หน้าแรก บทความ ภาพเก่าเล่าตำ...

ภาพเก่าเล่าตำนาน : กรุงเทพฯ…ในเงาทหารญี่ปุ่น

22.11.26 | 12:34 น.
ภาพเก่าเล่าตำนาน : กรุงเทพฯ...ในเงาทหารญี่ปุ่น

ทองหล่อ สาทร ลุมพินี ปทุมวัน พระโขนง เคยเป็นพื้นที่ใช้สอยของกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นในกรุงเทพฯ…

ก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ชาวญี่ปุ่นเข้ามาทำมาหากินในประเทศไทยจำนวนไม่น้อย ถือได้ว่าไทย-ญี่ปุ่น มีความสัมพันธ์อันดี ทั้งระดับรัฐบาลและระดับประชาชน


จังหวัดชายฝั่งภาคใต้ ไปถึงจังหวัดปัตตานี กองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นได้ส่งนายทหารและหน่วยข่าวกรอง แฝงตัว เข้ามาในคราบพลเรือน เพื่อสืบหาข้อมูลทางยุทธศาสตร์ก่อนยกพลขึ้นบกในไทย

ชาวญี่ปุ่นทำหน้าที่แพทย์รักษาโรคทั่วไป ทันตแพทย์ ช่างถ่ายรูป ช่างตัดผม และพ่อค้า เพื่อเปิดร้านหรือคลินิกในจุดยุทธศาสตร์สำคัญอย่างปัตตานี สงขลา (หาดใหญ่) และนครศรีธรรมราช

หมอชาวญี่ปุ่น มักคิดค่ารักษาพยาบาลในราคาที่ถูกมาก หรือรักษาให้ฟรีสำหรับคนยากจน ทำให้ชาวบ้านในพื้นที่รักใคร่ ไว้ใจ

Advertisement

งานข่าวกรองที่แฝงมาในอาชีพแพทย์และช่างถ่ายรูปช่วยให้สามารถเดินทางสำรวจภูมิประเทศ เส้นทางคมนาคม จุดขึ้นบกบริเวณปากแม่น้ำปัตตานี รวมถึงทราบที่ตั้งของค่ายทหารไทยทั้งหมด

กองทัพญี่ปุ่น มีข่าวกรอง มีภาพถ่าย มีรายละเอียดพื้นที่ในประเทศไทยอย่างทะลุปรุโปร่ง เหนือจรดใต้

8 ธันวาคม 2484 ราวตี 5 ทหารญี่ปุ่นหลายพันนายยกพลขึ้นบกฝั่งอ่าวไทย 7 พื้นที่ ตั้งแต่บางปู สมุทรปราการ เรื่อยไปจนถึงปัตตานี

เช้ามืดวันนั้น… ชาวญี่ปุ่นที่เปิดคลินิกและร้านค้าในพื้นที่ได้โกนศีรษะ แปลงกาย…สวมใส่เครื่องแบบนายทหารญี่ปุ่นเต็มยศ

บุคคลเหล่านี้…ทำหน้าที่เป็นผู้นำทางให้แก่กองกำลังยกพลขึ้นบกที่บุกเข้าสู่ฝั่งตะวันออกและตะวันตกของแม่น้ำปัตตานี รวมถึงเป็นล่ามเจรจากับเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นของไทย

กองทัพญี่ปุ่นต้องการเข้ามาตั้งกองบัญชาการในกรุงเทพฯ

ลองจินตนาการกรุงเทพฯ เมื่อกว่า 80 ปีก่อน…

ถนนสุขุมวิท…เป็นพื้นที่ชานเมืองที่มีบ้านเรือนกระจายตัว สวนผลไม้ ทุ่งนา และคลองเชื่อมต่อกันกลายเป็นที่ตั้งของทหารญี่ปุ่น กองบัญชาการ โรงพยาบาลทหาร คลังเสบียง และสถานที่พักกำลังพล

ทหารญี่ปุ่นทำข้อตกลงขอเดินทัพนับหมื่นผ่านประเทศไทย เพื่อเข้าสู่ประเทศพม่าและจะเข้าไปถึงอินเดีย (ที่เป็นของอังกฤษ)

ขอใช้กรุงเทพฯเป็นฐานบัญชาการสำคัญของกองทัพญี่ปุ่นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ในช่วงเดือนแรก มีทหารญี่ปุ่นประมาณ 60,000 นายเคลื่อนผ่านหรือเข้ามารวมกำลังในกรุงเทพฯ ก่อนที่กำลังส่วนใหญ่จะเดินทางต่อไปยังพม่าและมลายู

กองทัพญี่ปุ่นอันเกรียงไกร ยึดเกาะสิงคโปร์ ยึดมาลายา (ต่อมาคือ มาเลเซีย) มาแล้ว จับทหารอังกฤษ และทหารจากเมืองขึ้นของอังกฤษเป็นเชลยศึกนับหมื่นคน…

แม่ทัพญี่ปุ่นโหดสุดๆ จับเชลยศึกฝรั่งใส่กรงขัง บรรทุกรถไฟ แล่นขึ้นมาจากมาลายา มาเป็นเชลยศึกสร้างทางรถไฟให้ญี่ปุ่น สร้างสะพานข้ามแม่น้ำแควในป่าดงดิบกาญจนบุรี เพื่อจะบุกต่อเข้าไปในพม่า

ขอนำเข้าสู่ประเด็น กองทหารญี่ปุ่นในกรุงเทพฯ

ปี 2486 กรุงเทพฯ กลายเป็นศูนย์บัญชาการสำคัญ

จากงานวิจัยของ อิจิโร คาคิซากิ (Ichiro Kakizaki) เรื่อง Japanese Facilities in Bangkok during World War II ซึ่งศึกษาจากเอกสารกองบัญชาการทหารสูงสุดของไทย พบสถานที่สำคัญหลายแห่ง ดังนี้

สวนลุมพินี หลังจากยกพลขึ้นบกชายทะเลอ่าวไทย ขบวนยานยนต์ญี่ปุ่นมาถึงกรุงเทพฯในวันที่ 10 ธันวาคม 1941 โดยทหารญี่ปุ่นไปตั้งค่าย ณ สวนลุมพินี กองบัญชาการย่อย เป็นแหล่งรวมยานเกราะขนาดเบาใช้เป็นศูนย์ฝึกทหารของญี่ปุ่น เช่น ค่าย Tonoike และหน่วยทหารรถไฟ

สวนลุมฯ เป็นพื้นที่โล่งกว้าง ทหารญี่ปุ่นชอบแก้ผ้าอาบน้ำในสระน้ำในสวนลุมฯ ช่วงปลายสงคราม มีทหารอยู่ประมาณ 540 นาย

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและพื้นที่ปทุมวัน สถานศึกษาและพื้นที่สาธารณะหลายแห่งถูกนำมาใช้เป็นที่พักทหาร โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา สนามกีฬาแห่งชาติ และสนามม้าปทุมวันเป็นพื้นที่ที่มีจำนวนค่ายทหารญี่ปุ่นมากที่สุดแห่งหนึ่งของกรุงเทพฯ

สนามม้าราชกรีฑาสโมสร ถูกใช้เป็นที่พักและพื้นที่ตั้งกำลังทหารม้าญี่ปุ่น โดยเฉพาะในระยะแรกของสงคราม

ถนนสีลมและสาทร เป็นพื้นที่สำคัญอย่างยิ่ง เพราะมีอาคารบ้านพักขนาดใหญ่ วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2486 ทหารญี่ปุ่นเข้าใช้อาคาร หอการค้าจีน ถนนสาทร จัดตั้งกองบัญชาการกองทัพญี่ปุ่นประจำประเทศไทย ภายใต้การนำของ พลโท นากามูระ อาเคโตะ (ปัจจุบัน คือ ร้านอาหาร Blue Elephant)

ย่านพระโขนงและท่าเรือกรุงเทพฯ มีความสำคัญด้านการขนส่งและส่งกำลังบำรุง

ท่าเรือกรุงเทพฯ ถูกใช้เป็นสถานที่ทางทหารและคลังยุทโธปกรณ์ มีการประจำการของทหารญี่ปุ่นจำนวนมากในช่วงแรกของสงคราม

ดุสิตและสนามเป้า ถูกใช้เป็นโรงพยาบาลสนาม ส่วนสนามเป้าเป็นสถานที่พักทหารและค่ายเชลยศึกชาวอินเดีย

บ้านศาลาแดง (บ้านเจ้าพระยายมราช) บริเวณหัวมุมถนนสีลมตัดกับถนนพระรามที่ 4 ใช้เป็นที่ตั้งของกองสารวัตรทหารญี่ปุ่น (เคมเปไต) และสำนักงานสารวัตรผสมไทย-ญี่ปุ่น เพื่อดูแลความสงบเรียบร้อยและสืบราชการลับ

สโมสรไทผิง (ข้างโรงพยาบาลกลาง) เป็นที่ตั้งของหน่วยทหารสารวัตรผสมไทย-ญี่ปุ่น ในย่านชุมชนชาวจีน

ข้างวงเวียนเล็ก (ฝั่งธนบุรี) ใช้เป็นที่ตั้งของหน่วยสารวัตรผสมไทย-ญี่ปุ่น เพื่อควบคุมดูแลความเรียบร้อยในพื้นที่ฝั่งธนบุรี

สถานีรถไฟหัวลำโพง และย่านมักกะสัน ทหารญี่ปุ่นเข้าควบคุมและใช้เป็นศูนย์กลางการลำเลียงกำลังพล อาวุธ และเสบียงอาหารไปยังแนวรบในพม่าและมลายู

สนามบินดอนเมือง ใช้เป็นฐานปฏิบัติการทางอากาศร่วมกับกองทัพอากาศไทย

ทองหล่อล่ะ? มีทหารญี่ปุ่นมาตั้งอยู่จริงหรือไม่ เพราะปัจจุบัน (พ.ศ.2569) เป็นแหล่งที่อยู่ของชาวญี่ปุ่นใน กทม. ที่ถูกเรียกว่า Little Japan

ถนนทองหล่อ ในปัจจุบันอยู่ในเขตวัฒนา กทม. ซึ่งในอดีตเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของพระโขนง มีลักษณะเป็นชานเมือง มีสวนและพื้นที่เกษตรกรรมจำนวนมาก งานวิจัยของคาคิซากิระบุว่าเป็นพื้นที่สำคัญที่กองทัพญี่ปุ่นผ่านไป-มา

ไม่ยืนยันว่ามีค่ายทหารญี่ปุ่นตั้งอยู่ตรงบริเวณทองหล่อ แต่เป็นพื้นที่เชื่อมต่อกับพระโขนงที่มีคลอง เป็นพื้นที่กว้างใหญ่ เดิมพื้นที่นี้เป็นส่วนหนึ่งของทุ่งบางกะปิ เป็นพื้นที่นาราบลุ่ม มีคลองและสวนเกษตร

มีชุมชนตั้งบ้านเรือนกระจายตามแนวคลองแสนแสบ

ในสมัยรัชกาลที่ 4 เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงระบบคมนาคมและการขยายเมืองออกมาทางตะวันออก

ช่วงปลายรัชกาลที่ 7 มีการตัดถนนสุขุมวิทผ่านพื้นที่ทุ่งบางกะปิ

ในกรุงเทพฯ ช่วงสงคราม…บ้านพักเป็นหลังของคนไทยย่านสุขุมวิท ย่านทองหล่อ กลายเป็นที่พักของนายทหารญี่ปุ่น โรงเรียนที่ถูกใช้เป็นโรงพยาบาลทหาร คลังอาวุธ

สถานที่บางแห่งถูกใช้ โดยที่รัฐบาลไทยต้องเจรจาต่อรองเพื่อขอคืน เพราะการใช้พื้นที่ของญี่ปุ่นบางครั้งเกินกว่าข้อตกลงที่ทำไว้

กรุงเทพฯในเวลานั้นจึงเป็นเมืองที่มีสองภาพซ้อนกัน

ช่วง พ.ศ.2484-2488 กรุงเทพฯ กลายเป็นเมืองทหารญี่ปุ่น…ที่เครื่องบินฝ่ายอังกฤษ อเมริกาบินมาทิ้งระเบิด

หัวลำโพง สถานีรถไฟบางกอกน้อย สะพานพระราม 6ทางรถไฟสายใต้ โดนทิ้งระเบิดเสียหายหนัก

สงครามดำเนินเข้าสู่ช่วงสุดท้าย ญี่ปุ่นพ่ายแพ้ในหลายสมรภูมิ กรุงเทพฯก็ยังมีความสำคัญเพราะฝ่ายสัมพันธมิตร (อังกฤษ) จ้องจะเข้ามา “ปลดอาวุธ” ทหารญี่ปุ่นในฐานะผู้แพ้

สิงหาคม พ.ศ.2488 ก่อนญี่ปุ่นประกาศยอมแพ้ มีทหารญี่ปุ่นในกรุงเทพฯมากกว่า 20,000 นาย โดยประมาณ 18,304 นายอยู่ในตัวเมือง และอีก 3,461 นายอยู่บริเวณสนามบินดอนเมือง

แม่ทัพญี่ปุ่นจะพร่ำบอกเสมอว่า…ประเทศไทยเป็นทางผ่านของกองทัพญี่ปุ่นนับแสน มิใช่ดินแดนที่จะมายึดครอง ซึ่งก็เป็นความจริง

กองทัพญี่ปุ่นใช้ทั้งการยึดครอง การขอยืม และการเช่า อาคารในประเทศไทย

สิงหาคม 2484 อเมริกาเอาระเบิดปรมาณู ไปบอมบ์ญี่ปุ่น 2 ลูก

หลังสงคราม ชาวญี่ปุ่นจำนวนหนึ่งที่เผชิญกับความยากจน หวนกลับเข้ามาในกรุงเทพฯ

ทศวรรษ 1970 ชุมชนญี่ปุ่นมากระจุกตัวในแนวอโศก พร้อมพงษ์

ปลายทศวรรษ 1980 บริษัทญี่ปุ่นขยายการลงทุนต่างประเทศ ชาวญี่ปุ่นในประเทศไทยเพิ่มขึ้นอย่างมากหลังช่วงปลายทศวรรษ 1980

ทศวรรษ 2000 ชาวญี่ปุ่นขยายที่พักอาศัยสู่ทองหล่อ เอกมัย

จำนวนชาวญี่ปุ่นเพิ่มขึ้นประมาณ 3 เท่าระหว่างปี 2000-2014

มีข้อมูลว่า อดีตทหารญี่ปุ่นที่เคยมาประจำการในกรุงเทพฯ หลังสงครามถูกปลดปล่อย คือ คนกลุ่มหนึ่งที่กลับเข้ามาเพราะความคุ้นเคย

แถมท้ายครับ….ชื่อทองหล่อมาจากใคร? เพราะมีคำอธิบายสองสาย

ข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า ชื่อ ทองหล่อ มาจากชื่อเดิมของ พลเรือตรี ทหาร ขำหิรัญ (ซึ่งมีชื่อเดิมว่า ทองหล่อ ขำหิรัญ) นายทหารเรือและสมาชิกคณะราษฎร ซึ่งเคยเป็นเจ้าของที่ดินในบริเวณนี้

และมีข้อมูลจากหนังสืออนุสรณ์งานศพว่า ชื่อซอยทองหล่อ มาจาก นายทองหล่อ ทองบุญรอด ผู้เกี่ยวข้องกับการจัดสรรที่ดิน

ทองหล่อ…เสน่ห์ญี่ปุ่นกลางกรุงเทพฯ

ทองหล่อไม่ใช่แค่ย่านหรูของกรุงเทพฯ แต่เป็นเสมือนบ้านหลังที่สองของชาวญี่ปุ่นจำนวนมาก จากย่านธุรกิจและที่พักอาศัย กลายเป็นชุมชนญี่ปุ่นที่มีชีวิตชีวา ทั้งร้านอาหารญี่ปุ่น ซุปเปอร์มาร์เก็ต โรงเรียน ร้านค้า และวัฒนธรรมการใช้ชีวิตแบบญี่ปุ่น

ญี่ปุ่นหลงเสน่ห์ทองหล่อ ที่มีทั้งความสะดวกสบาย ความคุ้นเคย และคุณภาพชีวิตที่ผสมผสานกับความเป็นไทยได้อย่างลงตัว

ทองหล่อ จึงไม่ใช่แค่ย่านหนึ่งในกรุงเทพฯ แต่ “เป็นญี่ปุ่น” อีกมุมหนึ่งที่เติบโตอยู่ใจกลางเมืองไทย