในแง่ผู้มีอำนาจตัดสินใจ ผู้ได้รับหลักประกันผลตอบแทน และผู้แบกรับต้นทุนจากการลงทุนระยะยาว

เมื่อเศรษฐกิจสีเขียวขยายอำนาจเหนือธรรมชาติ

การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเป็นเงื่อนไขจำเป็นของการรับมือวิกฤตภูมิอากาศ แต่การวัดความสำเร็จด้วยปริมาณคาร์บอนเพียงอย่างเดียวอาจบดบังความเสียหายด้านอื่น ความต้องการแร่สำหรับแบตเตอรี่และเทคโนโลยีพลังงานสะอาดกำลังเพิ่มแรงกดดันต่อพื้นที่ป่า แหล่งน้ำ และดินแดนของชุมชน ขณะที่การสร้างเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำขนาดใหญ่ในลุ่มน้ำโขงแสดงให้เห็นว่า พลังงานที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่มคาร์บอนต่ำอาจทำลายระบบนิเวศและวิถีชีวิตของผู้คนได้อย่างรุนแรง

หากแม่น้ำ ป่าไม้ ที่ดิน และแร่ธาตุยังถูกมองเป็นเพียงทรัพยากรสำหรับการลงทุน เศรษฐกิจสีเขียวก็อาจสืบทอดวิธีคิดแบบเดียวกับเศรษฐกิจฟอสซิล ธรรมชาติมีคุณค่าเมื่อสามารถนำไปสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ และชุมชนต้องยอมรับความเสียหายในนามของการพัฒนา

ขบวนการชนพื้นเมืองและชุมชนท้องถิ่นที่เข้าร่วม COP31 จึงเรียกร้องให้การเปลี่ยนผ่านตั้งอยู่บนสิทธิในที่ดินและดินแดนดั้งเดิม สิทธิในการกำหนดอนาคตตนเอง และหลักความยินยอมโดยเสรี ล่วงหน้า และได้รับข้อมูลครบถ้วน (Free, Prior and Informed Consent: FPIC)

ข้อเรียกร้องนี้มุ่งยืนยันว่าผู้คนซึ่งดำรงชีวิตร่วมกับป่า แม่น้ำ และระบบนิเวศ ต้องมีสิทธิตัดสินใจต่อโครงการที่เปลี่ยนแปลงดินแดนและวิถีชีวิตของตน รวมถึงสิทธิที่จะปฏิเสธโครงการเหล่านั้น

รัฐบาลไทยกล่าวถึงการเปลี่ยนผ่านที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลาง และนโยบายระดับชาติก็มีหลักการเรื่องการมีส่วนร่วมอยู่แล้ว แต่คำประกาศบนเวทีระหว่างประเทศยังไม่ตอบว่า รัฐจะยอมรับสิทธิชุมชนและชนพื้นเมืองให้มีผลต่อการตัดสินใจลงทุนจริงเพียงใด ความแตกต่างระหว่างการเปิดโอกาสให้แสดงความคิดเห็นกับการยอมรับอำนาจในการตัดสินใจ คือเส้นแบ่งสำคัญระหว่างการมีส่วนร่วมเชิงพิธีกรรมกับความเป็นธรรมทางภูมิอากาศ

ตลาดคาร์บอนกับสิทธิในการปล่อยมลพิษต่อไป

ประเทศไทยกำลังพัฒนากลไกการซื้อขายคาร์บอนเครดิตภายใต้มาตรา 6 ของความตกลงปารีส โดยมุ่งใช้ความร่วมมือและตลาดคาร์บอนสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายภูมิอากาศ แต่การนำผลการลดหรือดูดซับก๊าซจากพื้นที่หนึ่งไปชดเชยการปล่อยก๊าซของกิจกรรมอีกแห่งหนึ่ง มีปัญหาพื้นฐานที่ไม่อาจแก้ได้ด้วยการปรับปรุงระบบรับรองเครดิตเพียงอย่างเดียว

เมื่อบริษัทสามารถซื้อเครดิตเพื่อหักลบกับการปล่อยก๊าซของตน ความรับผิดชอบในการลดมลพิษที่ต้นทางย่อมถูกแทนที่บางส่วนด้วยการจ่ายเงินให้ผู้อื่นลดหรือดูดซับก๊าซ ความเสียหายจากการผลิตและการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลจึงอาจดำเนินต่อไป พร้อมกับการกล่าวอ้างว่าธุรกิจได้ชดเชยผลกระทบแล้ว

แม้โครงการคาร์บอนเครดิตจะดำเนินการโดยชุมชนและมีการแบ่งปันผลประโยชน์อย่างเป็นธรรม ก็ไม่ได้ทำให้หลักการชดเชยปราศจากปัญหา เพราะความรับผิดชอบของผู้ก่อมลพิษไม่ควรถูกโอนให้ชุมชนหรือระบบนิเวศแห่งอื่นทำหน้าที่แทน การอนุรักษ์ป่าและฟื้นฟูธรรมชาติควรได้รับการสนับสนุนด้วยการรับรองสิทธิและเงินทุนสาธารณะโดยตรง มิใช่ด้วยการขายผลการดูดซับคาร์บอนเพื่อรองรับการปล่อยมลพิษของผู้อื่น

กูเตอร์เรสไม่ได้เรียกร้องให้ยุติตลาดคาร์บอนทั้งหมด แต่ข้อเสนอของเขาที่ให้ผู้ก่อมลพิษรับผิดชอบต่อความเสียหาย และคำวิพากษ์ของเกรต้าต่อการฟอกเขียว ทำให้ต้องตรวจสอบว่ากลไกใดกำลังลดการปล่อยก๊าซจริง และกลไกใดกำลังรักษาความสามารถในการปล่อยมลพิษของธุรกิจเดิมไว้

การลดการปล่อยจากต้นทางต้องเป็นความรับผิดชอบที่ไม่อาจซื้อขายหรือโอนให้ผู้อื่นทำแทนได้

ระบบอาหารใหม่ที่อาจยังอยู่ในมือทุนเดิม

COP31 ยังเป็นพื้นที่เสนอร่างปฏิญญาของ TAPP Coalition ว่าด้วยการเปลี่ยนผ่านสู่ระบบอาหารที่หลากหลาย ยั่งยืน และปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำ แม้ข้อเสนอนี้ยังไม่ได้รับรองเป็นมติร่วมของการประชุม แต่ชี้ให้เห็นว่าการเปลี่ยนผ่านด้านภูมิอากาศครอบคลุมระบบอาหารด้วย

การผลิตเนื้อสัตว์เชิงอุตสาหกรรม โดยเฉพาะระบบที่พึ่งพาการผลิตอาหารสัตว์ขนาดใหญ่และการเลี้ยงสัตว์เคี้ยวเอื้อง มีผลกระทบทั้งด้านการปล่อยก๊าซเรือนกระจก การใช้ที่ดิน และความหลากหลายทางชีวภาพ การส่งเสริมโปรตีนพืชจึงเป็นทิศทางที่มีความสำคัญ แต่คำถามสำหรับประเทศไทยคือใครจะเป็นผู้กำหนดและได้รับประโยชน์จากการเปลี่ยนผ่านดังกล่าว

หากการผลิตโปรตีนพืชและอาหารแห่งอนาคตยังอยู่ภายใต้โครงสร้างทุนที่กระจุกตัว ตั้งแต่เมล็ดพันธุ์ ปัจจัยการผลิต การแปรรูป ไปจนถึงการค้าปลีก การเปลี่ยนผ่านอาจกลายเป็นเพียงการขยายตลาดใหม่ของทุนเกษตรอุตสาหกรรมเดิม เกษตรกรรายย่อยยังไม่มีอำนาจต่อรอง ผู้บริโภคยังไม่มีทางเลือกที่เป็นธรรม และความหลากหลายของอาหารท้องถิ่นยังถูกลดทอน

ความสำเร็จของการเปลี่ยนผ่านระบบอาหารจึงต้องพิจารณาว่าเกษตรกรมีสิทธิในเมล็ดพันธุ์และทรัพยากรการผลิตเพียงใด ชุมชนสามารถรักษาความหลากหลายของอาหารและวัฒนธรรมการกินได้หรือไม่ และประชาชนเข้าถึงอาหารที่ดีโดยไม่ถูกกำหนดทางเลือกจากอำนาจตลาดเพียงไม่กี่กลุ่มหรือไม่

ความเป็นธรรมที่ไม่อาจเกิดขึ้นโดยปราศจากการเปลี่ยนอำนาจ

กูเตอร์เรสชี้ให้เห็นความเหลื่อมล้ำของระบบเศรษฐกิจโลกผ่านการเปรียบเทียบกำไรมหาศาลของบริษัทน้ำมันกับเงินสนับสนุนที่มีอยู่อย่างจำกัดสำหรับประเทศซึ่งได้รับความสูญเสียและความเสียหายจากวิกฤตภูมิอากาศ พร้อมเรียกร้องให้จัดเก็บภาษีจากกำไรส่วนเกินของบริษัทเชื้อเพลิงฟอสซิล และยืนยันหลักการว่าผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้จ่าย

เกรต้าตั้งคำถามไปไกลกว่าการจัดสรรภาระความรับผิดชอบ เพราะเธอชี้ว่าผู้ที่ประชาชนคาดหวังให้เข้ามาปกป้องโลกกลับเป็นส่วนหนึ่งของระบบที่ปล่อยให้การทำลายธรรมชาติดำเนินต่อไป วิกฤตภูมิอากาศจึงเกี่ยวข้องกับความชอบธรรมของอำนาจทางการเมืองและเศรษฐกิจโดยตรง

ประเทศไทยมีเป้าหมาย Net Zero 2050 มีแผนการลดก๊าซเรือนกระจก และกำลังผลักดันกฎหมายภูมิอากาศ แต่ความสำเร็จของนโยบายเหล่านี้ไม่ควรถูกตัดสินด้วยตัวเลขการลดคาร์บอนเพียงอย่างเดียว ต้องตรวจสอบด้วยว่าแผนพลังงานยังคุ้มครองผลตอบแทนของทุนฟอสซิลหรือไม่ เศรษฐกิจสีเขียวกำลังขยายการแสวงหาประโยชน์จากธรรมชาติหรือไม่ ตลาดคาร์บอนกำลังสร้างช่องทางให้ผู้ก่อมลพิษหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบหรือไม่ และการเปลี่ยนผ่านระบบอาหารกำลังเพิ่มอำนาจให้เกษตรกรหรือเพียงเปิดตลาดใหม่ให้ทุนขนาดใหญ่

ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศยังหมายถึงการยอมรับว่าประชาชนไม่ใช่เพียงผู้เปราะบางที่รอรับความช่วยเหลือ เกษตรกรรายย่อย ชุมชนท้องถิ่น กลุ่มชาติพันธุ์ ผู้หญิง แรงงาน และคนรุ่นใหม่ ต่างมีความรู้ ประสบการณ์ และความสามารถในการสร้างทางเลือก ทั้งการจัดการป่าและทรัพยากรร่วม การฟื้นฟูระบบอาหารท้องถิ่น และการผลิตพลังงานโดยชุมชน สิ่งที่ขาดคือสิทธิ อำนาจ และทรัพยากรที่จะทำให้ทางเลือกเหล่านั้นเติบโตได้

คำเตือนของกูเตอร์เรสเรื่องอำนาจล็อบบี้ฟอสซิล และคำกล่าวของเกรต้าว่าโลกไม่ได้กำลังตายไปเอง แต่กำลังถูกฆ่า จึงเป็นคำถามต่อรัฐบาลไทยโดยตรงว่า ใครมีอำนาจกำหนดการเปลี่ยนผ่าน ใครได้รับผลประโยชน์จากการลงทุน ใครต้องรับภาระความเสียหาย และเหตุใดโครงสร้างเศรษฐกิจที่สร้างความเหลื่อมล้ำและทำลายธรรมชาติจึงยังได้รับการปกป้อง

การเปลี่ยนผ่านที่แท้จริงต้องไปไกลกว่าการทำให้เศรษฐกิจเดิมปล่อยคาร์บอนน้อยลง ต้องเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ ทุน ประชาชน และธรรมชาติ ให้ผู้ก่อมลพิษรับผิดชอบต่อการลดการปล่อยจากต้นทาง ให้สิทธิของชุมชนและชนพื้นเมืองมีผลต่อการตัดสินใจ และให้ประชาชนมีอำนาจร่วมกำหนดอนาคตของตนเอง

หากประเทศไทยยังเปลี่ยนเพียงเทคโนโลยีและเป้าหมายการปล่อยก๊าซ โดยไม่เปลี่ยนผู้มีอำนาจตัดสินใจและผู้ได้รับผลประโยชน์ การเปลี่ยนผ่านอาจเกิดขึ้นในทางสถิติ แต่ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศจะยังคงเป็นคำมั่นที่นโยบายไทยไปไม่ถึง